خانه / سلامت / بهداشت جان / اهمیت بهداشت
بهداشت

اهمیت بهداشت

با توجه به شرایط پیش آمده و پیدا شدن علائمی از ابتلای گروهی از مردم به ویروس کرونا، لزوم رعایت نکات بهداشتی ضروری است. همچنین باید بر اعصاب خود مسلط باشیم و از ترس و استرس پرهیز کنیم.‌ انسان برای حفظ سلامت جسم خود ناچار است مراقبت‌های مختلف بهداشتی‏ داشته‏ باشد، پیش از خوردن هر نوع غذا و زندگی در هر محیط باید در اموری كه ممكن است سرچشمه بیماری‌های گوناگون گردد دقت كند.[۱] گاهی انسان مجبور است برای پیشگیری از بیماری‌ها تزریق واكسن كند. گاهی باید رژیم‌های خاصی از نظر غذا و غیره را بپذیرد و گاه و بیگاه خود را برای معاینات دقیق طبی در اختیار پزشكان حاذق بگذارد و پس از ابتلای به بیماری و درمان آن، تا مدتی باید برای جبران نقاهت و رفع آثار سوء آن، به تقویت بنیه خویش بپردازد.[۲] همه این مسائل نشان می‌دهد انسان سالم و نیرومند، سلامت خود را مرهون ده‌ها سال زندگی صحیح با رعایت اصول بهداشتی‏ است؛[۳] در نتیجه همگان باید به سراغ بهداشت‏ و درمان برویم تا سلامت ما تأمین شود.[۴] در این میان، اسلام دین پاك و پاكیزه ‏ای است و پاكیزگی را دوست دارد و به آن سفارش می‏نماید و بر اساس آن احكام و قوانینش را تنظیم می‏كند.[۵] نظافت‏ و پاكیزگی در این دین مقدس، آنقدر ارزشمند و مهم است كه در برخی روایات، به عنوان بخشی از ایمان از آن یاد شده است‏؛[۶] یعنی مسلمانی كه طهارت و نجاست و نظافت‏ را رعایت نمی‏كند ایمانش كامل نیست.[۷] این دین پاك و مبرا از هرگونه تحریف و پیرایه، دستوراتی در زمینه نظافت فردی دارد و نیز به نظافت اجتماعی سفارش می‏كند. عمل كردن به این دستورات، مخصوصاً در عصر و زمان ما، لازم و ضروری است.[۸] آنچه مطرح می‏شود، بخشی از مسائلی است كه اسلام، در این زمینه مطرح كرده است. امید است كه بدان توجه و سپس عمل كنیم.[۹]

بهداشت فردی و عمومی در فرهنگ اسلامی در یک نگاه: انسان مجموعه ‏ای است از جسم و جان و روح و تن و طبعاً دستورات آسمانی ما جامع میان ماده و معنا و برای تكمیل هر دو جنبه است. از جمله دستورات خدا برای تربیت جسم و پرورش اندام ما و مزایای بهداشتی و در جست‌وجوی فواید طبی و بهداشتی ‏ می‌باشد.[۱۰] چرا که طب جسمانی، رابطه نزدیكی با طب روحانی دارد؛ به بیان دیگر مسائل مربوط به سلامت جسم رابطه نزدیكی با سلامت روح دارد، ازاین ‏رو سلامت جسم نیز مورد توجه اسلام بوده است.[۱۱] در این بین از استحباب پوشیدن لباس نظیف و گرفتن ناخن و زدودن تار عنكبوت و نخوردن آب از كوزه شكسته و پرهیز از آبی كه خودش یا دیگری در آن غسل كرده است گرفته، تا حتی نمازها و نیایش ‏ها و راز و نیاز با خدا می‌تواند علاوه‌ بر آثار اخلاقی و معنوی و روحانی، به خاطر اثرات مفید «روان تنی» و وسیله ‏ای برای تسكین آلام روحی و درد‌ها و اضطراب ‏ها مورد توجه قرار گیرد.[۱۲] از سوی دیگر امروز آنچه در اختیار داریم كه در آن ها سخن از دستورات بهداشتی است، گاه نیز‌اشاراتی از قرآن در آن ها دیده می‏شود؛ مثلاً امروز دانشمندان غذاشناسی آثار فوق‌العاده‌‏ای برای عسل قائلند و هرچه زمان می‏گذرد خواص بیشتری برای آن در بهداشت‏ و درمان بیماری‌ها كشف می‏كنند.[۱۳] این در حالی است كه قرآن با صراحت می‏گوید: «فِیهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ؛[۱۴] در آن، شفا برای مردم است»؛ و همچنین تعبیرات دیگری كه پرده از روی مسائل بهداشتی و درمانی بر می‏دارد؛ از جمله دستور معروف پیامبر (ص) ‌بر اینکه تا گرسنه نشده‌اید غذا نخورید و تا كاملا سیر نشده‌اید دست از غذا بكشید[۱۵] كه در واقع ناظر به آیه شریفه‏ «كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا،(از نعمت‌های الهی) بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید».[۱۶] است.[۱۷] همچنین بسیاری از دستورهایی كه در زمینه نوشیدنی‏‌ها و غذاهای حلال و حرام وارد شده مربوط به تأثیرات خوب و بد آن هاست؛ تحریم شراب و مواد مخدر، تحریم گوشت حیوانات درنده، خوردن خون و گوشت مردار و ماهیانی كه در آب مرده ‏اند و امثال اینها همگی ارتباط نزدیكی با زیان‌‏های بهداشتی آن ها دارد.[۱۸] توصیه به خوردن میوه‌ها و سبزی‌ها و دانه‏‌های غذایی ارتباط آشكاری با فوائد بهداشتی آن ها دارد. روایات نقل شده از معصومین (ع) نیز با صراحت این مسائل را بازگو می‏كند.[۱۹] نگاهی گذرا به عنوان بهداشت در فقه اسلامی نیزجامعیت آن را نسبت به دو حوزه فرد و اجتماع به اثبات می‏رساند؛ شاهد این سخن در حوزه فرد، وجود كتاب طهارت و نجاست در فقه است برای حفظ مسائل بهداشتی‏ و كتاب‌های اطعمه و ‌اشربه برای رهایی از غذاهایی كه یا ضرر جسمی دارد یا ضرر معنوی و اخلاقی و در حوزه جامعه نیز تحریم بعضی از تصرف‌های زیانبار در طبیعت كه محیط‌زیست را ویران می‏كند به طور كلی تحریم اضرار به نفس و آنچه برای سلامت جسم و جان انسان‏‌ها خطرآفرین است (و ممكن است خود انسان خطر آن ها را هنوز در نیافته باشد).[۲۰] از مجموع آموزه‌های اسلامی كه شرح همه آن ها به طول می‏انجامد به خوبی استفاده می‏شود كه چگونه اسلام یك نهضت علمی نیرومند را پایه گذاری كرد و به همین دلیل با گذشت دو سه قرن این نهال برومند رشد و نمو كرد و شاخ و برگ آن سراسر جهان اسلام را زیر‌پوشش خود قرار داد و چنان به ثمر نشست كه در مدت كوتاهی كتاب‌های فراوان در رشته‌‏های مختلف علمی به‌ویژه در طب بهداشت‏، تألیف و تصنیف شد؛ كه بخشی از آن به صورت ترجمه و بخش دیگری به صورت تحقیقات جدید دانشمندان اسلام، در رشته‌های مختلف علمی انتشار یافت.[۲۱] پیشگیری مقدم بر درمان است. طب امروز در حقیقت به دو بخش تقسیم می‏‌شود: «طب درمانی» و «طب بهداشت». منظور از طب درمانی روشن است؛ اما منظور از طب بهداشت، پیشگیری از بوجود آمدن بیماری‌ها و از بین بردن عوامل آن است و از آنجا كه جلوگیری از پیدایش بیماری به مراتب آسان‌تر از درمان آن است، بهداشت، اهمیت فوق‏العاده‏ای در حیات افراد و سرنوشت اجتماعات دارد و لذا بودجه‌های سنگینی صرف آن می‏شود.[۲۲] و سازمان و تشكیلاتی برای بهداشت‏، درمان و تولید دارو، همراه با بیمارستان‌های مجهز احداث می‌شود.[۲۳] این نكته نیز بسیار قابل دقت است كه معمولاً طب پیشگیری (بهداشت‏) از طب درمانی مؤثرتر، كم هزینه‏‌تر و به طور كلی مفید‌تر است و ضایعات آن به مراتب، كمتر می‏باشد.[۲۴] لذا كسانی كه برای هزینه بهداشت‏ خویش سختگیرند باید بدانند این مسئله خود، سبب می‏شود كه دو یا چند برابر آن را صرف درمان بیماری‏‌ها كنند![۲۵] روی این اصل، جلوگیری از بروز این‌گونه حوادث با تدبیر‌های پیشگیرانه، بسیار امید بخش‏تر است تا پرداختن به اصلاح بعد از بروز فساد.[۲۶] در این میان نقش سازمان‌های درمانی برای رسیدن به این منظور انکار ناپذیر است، این سازمان‌ها می‌توانند از طریق تعلیم پیگیر و آموزش مستمر به افراد، نیرو و توان دهند كه در برابر عوامل فساد «مصونیت» پیدا كنند و به هنگام بروز یك بیماری به «واكسیناسیون» عمومی افراد بپردازند و محیط بدن را برای پرورش میكروب های بیماری‏زا نامساعد می‏كنند.[۲۷]

بهداشت فردی در آینۀ روایات: نمی ‏توان انكار كرد كه بسیاری از حوادث دردناك زندگی انسان از خود او سرچشمه می‏گیرد، مثلاً بسیاری از بیماری‏‌ها به خاطر بی‏اعتنائی به اصول بهداشت‏ و حفظ الصحه و یا افراط در غذا و پرخوری، یا عدم دقت در نظافت یا عدم تحرك و گوشه‏گیری، یا عدم پرهیز از مناطق آلوده، یا ‌اشخاص آلوده، حاصل می ‏شود و اگر انسان اصول و قوانینی را كه خدا در عالم آفرینش و تكوین مقرر داشته رعایت كند، گرفتار آن ها نمی‏ شود.[۲۸] لذا در روایات از هر عاملی كه موجب ناپاكی و كثیفی می‏شود نهی شده و به هر امری كه باعث پاكیزگی و بهداشت فردی ‏ می‏ شود تأكید شده است. به عنوان نمونه امام باقر (ع) می‏فرماید: «ناخن‌ها به این خاطر گرفته می‏شوند كه آن ها محل خوابگاه (جمع) شیطان (میکروب) است».[۲۹] پیامبر (ص) دندان چند نفر از مسلمانان را زرد دید، به آن ها فرمود: «چرا دندان‌های شما زرد و كثیف است؟ چرا مسواك نمی‏زنید؟»[۳۰] از آنجا كه سبیل بلند، كمین‌گاه میكروب خواهد شد و عملی بر خلاف بهداشت و نظافت است، پیامبر (ص) ‌برای فهماندن مطلب به مردم عصرش، به جای میكروب، از شیطان نام برده، چرا كه شیطان در اصل به معنای هر موجود موذی است؛ و چنین فرمود: «لا یُطَوِّلنَّ اَحدکم شاربَهُ، فانَّ الشِّیطانَ یتّخذهُ مخبَأیستَتِرُ بِهِ؛ قطعا هیچ‌یك از شما سبیل خود را بلند نكند، زیرا اگر بلند كند، شیطان آن را كمینگاه خود قرار می‏دهد».[۳۱] امام كاظم (ع) فرمود: «العِطرُ مِن سُنَنِ المُرسَلِینَ‏؛ استفاده از عطر، از شیوه ‏های رسولان خداست».[۳۲] و نیز امام صادق (ع) فرمود: «كَانَ رَسُولُ‌اَللهِ يُنْفِقُ عَلَی اَلطِّیبِ أَكْثَرَ ما [مِمَّا] يُنْفِقُ عَلَی اَلطَّعَامِ؛ پیامبر (ص)آنچه را كه برای مصرف عطر و بوهای خوش خرج می‏كرد، بیشتر از آن بود كه برای غذا مصرف می‌کرد».[۳۳] پیامبر (ص) فرموده است: «با هر چیزی كه توان دارید نظافت كنید، چرا كه خدا متعال، اسلام را بر اساس نظافت بنا كرده است و جز انسان پاكیزه و پاك وارد بهشت نشود».[۳۴] مطابق روایات، پرداختن به نظافت‏ در روز جمعه ،بسیار خوب است، از جمله شستن سر با خطمی[۳۵] سبب رهایی از جذام و برص و جنون می‏شود،[۳۶] و در روایات متعددی از امام صادق (ع) آمده است كه گرفتن ناخن و شارب در روز جمعه، سبب فزونی روزی می‏شود.[۳۷]

رابطه‌ وضو و غسل با بهداشت جسمانی: بدون شك «وضو» دارای فایده روشن بهداشتی است؛ از نظر بهداشتی‏ شستن صورت و دست‌ها، آن هم پنج یا لااقل سه بار در شبانه‌روز، اثر قابل ملاحظه‏ای در نظافت بدن دارد، مسح كردن بر سر و پشت پاها، كه شرط آن رسیدن آب به موها، یا پوست بدن است، سبب می‏شود كه این اعضا را نیز پاكیزه بداریم، ضمن اینكه تماس آب با پوست بدن، اثر خاصی در تعادل اعصاب «سمپاتیك» و «پاراسمپاتیك» دارد.[۳۸] همچنین وجوب غسل جنابت یك الزام اسلامی برای پاك نگه داشتن بدن و رعایت بهداشت‏، در طول زندگی است؛ زیرا بسیارند كسانی كه از نظافت خود غافل می‏شوند، ولی این حكم اسلامی آن ها را وادار می‏كند كه در فواصل مختلفی خود را شستشو دهند و بدن را پاك نگاه دارند، این موضوع، اختصاصی به مردم اعصار گذشته ندارد، در عصر و زمان ما نیز بسیارند كسانی كه به علل مختلفی از نظافت و بهداشت‏ تن غافلند. (البته این حكم بصورت یك قانون كلی و عمومی است حتی كسی را كه تازه بدن خود را شسته شامل می‏شود).[۳۹] در نتیجه، از آنجا كه نمازگزار در برخی از مواقع همه بدن را باید به عنوان «غسل» بشوید و معمولاً در شبانه‌روز چند بار وضو بگیرد و پیش از غسل و وضو تمام بدن را از هر نوع كثافت و آلودگی پاك سازد؛ ناچار یك فرد تمیز و نظیف خواهد بود. از این نظر نماز به بهداشت و موضوع نظافت‏ كه یك امر حیاتی است كمك می‏كند.[۴۰]

اهمیت و جایگاه پزشکی در اسلام: جامعه توسعه یافته، افزون بر داشتن بهداشت و نظافت مطلوب، نیازمند دارو و درمان كافی و استاندارد است كه بتوان بیماران را به آسانی و با پزشكان حاذق و بیمارستان ‏های مجهز درمان كرد.[۴۱] در كلمات بزرگان دین، وجود طبیب حاذق برای هر جامعه‏ای ضروری دانسته شده است؛ امام صادق (ع) فرمود: «لا يَستَغنی أهلُ كُلِّ بَلَدٍ عَن ثَلاثَةٍ يَفزَعُ إلَیهِم فِی أمرِ دُنیاهُم وآخِرَتِهِم، فَإِن عَدِموا ذلِكَ كانوا هَمَجاً: فَقیهٍ عالِمٍ وَرِعٍ ، و أمیرٍ خَيِّرٍ مُطاع‌، و طَبیبٍ بَصیرٍ ثِقَهٍ؛ مردم هر شهری نیازمند به سه گروهند كه در امر دنیا و آخرتشان به آن ها مراجعه كنند كه اگر آن ها نباشند، اوضاع آنان نابسامان است: فقیه آگاه و پرهیزكار، فرمانروای نیكوكار و مورد پذیرش و طبیب آگاه و مطمئن».[۴۲] وجود طبیب ماهر در كنار فقیه پرهیزكار و فرمانروای نیكوكار و مورد قبول جامعه، نشان از اهمیت وجود پزشكان متخصص و متعهد در جامعه است.[۴۳] در عصر پیامبر (ص) گاه برای كسانی كه جراحت سختی داشتند، پیامبر (ص)  دستور می‏داد برای او طبیب حاضر سازند. از جمله نقل شده است كه شخصی در زمان پیامبر (ص) مجروح شد؛ پیامبر (ص) فرمود: «ادْعُوا لَهُ طَبِیبَ‏؛ برای او طبیب حاضر سازند». برخی ‏ها گفتند: آیا او نیاز به طبیب دارد و آیا طبیب می‏تواند برای او كاری كند: «هَل يُغنی عَنهُ الطَّبیبُ؟»، پیامبر (ص) فرمود: «إِنَّ اللهَ عز وجل لَمْ يُنْزِلْ دَاءً إِلَّا أَنْزَلَ لَهُ شِفَاءً؛ خدا متعال برای هر دردی درمانی فرستاده است (كه باید سراغ آن رفت و از آن بهره گرفت)».[۴۴] این بخش از تاریخ پیامبر (ص) نشان می‏دهد كه در مدینه و یا اطراف آن اطبایی بودند كه برای درمان مجروحان از آن ها استفاده می‏شد؛ علاوه ‌بر آن می‏رساند كه پیامبر (ص) دارو و درمان بیمار را به قضا و قدر الهی و مانند آن واگذار نمی‏كرد، بلكه از مسیر طبیعی خود استفاده می‏ كرد، كه در واقع نشانگر اهتمام آن حضرت به طب و طبیب در آن جامعه است و در واقع قضا و قدر این است كه مردم در این‏گونه امور به دنبال عالم اسباب بروند.[۴۵] از اطبای معروف عصر پیامبر (ص) حارث بن كلده است. در تاریخ آمده است، روزی پیامبر (ص) آن حضرت به عیادت سعد‌بن ابی‏وقاص رفت؛ و چون بیماری او مشكل قلبی بود به او فرمود، سراغ حارث بن كلده برود تا وی را درمان کند.[۴۶] دستورات طبی كه از ناحیه معصومین (ع) به مردم ارائه می‏شد و توجهی كه به سلامتی مردم در بیانات آن ها آمده نیز همگی حاكی از برجستگی این حقیقت در مسیر رشد و توسعه جامعه است. البته در آن زمان كه مسائل طبی و اجتماعی، گسترش امروز را نداشت در آن شكل محدود عمل می‏شد.[۴۷]

خود درمانی ممنوع! اسلام دستور داده علاوه ‌بر رعایت بهداشت، اگر بیمار شدید به سراغ پزشك و دارو بروید، حتی اگر طبیب كافر باشد، چنانکه به هنگام ضربت خوردن علی (ع) طبیب نصرانی برای آن حضرت آوردند.[۴۸]

بهداشت اجتماعی در اسلام: تردیدی نیست كه از شاخصه‌‏های توسعه یافتگی، داشتن محیط پاكیزه، شهر و خیابان و كوچه تمیز و هوای پاك و غذا و آب سالم و بهداشتی است، زیرا توسعه به مفهوم عام، شامل گستردگی زندگی در تمام جنبه ‏های مثبت می‏شود که یقیناً بهداشت و نظافت از اركان آن است.[۴۹]  لذا جامعه ‏ای مورد ستایش اسلام است كه از سطح مطلوب نظافت و بهداشت برخوردار باشد؛ خوراك و آب آشامیدنی سالم و وسایل شستشو و حمام در آن در حد استاندارد وجود داشته، از پلشتی‌ها دور باشد و مردم آن آلوده نباشند.[۵۰] پیامبر (ص) فرمود: «بِئْسَ الْعَبْدُ الْقَاذُورَهُ؛ آدم كثیف و ژولیده بد آدمی است».[۵۱]  گاه پیامبر (ص)  افرادی را می‏دید كه رعایت نظافت نمی‏كنند، آن ها را نكوهش می‏كرد که آیا این شخص چیزی برای پاک کردن لباسش پیدا نکرده؟!.[۵۲] قرآن از نعمت ‏های خدا را فروفرستادن آب تمیز و پاك كننده می‏داند: «وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُوراً؛[۵۳] و از آسمان، آبی طاهر و مطهّر نازل کردیم».[۵۴] در دستورات دین، از آلوده كردن آب پرهیز داده شده و پیامبر (ص) حتی بول كردن در كنار رودخانه را ناپسند(مکروه) شمرده است.[۵۵] هوای سالم و ناآلوده از اموری است كه در بهداشت محیط و سكونت مطلوب مؤثر است. در رهنمود‌های بزرگان دین داشتن هوای پاك و سالم از شرایط محل سكونت دلپذیر شمرده شده است: «لاتَطیبُ السُكنی إلاّ بِثَلاثٍ: الهَواءِ الطَّيِّبِ…؛ محل سکونت پاک نمی‌شود مگر با سه چیز: هوای پاک و… ».[۵۶]

معاشرت‌‌ها و حضور در مراکز عمومی صحیح نیست: در خاتمه و با توجه به شرایط پیش آمده و پیدا شدن علائمی از ابتلای گروهی از مردم به ویروس کرونا، لزوم رعایت نکات بهداشتی ضروری است. همچنین باید بر اعصاب خود مسلط باشیم و از ترس و استرس پرهیز کنیم.‌ خوب است در تمام خانه‌‌ها زیارت عاشورا و حدیث کسا خوانده شود، زیرا این دو به همه روحیه می‌‌دهد و آثار گران بهایی دارد.باید دانست از جمله مسائلی که بر هر انسانی واجب است، حفظ جان و سلامت است و اگر در این زمینه کوتاهی کند، در پیشگاه خدا مسئولیت دارد، لذا در این مقطع زمانی معاشرت‌ها و حضور در مراکز عمومی صحیح نیست. بی‌تردید اگر مردم به وظایف خود از نظر بهداشتی به‌درستی عمل کنند، ان‌شاالله مشکلی نخواهد بود و ما هم دعا می‌کنیم و امیدواریم موثر واقع شود.[۵۷]

پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی

  پانوشت‌ها    ۱ و۲٫ زندگی در پرتو اخلاق، ص۶۴٫۳٫ مثال‌های زیبای قرآن، ج‏۱، ص۳۲۴٫۴٫ پنجاه درس اصول عقائد برای جوانان، ص۳۷۰٫۵٫ احكام بانوان، ص۲۷٫ ۶٫ بحار الأنوار، ج ۵۹، ص ۲۹۱٫۷، ۸ و۹٫ احكام بانوان، ص۲۷٫۱۰٫ پاسخ به پرسش‌های مذهبی، ص۲۷۴٫۱۱٫ برای اطلاعات بیشتر، ر.ک: دائر‌ه‌ًْالمعارف فقه مقارن، ج ۱، ص ۶۵-/ ۷۲؛ (پیام امام امیر المومنین ، ج‏۱۳، ص۷۰).۱۲٫ پاسخ به پرسش‌های مذهبی، ص۲۷۴٫۱۳ پیام امام امیر‌المومنین ، ج‏۱۳، ص۶۸٫۱۴٫ نحل، ۶۹٫۱۵٫ بحارالانوار، ج ۵۹، ص ۲۹۰٫۱۶٫ اعراف، ۳۱٫۱۷، ۱۸ و ۱۹٫ پیام امام امیر‌المومنین ، ج‏۱۳، صص۶۸ و۶۹٫۲۰٫دائر‌ه‌ًْالمعارف فقه مقارن، ج‏۱، ص۶۸٫۲۱٫ پیام قرآن، ج‏۱۰، ص۲۵۹٫۲۲٫ زندگی در پرتو اخلاق، ص۳۴٫۲۳٫ خطوط اقتصاد اسلامی، ص۶۰٫۲۴٫ مدیریت و فرماندهی در اسلام، ص۷۷٫۲۵٫ یكصد و پنجاه درس زندگی (فارسی)، ص۷۷٫۲۶ و۲۷٫ مدیریت و فرماندهی در اسلام، ص۷۷٫۲۸ پیام قرآن، ج‏۴، ص۵۲۶٫۲۹٫ مكارم‌الاخلاق، ص ۷۲؛ (گفتار معصومین (ع) ،ج‏۱، ص۸۷).۳۰٫ فروع كافی، ج ۶، ص ۴۹۵؛ (گفتار معصومین (ع) ،ج‏۱، ص۸۷).۳۱٫ فروع كافی، ج ۵، ص ۴۴۸؛ (گفتار معصومین (ع) ، ج‏۱، ص۸۷).۳۲٫ فروع كافی، ج ۶، ص ۵۱۱؛ (گفتار معصومین (ع) ، ج‏۱، ص۸۸).۳۳٫ فروع كافی، ج ۶، ص ۵۱۲؛ (گفتار معصومین (ع) ، ج‏۱، ص۸۸).۳۴٫ میزان الحكمه، ج ۱۰، ص ۹۳؛ (گفتار معصومین (ع) ، ج‏۱،ص۸۸).۳۵٫ گیاه دارویی.۳۶٫ كافی، ج ۳، ص ۴۱۸، ح ۷ و ۱۰٫۳۷٫ كافی، ج ۳، ص ۴۱۸، ح ۵؛ (كلیات مفاتیح نوین، ص۹۷۶ ).۳۸٫ احكام بانوان، ص۳۹٫۳۹٫ تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی و ...، ج‏۴، ص۲۹۴٫۴۰٫ پاسخ به پرسش های مذهبی، ص۲۸۶٫۴۱٫ دائره‌ًْالمعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۷٫۴۲ بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۳۵، ح ۵۹؛ (دائرهًْ‌المعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۸).۴۳٫ دائر‌هًْ‌المعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۸٫۴۴٫ مصنف ابن ابی‏شیبه، ج ۵، ص ۴۲۱، ح ۱؛ (دائر‌ه‌ًْالمعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۸).۴۵٫ دائره‌ًْالمعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۸٫۴۶٫ ر.‌ك: معجم الكبیر طبرانی، ج ۶، ص ۵۰؛ الجرح والتعدیل ابن أبی حاتم رازی، ج ۳، ص ۸۷؛ اسد الغابه، ج ۱، ص ۳۲۲ والاصابه، ج ۱، ص ۶۸۷(در المعجم الكبیر، نام او سعد بن ابی رافع ذكر شده ولی در بسیاری دیگر از كتاب‌ها نام او سعد بن ابی‏وقاص آمده است)؛ (دائرة المعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۸).۴۷٫ دائرة المعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۸٫۴۸٫ اخلاق اسلامی در نهج‌البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۱، ص۲۰۷٫۴۹ و۵۰٫ دائر‌ه‌ًْالمعارف فقه مقارن، ج‏۲، صص ۲۱۷ و۲۱۶٫۵۱٫ كافی، ج ۶، ص ۴۳۹، ح ۶؛ (دائره‌ًْالمعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۶).۵۲٫ مسند ابی‌یعلی، ج ۴، ص ۲۳؛ (دائرهًْ‌المعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۶).۵۳٫ فرقان، ۴۸٫۵۴٫ دائره‌ًْالمعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۶٫۵۵٫ وسائل الشیعه، ج ۱، ص ۲۳۰، ح ۹)؛ (دائرهًْ‌المعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۶).۵۶٫ بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۳۴، ح ۴۶؛ (دائرة المعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص۲۱۶).۵۷٫ بیانات در تاریخ ۳/۱۲/۱۳۹۸٫

باکس شناور "همچنین ببنید"

کوفه

شهر نیرنگ‌ها ۱

آیا اهل کوفه برای همیشه مردمانى با ویژگى‏ هاى منحصربه‌ فردند؟ چرا آنان با امام …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *