خانه / اسوه ها / شهر نیرنگ ها
کوفه

شهر نیرنگ ها

همزمان با بنای کُوْفَه، بصره هم بنا شد.[۱] هدف از بنای کُوْفَه، ایجاد پایگاهی نظامی نزدیک ایران بود.[۲] در این شهر مسجد بزرگی هم با هدف جای دادن تمام نیروهای نظامی ها، بنا شد.[۳]  بعد از مدتی «زیاد» هم مسجد را گسترش داد.[۴] اکنون کُوْفَه، نزدیک نجف است. با این ویژگی ها، امام علی (ع) آنجا را مرکز حکومت خویش قرار داد. به مرور زمان پیروان امام علی (ع) فراوان شدند که سبب شد شامی ها از کوفیان بترسند و بخشی از نیروهای انسانی را از کوفه به شام، خراسان و نقاط دیگر انتقال دهند.[۵] امام حسین (ع)، با نامه نگاری های بسیار زیاد مردم پس از مرگ معاویه در شام، حضرت مسلم (ع) را به کوفه اعزام کرد ولی او در کوفه شهید شد. با این حال امام حسین (ع) با توجه به تعداد بسیار زیاد بیعت کنندگان با ایشان[۶] و نامه نگاری های فراوان و بی حدّ مردم کُوْفَه، باز هم عازم سفر شد.[۷] البته واقعی بودن برخی از ارقام هم جای تامل دارد.[۸] عرب و غیرعرب در کوفه ساکن بودند. از عرب ها یمانی و نزاری ها علاقه بیشتری نسبت به اهل بیت (ع) داشتند. غیرعرب ها هم گروه هایی همچون موالی، سریانی ها و نبطی ها تشکیل می دادند.[۹] «موالی ها» بزرگترین گروه غیرعرب که ایرانی های بودند.[۱۰] «سریانی ها» سامی نژادهای مسیحی که از سوریه که مهاجرت کرده و در کوفه ساکن شدند.[۱۱] «نبطی ها» تیره ای از عرب که قبل از فتوحات در اطراف عراق زندگی می کردند و پس از تاسیس کوفه به این شهر آمدند. [۱۲]

[۱]   کُوْفَه یا دار هجرت مسلمانان را سعدبن ابی وقاص در کنار رود فرات عراق، همزمان با بصره در زمان خلافت عمر  بنا کرد. کوْفَه. [فَ] (اِخ) شهر اکبر عراق که قبه الاسلام و دار هجرت مسلمانان است و سعدبن ابی وقاص آنجا را بنا کرد. (منتهی الارب) نام شهری در عراق عرب در کنار رود فرات که در زمان خلیفه ٔ دویم رضی اﷲ عنه بناشده بود. اکنون کُوْفَه، شهریست در ده کیلومتری نجف که همزمان با بصره در زمان خلافت عمر بنا گردید. حضرت علی و مسلم بن عقیل پسر عموی حضرت حسین (ع) در آن شهید شدند.[۲]  تاریخ الطبری، محمد بن جریر طبری، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ج ۳، ص ۱۴۵.[۳] شهر کوفه در آغاز تاسیس حدود چهل هزار نفر جمعیت نظامی داشته است و با توجه به اینکه بسیاری از افراد این جمعیت، زن و فرزند خود را نیز همراه داشته اند، با احتساب حداقل یک زن و یک فرزند برای هر سرباز به جمعیتی معادل یکصد و بیست هزار نفر برای این شهر در هنگام تاسیس دست می یابیم. پس از بنیانگذاری کوفه، به عللی همچون داشتن آب و هوای خوش، نزدیکی به رود پرآب فرات، مجاورت با ایران و وضعیت اقتصادی مناسب که از راه خراج و غنایم سرزمینهای فتح شده به دست آمده بود، این شهر پذیرای سیل مهاجرت اقوام، قبایل و مردم مختلف از سرتاسر مملکت وسیع اسلامی اعم از حجاز، یمن و ایران گردید، به گونه ای که پس از مدتی کوتاه شهر آباد و تاریخی حیره را که پایتخت دودمان عربی آل منذر بود، تحت الشعاع قرار داده و آن را به سمت ویرانی کشانید. این مهاجرت ها در سال ۳۶ هجری که حضرت علی(ع) این شهر را پایتخت خود قرار داد، شدت بیشتری یافت، به گونه ای که مورخان در بیان تعداد سپاهیان کوفی حضرت علی(ع) در جنگ صفین (در ۳۷ هجری) ارقامی چون ۶۵ هزار، ۹۰ هزار  و ۱۲۰ هزار  را ذکر می نمایند. معجم البلدان، یاقوت حموی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۹ ق، ج ۴، ص ۴۹۱، تاریخ الطبری، ج ۴، ص ۴۹، مروج الذّهب،علی بن حسین مسعودی، تحقیق محمدمحیی الدّین عبدالحمید،بیروت،دارالمعرفة،ج۲،ص۳۸۵.[۴] معجم البلدان، ج ۴، ص ۴۹۱.[۵] در دوران حکومت زیاد جمعیت کوفه به ۱۴۰ هزار نفر تقلیل پیدا کرد. حیاة الامام الحسین بن علی (ع)،باقر شریف القرشی،چ۲قم،دارالکتب العلمیة۱۳۹۷ق.ج ۲،ص۱۷۸.[۶] که ۴۰ هزار نفر بودند.از اینجا دور از واقعیت بودن بعضی از ارقام که در کتب غیر معتبره اما مورد استناد بعضی از واعظین وارد شده روشن می گردد، به عنوان مثال در این نوشته ها چنین آمده که تعداد لشکریان ابن سعد در روز ششم محرم یک میلیون پیاده نظام و ۶۰۰ هزار سواره نظام بوده است که از این تعداد ۱۵۰ هزار نفر کشته شدند که تنها ۵۰ هزار یا صد هزار نفر آن ها به دست امام حسین (ع)، به هلاکت رسیدند. ذکر رقم ۱۲ هزار نامه از سوی کوفیان خطاب به امام حسین علیه السّلام، رقم معقولی به نظر می رسد. تعداد بیعت کنندگان با مسلم را از ۱۲ هزار تا ۴۰ هزار نفر نوشته اند، اما در حدیثی که منسوب به امام باقر، علیه السلام، است، تعداد آن ها ۲۰ هزار نفر ذکر شده است که حدود یک پنجم نیروی جنگجوی کوفه در آن زمان می باشد. رقم ۳۰ هزار نفری لشکر عمربن سعد که در روایتی از امام صادق، علیه السلام، نقل شده است، با توجه به بسیج عمومی اعلان شده از سوی عبیدالله بن زیاد، رقم معقولی به نظر می رسد واز این جا نیز می توانیم کثرت سپاهیان مختار را که ۶۰ هزار نفر ذکر شده توجیه نماییم. زیرا سپاهیان او را افرادی تشکیل می دادند که در کربلا جزو سپاهیان عمربن سعد نبودند. از اینجا دور از واقعیت بودن بعضی از ارقام که در کتب غیر معتبره اما مورد استناد بعضی از واعظین وارد شده روشن می گردد، به عنوان مثال در این نوشته ها چنین آمده که تعداد لشکریان ابن سعد در روز ششم محرم یک میلیون پیاده نظام و ۶۰۰ هزار سواره نظام بوده است که از این تعداد ۱۵۰ هزار نفر کشته شدند که تنها ۵۰ هزار یا صد هزار نفر آن ها به دست امام حسین علیه السّلام، به هلاکت رسیدند. اسرار الشهادة، فاضل دربندی، تهران، منشورات اعلمی، ص ۴۱۸.[۷] پس از مرگ معاویه در سال ۶۰ هجری، بعضی از کوفیان با نوشتن نامه به امام حسین (ع)، سخن از سپاه صدهزار نفری آماده به خدمت به میان آوردند.این سخن گرچه نسبت به آمادگی کوفیان اغراق آمیز است، اما می تواند تعداد تقریبی جمعیت نظامی کوفه را در آن زمان مشخص نماید که حدود یک پنجم نیروی جنگجوی کوفه در آن زمان می باشد. تاریخ الطبری، ج ۴، ص ۴۹۴.[۸] در حدیثی که منسوب به امام باقر، (ع) است، تعداد آن ها ۲۰ هزار نفر ذکر شده است که حدود یک پنجم نیروی جنگجوی کوفه در آن زمان می باشد.  رقم ۳۰ هزار نفری لشکر عمربن سعد که در روایتی از امام صادق، (ع)، نقل شده است، با توجه به بسیج عمومی اعلان شده از سوی عبیدالله بن زیاد، رقم معقولی به نظر می رسد واز این جا نیز می توانیم کثرت سپاهیان مختار را که ۶۰ هزار نفر ذکر شده توجیه نمود، زیرا سپاهیان او را افرادی تشکیل می دادند که در کربلا جزو سپاهیان عمربن سعد نبودند. بحارالانوار، محمدباقر مجلسی، ج ۴۵، تصحیح محمد باقر بهبودی، تهران، المکتبة الاسلامیة،  ص ۳۳۷.[۹] مَوالِی، سروران، بندگان (مفرد: مَولی به معانی دیگر مَولی هم توجه شود.) بخشی هم پیوسته با ایرانیان در جنگ بودند. تاریخ التمدن الاسلامی، جرجی زیدان، بیروت، منشورات دار مکتبة الحیاة، ج ۴، ص ۳۳۸٫ الحیاة الاجتماعیة والاقتصادیة فی الکوفة فی القرن الاول.ه،محمدحسین زبیدی،بغداد،جامعة بغداد،۱۹۷۰،ص۴۲٫حیاة الامام الحسین علیه السلام، ج ۲،۴۳۸.[۱۰] «موالی» که مفرد آن مولی است در زبان عربی واجد چندین معنا است و یکی از مفاهیم آن بنده است. از سوی دیگر در برخی از کتاب‌های تاریخی و ادبی تمام ملل غیر عرب که تحت تسلط عرب درآمده بودند موالی خطاب می‌شدند. همچنین عرب‌ها هرگاه مالک بندهٔ خویش آزاد می‌ساخت، ارتباط و پیوستگی میان این دو را پس از آزادی (ولا) و بندهٔ آزادشده را مولی می‌خواندند. چنان‌که زید بن حارثه را مولای پیامبر می‌گفتند زیرا پیامبر (ص) او را آزاد نموده‌بود و البته با توسعه و پیشرفت اسلام به سبب زیاد گشتن بندگان آزادشدهٔ عرب‌ها، طبقهٔ اجتماعی نوینی تحت عنوان موالی پدیدار شد. زیدان؛ جرجی؛ تاریخ تمدن اسلام؛ ترجمه علی جواهرکلام؛ چاپ نهم؛ تهران: امیرکبیر؛ ۱۳۷۹؛ ص۲۲۷ و ممتحن؛ حسینعلی؛ نهضت شعوبیه؛ چاپ دوم؛ تهران: باورداران؛ ۱۳۶۸؛ ص۱۳۲. موالیایرانی های مسلمان با تعداد ۲۰ هزار نفر که بزرگترین گروه غیرعرب کوفه را شامل می شد، عمدتا ایرانی های مسلمانی بودند که با قبایل مختلف عرب پیمان بسته و ازنظر حقوقی همانند افراد آن قبیله به شمار می آمدند. رشد جمعیت موالی در کوفه بیشتر از عربها بود، به گونه ای که پس از گذشت چند دهه از آغاز فتوحات، نسبت یک به پنج بین جمعیت موالی و عربها برقرار بود و همین رشد معاویه را به هراس افکند و به زیاد دستور انتقال آن ها را از کوفه به شام، بصره و ایران را داد. تاریخ التمدن الاسلامی، ج ۴، ص ۳۷۰٫فتوح البلدان، ص ۲۷۹٫ الاخبار الطوال، ص ۲۸۸.[۱۱] «سریانیها» قومی سامی نژاد بودند که در شمال عراق (بین النهرین) و سوریه اقامت داشتند. («سریانی ها» سامی نژادهای مسیحی، ساکن در شمال عراق (بین النهرین) و سوریه که مهاجرت کرده و در دیرهای اطراف حیره نزدیک کوفه ساکن شدند و پس از مدتی به کوفه آمدند) و عده ای از آن ها از زادگاه خود مهاجرت کرده و در دیرهای اطراف حیره در نزدیکی کوفه سکنی گزیده و دین مسیحیت را پذیرفته بودند و پس از فتوحات عده ای از آن ها به شهر کوفه آمده بودند.  فرهنگ فارسی، محمد معین، چاپ هشتم: تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۱، ج ۵، ص ۷۵۴٫
۲۲ تخطیط مدینة الکوفة عن المصادر التاریخیة والاثریة،کاظم جنابی،چ۱بغداد،مجمع العلمی العراقی،۱۳۸۶ق،ص۲۶.[۱۲] فرهنگ فارسی، محمد معین، چاپ هشتم: تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۱، ج ۵، ص ۷۵۴.«نبطی ها» که بعضی آن ها را تیره ای از عرب می دانند، به کسانی گفته می شد که قبل از فتوحات در اطراف و اکناف عراق و در سرزمینهای جلگه ای زندگی می کردند و پس از تاسیس کوفه به این شهر آمده و به زراعت مشغول گشتند. دو گروه اخیر بخش اندکی از جمعیت کوفه را تشکیل می دادند. تخطیط مدینة الکوفة عن المصادر التاریخیة والاثریة، کاظم جنابی،چ۱بغداد،مجمع العلمی العراقی،۱۳۸۶ق، ص۲۶. 

کربلا

محمدرضا عابدی

باکس شناور "همچنین ببنید"

کلیدخوشبختی

کلید سعادت

اسلام به معنای دوری از هرگونه عیب و اطاعت بدون هیچ‌گونه اعتراض که با شناسایی …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *