خانه / گلزار ادب / داستان / ۲ حکایت آموزنده
حدیث

۲ حکایت آموزنده

حکایات, آموزنده

الگوهای بارز عدالت
نام مقدس مولای متقیان امام علی علیه السّلام آن چنان با عدالت در آمیخته که علی، عدالت را تداعی می کند و عدالت علی را. عدالت همواره آمیزه زندگی امام علی علیه السّلام بود و در فرجام نیز در راه اجرای عدالت و گسترش قسط، شهد شهادت نوشید(۱) تا آن جا که آمده است: «و قتل فی محرابه لشده عدله، در محراب عبادتش به خاطر عدالت شدیدش کشته شد» البته باید به این نکته هم اشاره کرد که از نظر امام علی علیه السّلام، معیار تشخیص عدالت افراد، مطابقت درون با بیرون و عمل با گفتار می باشد.(۲)

عدالت در بیان علوی
امام علی علیه السّلام عدل را با معانی ای نظیر؛ انصاف(۳)، مراعات حق(۴)، میزان(۵)، هماهنگی و راستی(۶)، قرار دادن هر چیز در جای خود(۷)، نام می برد.

ارزش عدالت
امیرمؤمنان امام علی علیه السّلام در مقام تبیین ارزش و جایگاه عدالت در پاسخ پرسشی درباره این که آیا ارزش عدالت برتر است یا ارزش بخشش؟ بر این باور است که ارزش عدالت بیش تر است و دو دلیل برای آن ذکر می کنند:

۱٫ عدالت هر چیزی را در جای خود می نهد، در حالی که بخشش آن را از جای خود خارج می سازد.(۸)
۲٫ در عدل استحقاق های طبیعی و واقعی در نظر گرفته می شود، برخلاف جود که سبب می شود.

جامعه مانند بدن مریض که یک عضو آن درست کار نمی کند اعضای دیگر، فعالیت های خود را متوجه اصلاح او کنند و بهتر این است که جامعه چنین حالتی را نداشته باشد، «عدالت تدبیر عمومی مردم است در حالی که بخشش، گروه خاصی را شامل می شود»، عدالت قانونی عام همانند چهار راهی است که همواره باید از آن بروند برخلاف جود که حالتی است استثنایی و نمی شود برای آن حساب باز کرد(۹)«فالعدل اشرفهما و افضلهما» پس عدالت شریفتر و برتر از جود است.علامت این نوع تفکر این است که مسایل اجتماعی بر مسایل فردی تقدم دارد و اصالت با اجتماع است نه فرد، به عبارت دیگر، همیشه باید به مسائل اجتماعی نگاه کلان داشت نه نگاه جزیی و فردی.

عدالت در قانون گذاری
عدالت در بعد حقوق و قانونگذاری در حکومت علوی به معنای جلوگیری از استنباط تبعیض آمیز از قانون بود، زیرا اگر این جریان در اسلام رشد می کرد و وجهه شرعی به خود می گرفت خطری بس بزرگ بود. از جمله مواردی که در این رابطه می توان برشمرد، اقدام خوارج بود که با سوءاستنباط از آیات قرآنی، نظامی حقوقی را ترسیم کردند که اشخاص گناهکار در زمره کافران قرار گرفته و براساس آن از حقوق اجتماعی خود محروم شوند. و امام علی علیه السّلام در برابر چنین استنباط های ناروایی ایستاد و در رد خوارج به سیره نبوی استدلال کرد.(۱۰)

عدالت قضایی و قانون گذاری
عدالت قضایی به این معناست که بعضی از انسان ها حقوق دیگر افراد جامعه را زیر پای می گذارند، در نتیجه نیاز به داوری عادلانه و ممانعت از تضییع حقوق انسان ها در جامعه پدید می آید. این نیاز تنها با نیروی عدالت حقوقی و قضایی مرتفع می شود.(۱۱) از مصادیق آن، عدالت در کیفر و پاداش است، مقصود از اجرای عدالت آن است که از آن جا که جرم، نوعی ظلم و جفا به حقوق مردم و خارج ساختن مسیر عادی و طبیعی امور و نقض حقوق فردی و اجتماعی به حساب می آید بایستی کسانی را که به خود جرات می دهند و حقوق دیگران را پایمال می کنند به مجازات رساند و متنبه ساخت و حقوق پایمال شده افراد را به آنان بازگرداند.(۱۲)

عدالت اقتصادی
عدالت اقتصادی با مباحث توزیع، گره خورده و هر جا سخن از عدالت اقتصادی است ذهن ما متوجه روش های عادلانه در توزیع درآمدها می شود. سخنان امام علی علیه السّلام نیز ناظر بر این مساله است: «من و تبعیض؟ من و پایمال کردن عدالت؟ اگرهمه اموال عمومی که در اختیارم است مال شخصی خودم بود و می خواستم آن را تقسیم کنم، هرگز تبعیض روا نمی داشتم تا چه رسد که مال، مال خداست و من امانتدار خدایم.»(خطبه ۶۲۱)
در حکومت علوی عدالت در اخذ مالیات(مانند زکات)، اجرای صحیح آن می باشد. اعتماد به مردم و جلب مشارکت آنان از طریق اتخاذ روش خود ارزیابی و خود تشخیصی در کنار اخلاق و رفتار پسندیده عاملان زکات و رعایت دقیق قوانین توسط آنان، از موارد عدالت در اخذ مالیات می باشد.(نامه، ۳۵)

آثار عدالت از نگاه امام علی علیه السّلام
تقسیم عادلانه قدرت بین طبقات مردم و توزیع عادلانه ثروت بین اقشار متفاوت انسان ها و اعطا و اعتبار منزلت و موقعیت اجتماعی مناسب به طبقات توده ها، سبب پایداری و استحکام بنیه وجودی جامعه است «عدالت باعث استواری مردم است.(۱۳) به وسیله عدالت بین اجزاء و افراد اجتماع صلح و دوستی رواج می یابد. «عدالت اجتماعی، عامل اصلاح مردم است.»(۴۱)کارکرد عدالت در جامعه ایجاد الفت و همسازی است. یک گروه را با گروه دیگر همساز و هماهنگ می کند، یک بخش را با بخش دیگر الفت می دهد، یک صنعت را با صنعت دیگر هم مقصد می سازد و بالاخره یک قشر را برای قشر دیگر قابل تحمل می نماید: «عدالت دلپذیر و عامل الفت است.»(۵۱) دولت ها در سایه دادگری است که می توانند پایدار باشند: «دوام دولت ها به برپایی سنت های عدالت است.»(۱۶) و بالاخره عدالت اجتماعی داروی شفابخش و عمرافزای حیات جامعه می باشد. «عدالت زندگی است.»(۱۷) آثار ارزشمند عدالت در تنظیم جامعه موجب می شود که امام از مؤمنان بخواهد که به دشمن خود ستم نکنند و نسبت به آن که دوست دارند به گناه آلوده نشوند.(خطبه/ ۳۹۱)عدالت با حد خوردگان: امام بر این باور است که باید حقیقت اسلام عملی شود اگر کسی گناه کرده باید به همان مقدار مجازات شود ولی این مجازات و گناه سبب محروم شدن او از حقوق شهروندی و سهمیه اش از بیت المال نمی شود.اجرای عدالت در مورد حیوانات: نه تنها امام عدالت را درباره انسان ها مورد تأکید قرار داده است بلکه در مورد حیوانات نیز از رعایت عدالت غفلت نکرده است. «در رساندن حیواناتی که به عنوان مالیات و زکات اخذ شده به مرکز مقر حکومتی، آن را به دست چوپانی که خیرخواه و مهربان و امین و حافظ بسپار، نه فردی سخت گیر و نه ستمکار که تند براند و نه حیوانات را خسته کند.»(نامه ۲۶)

آموزه های دستوری امام علی علیه السّلام درباره عدالت
تأمل در سیره و روش علی علیه السّلام در پنج سال حکومتش به روشنی نشان می دهد که آن حضرت چون مولایش رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) در اجرای قانون و پاسداری از حکومت اسلام دقتی بسیار داشته و با تمام توان کارگزاران را به اجرای عدالت و قانونگرایی فرا می خوانده است. از جمله فراخوانی های امام برای اجرای عدالت می توان موارد زیر را نام برد:

۱٫ رعایت انصاف با خدا، مردم و خویشان: امام علی علیه السّلام در نامه به مالک اشتر درباره لزوم رعایت عدالت فرمودند: «با خدا و مردم و با خویشان نزدیک و افرادی از رعیت خود که آنان را دوست داری انصاف را رعایت کن که اگر چنین نکنی، ستم روا داشته ای و کسی که به بندگان خدا ستم روا دارد خدا به جای بندگانش دشمن او خواهد بود… دوست داشتنی ترین چیزها در نزد تو در حق میانه ترین و در عدل فراگیرترین و در جلب خشنودی مردم گسترده ترین باشد.»علامه حسن زاده آملی در شرح این قسمت نوشته است: «حضرت علی علیه السّلام مالک را به انصاف با خدا و خلق او چه نسبت به خودش و چه نسبت به اعضای خانواده و چه نسبت به رعیت توصیه کرده است. زیرا رعایت نکردن انصاف موجب ظلم است و شخص ظالم دشمن خدا و ]این دشمنی[ نوعی جنگیدن با اوست و ستم موجب زوال حکومت خواهد شد.حضرت سپس مالک را به انجام آنچه در تأمین و اجرای عدالت تأثیر دارد توصیه کرده هرچند موجب ناراحتی نزدیکان و علی گردد؛ زیرا ناراحتی توده مردم سبب انفجار و تحقق شورش می شود و نزدیکان و صاحب منصبان هرچه هم ارادتمند باشند توان خاموش کردن آن را ندارند، مانند آن چه در زمان عثمان خلیفه سوم رخ داد.امام علیه السّلام به «مالک» عدالت فردی و عدالت اجتماعی را توصیه می نماید که نکته درخور اهمیت ارتباط این دو نوع عدالت می باشد. در این راستا به رابطه علی میان عدالت فردی(انفسی) و عدالت اجتماعی(آفاقی) از زبان امام علی علیه السّلام نظر می افکنیم. حضرت می فرماید: «چگونه در برابر دیگران دادگری پیشه خواهد کرد آن کس که بر خود ستم کرده است.»(۱۸) نکته دیگری که در توصیه به عدالت در کلام امام علیه السّلام حایز اهمیت می باشد این که هرچند در حکومت علوی به تأمین خواسته های مردم و جلب خشنودی عامه اهمیت داده می شود و از تأثیر مثبت آن بر مشارکت و همراهی مردم با حکومت غافل نیست؛ ولی این ارزش ها همطراز با عدالت نیست. از این رو، در تعارض این دو، نمی توان خشنودی مردم را برتر از عدالت نشاند؛ زیرا خواست ملت تنها در صورتی که به ناسازگاری با عدل نینجامد از احترام برخوردار است؛ و در غیر این صورت هیچ چیز با عدالت رقابت نمی کند.

۲٫ ثبات قدم در اجرای عدالت: عدالت اصل تقید ناپذیر است و در هنگام سنجش ارزش های دیگر باید آن را مقیاس قرار داد و هیچ چیز دیگر را جایگزین آن نکرد؛ از این رو، امام در پیمودن سیر عدل، از کمی همراهان هراس و تردیدی به خود راه نمی دهد. به دیگران نیز می فرمود: پناهندگی یاران به دشمن در برنامه اجرای عدالت خللی نباید ایجاد نماید.امام علیه السّلام در نامه ای به سهل بن حنیف انصاری فرماندار مدینه در سال ۷۳ هجری آنگاه که گروهی، از مدینه گریخته و به معاویه پیوستند نوشتند: به من خبر رسیده که گروهی از مردم مدینه به سوی معاویه گریختند مبادا برای از دست دادن آنان و قطع شدن کمک و یاری شان افسوس بخوری… آنان عدالت را شناختند و دیدند و شنیدند و به خاطر سپردند و دانستند که همه مردم در نزد ما در حق یکسان هستند پس به سوی انحصارطلبی گریختند، دور باشند از رحمت حق، و لعنت بر آنان باد.»(نامه- ۰۷)امام علیه السّلام از افرادی که عدالت را شناختند و در مقام عمل آن را نادیده گرفتند، اعلام بیزاری نموده اند. تنفر و بیزاری که از مراحل نخستین نهی از منکر است می تواند از مهم ترین عوامل بازدارنده به شمار آید. این مطلب نشانگر حیات و احساس جامعه قانون مدار خواهد بود. د رعین حال امام به کارگزار خود تذکر می دهد که پناهندگی به دشمن و یا مقابله مسلحانه آنان نباید در سلوک وی و برنامه و هدف کارگزار که برقراری عدالت است تغییری ایجاد کند.پیام دیگری که در نامه به کارگزار امام وجود دارد نهی از پیروی از هوی وهوس است، پیروی از هوی وهوس مانع زیربار عدالت رفتن می گردد: زیرا کسانی که به سوی معاویه شتافتند عدالت را شناختند و با دیدن و شنیدن و فهمیدن متوجه مفهوم عدالت گشتند. به این معنا که مردم در میزان عدالت در حق یکسانند و علت گریختن آنها این بود که تنها خود به نوایی برسند. همین هشدار را در نامه امام به اسود بن قطیبه می بینیم.

۳- رعایت تساوی حتی در نگاه کردن به افراد: امام علیه السّلام به یکی از فرماندارانشان در سال ۳۸هـ نوشته اند: «در نگاه و اشاره چشم، در سلام کردن و اشاره کردن با همگان یکسان باش تا زورمندان در ستم تو طمع نکنند و ناتوانان ازعدالت تو مأیوس نگردند.»در نامه ای که به محمدابن ابی بکر نوشتند نیز دقیقاً همین جملات دیده می شود. در این نامه ها امام از کارگزارانشان می خواهند مبادا با تبعیض به مردم بنگرند و آنان را ازحق مساوات محروم سازند زیرا در صورت مشاهده چنین تبعیضی هم ناتوانان(گروههای ضعیف و آسیب پذیر جامعه) آن را رفتاری غیرعادلانه می انگارند و هم ثروتمندان و نورچشمان امکان ستم و بی عدالتی در حق ناتوانان را فراهم می بینند.

۴- فرق گذاشتن میان نیکوکار و بدکار: حضرت امام علی علیه السّلام می فرماید: «هرگز نیکوکار و بدکار در نظرت یکسان نباشند.» امام، مالک را از این که تفاوتی بین فرد نیکوکار و بدکار قایل نباشد نهی می کند: زیرا این عمل موجب پایمال شدن حقوق افراد و برانگیخته شدن احساسات و عواطف آنها و برهم خوردن نظام اجتماعی می شود.

۵- تلاش، معیاری برای قدردانی از کار: امام علی علیه السّلام در این باره می فرماید: «رنج و زحمات هر یک از آنان را شناسایی کن و هرگز تلاش و رنج کسی را به حساب دیگری مگذار»امام مالک را نهی کرده است از این که زحمت و تلاش کسی را به حساب دیگری بگذارد. بلکه باید موقعیت افراد را با توجه به رنج و زحمتی که کشیده اند بشناسد.

۶- تقدم عدالت بر کارآیی اقتصادی(۱۹): حضرت امام علی علیه السّلام در نامه ای به مالک اشتر می فرماید: «سپس سفارش مرا به بازرگانان و صاحبان صنایع بپذیر و آنها را به نیکوکاری سفارش کن، بازرگانانی که در شهرها ساکنند، یا آنان که همواره در سیر و کوچ کردن می باشند و بازرگانانی که با نیروی جسمانی کار می کنند: چرا که آنان منابع اصلی منفعتند و پدیدآورندگان وسایل زندگی و آسایش.این را هم بدان که در میان بازرگانان، کسانی هم هستند که تنگ نظر و بدمعامله و بخیل و احتکارکننده اند که تنها با زورگویی به سود خود می اندیشند: و کالا را به هرقیمتی که می خواهند می فروشند.باید خرید و فروش در جامعه اسلامی، به سادگی و با موازین عدالت انجام گیرد با نرخ هائی که بر فروشنده و خریدار زیانی نرساند.»(نامه/۵۳) از بیان حضرت امام علی علیه السّلام استفاده می شود که با توجه به این که اهداف افراد در بخش بازرگانی و صنعت متفاوت و گوناگون است و بعضی برای حفظ منافع شخصی خود به اقداماتی دست می زنند که جامعه زیان می بیند، از این رو امیر مؤمنان قیمت های اجحاف آمیز را به طور کلی نفی کرده بلکه وقوع چنین امری در جامعه اسلامی را برای حاکم اسلامی نقض و ضعف می شمارد: زیرا اجحاف در قیمت ها خلاف عدالت است. شاید از کلام حضرت بتوان این چنین استنباط نمود که اگر مسأله کارایی با عدالت اقتصادی در تزاحم و ناسازگاری قرار گیرد عدالت بر کارآیی مقدم است. بنابراین رفتار عادلانه در عرصه اقتصادی اگر با کارایی منافاتی نداشته باشد شرایط عالی اقتصادی فراهم می آید: و در صورتی که بین کارآیی و عدالت در عرصه ای از اقتصاد منافاتی پدید آید مسلماً عدالت مقدم خواهد بود.

۷- اجرای عدالت، روشنی چشم زمامدار: امام علی علیه السّلام در عهدنامه مالک اشتر نسبت به اجرای عدالت از سوی رهبران فرمودند: «برترین روشنی چشم زمامداران، برقراری عدالت در شهرها و آشکار شدن محبّت مردم نسبت به رهبر است که محبّت دل های رعیت جز با پاکی قلب ها پدید نمی آید.»

۲ حکایت آموزنده

۱٫ عدالت علی

روزی علی (ع) گردن بندی در گردن دخترش زینب مشاهده کرد، فهمید که گردنبند مال خود او نیست. پرسید این را از کجا آورده ای؟ دختر جواب داد: آن را از بیت المال عاریه ی مضمونه گرفتم. یعنی عاریه کردم و ضمانت دادم که آن را پس دهم. علی (ع) فوراً مسئول بیت المال راحاضر کرد و فرمود : توچه حقی داشتی این را به دختر من بدهی ؟ عرض کرد : یا امیر المومنین این رابه عنو ان عاریه ازمن گرفته که برگرداند. حضرت فرمود : بخدا قسم اگر غیر از این بود دست دخترم را می بریدم.۲۰

۲٫ غلبه بر نفس

روزی حضرت علی (ع) از درب دکان قصابی می گذشت. قصاب به آن حضرت عرض کرد : یا امیر المومنین ! گوشتهای بسیار خوبی آورده ام. اگر می خواهید ببرید. فرمود : الان پول ندارم که بخرم. عرض کرد : من صبر می کنم ، پولش را بعداً بدهید. فرمود : من به شکم خود می گویم که صبر کند. اگر نمی توانستم به شکم خود بگویم از تو می خواستم که صبر کنی ولی حالا که می توانم به شکم خود می گویم صبر کند .۲۱

پی نوشت ها:

۱- محمدی ری شهری، محمد، سیاست نامه امام علی(علیه السّلام)، مترجم مهدی مهریزی، چاپ اول، زمستان ۱۳۷۹، ص.۵۹
۲- غررالحکم، ح۸۶۵۶
۳- محمدی ری شهری، میزان الحکمه، عنوان العدل، روایت .۱۱۹۹۱
۴- غررالحکم، ح.۳۰۱۴
۵- همان، ح .۳۴۶۴
۶- نهج البلاغه، حکمت .۴۷۶
۷ و ۸- همان، حکمت .۴۳۷
۹- مطهری، سیری در نهج البلاغه، ص ۱۱۲، چاپ چهارم، تهران، انتشارات صدرا.
۱۰- جمالی، نصرت الله، عوامل سقوط حکومت ها در قرآن و نهج البلاغه، (چاپ اول، نهاوندی، قم ۱۳۷۷ش) ص.۸۴
۱۱- محمدی ری شهری، محمد، موسوعه الامام علی بن ابی طالب، ج۴ صص۲۵۱ و .۲۶۵
۱۲- ر.ک: اردبیلی، محمدعلی، حقوق جزای عمومی، (انتشارات میزان، تهران، ۱۳۸۰) ج.۲
۱۳تا۱۷- غرر و دررآمدی ج.۱
۱۸- خوانساری، جمال الدین محمد، شرح غررالحکم و دررالکلم، ج۴، ص ۵۶۴ ح.۶۹۹۶
۱۹- در علم اقتصاد کارآیی اقتصاد در موقعیتی به دست می آید که اولاً منابع تولیدی از بین نرود، ثانیاً تولید با کم ترین هزینه ممکن انجام پذیرد و ثالثاً مصرف کنندگان بیش ترین مطلوبیت ممکن را از تولید به دست آورند به عبارتی دیگر رفاه مصرف کنندگان افزایش یابد. (عبادی، جعفر، مباحثی در اقتصاد فرد، مبحث کارایی و رفاه).

۲۰- حکایت ها و هدایت ها، محمد جواد صاحبی، آثار شهید مطهری، ص ۶۰

۲۱- همان، ص ۶۴

باکس شناور "همچنین ببنید"

قرآن و کودکان

قرآن و کودکان

هدف از آموزش قرآن به کودکان در ابتدا، ایجاد آشنایی، انس و الفت، و سپس …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *