شنبه , ۴ اسفند ۱۳۹۷
خانه / گردشگری / اماکن تاریخی / امامزاده‌ها
امامزاده‌

امامزاده‌ها

امامزاده‌از ترکیب کلمه امام با زاده، آن چه به ذهن خطور می‌کند این است امامزاده باید فرزند بدون واسطه امام باشد، ولی در فرهنگ عامیانه، به فرزندان با واسطه، گاهی واسطه زیاد نیز امامزاده گفته می‌شود، این مطلب با آموزه‌های دینی نیز هم‌خوانی دارد، وقتی تمامی امامان دوازده‌گانه، ابن رسول الله خطاب می‌شوند و حتّی امام کاظم(ع) به دفاع از این مطلب در نزد هارون الرشید برمی‌خیزد. در جای دیگر فرزندان و حتی نوادگان امام رضا(ع) آن هم با چند واسطه ابن الرضا خطاب می‌شوند، کاربرد واژه ابن الرضا برای امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) هم، دیده می‌شود؛ بدین جهت می‌توان گفت کاربرد واژه امام زاده برای فرزندان با واسطه امامان امری طبیعی است. امامزاده‌ به فرزند یا نوۀ یکی از امامان گویند که مقبرۀ فرزندان یا نوه‌های امامان در آن است.(۱) تعداد بسیاری امامزاده در شهرها و روستاهای ایران و نیز به تعداد کمتری در عراق وجود دارد. گاهی به مدفن و مزار آن ها و گاهی به ساختمان امامزاده «آستانه»، «مقام»، «مقبره»، «بقعه»، «مرقد» و یا «مشهد» می گویند. کاربرد این واژه در این اصطلاح، از قرن ۶ه.ق و حتی قبل از آن وجود داشته ولی از قرن ۹به بعد رایج شده‌است. ساخت مقبره بر مزار این امامزاگان نیز از قرن اول ثبت شده و در روایات برای سازنده آن اجرهای معنوی در نظر گرفته شده است. بعضی از این امامزاگان شهرت جهانی و بعضی نیز شهرت منطقه‌ای دارند. بقاع امامزادگان در ایران و کشوهای دیگر اسلامی دیده می‌شوند. بقاع و امامزاگان مدفون در آن ها در فرهنگ مردم تاثیر داشته‌اند به گونه‌ای که گاه نام شهر یا روستا برگرفته از نام امامزادگان است. عضو کمیسیون اصل۹۰ قانون اساسی در سخنانی تعجب برانگیز از چند برابر شدن شمار مقبره امامزاده های کشور در مدتی کوتاه خبر داد. محمدعلی پورمختار در این رابطه گفته است که یکی از شکایت‌ ها این است که در مدتی کوتاه، شمار مقبره امامزاده‌های کشور از ۴هزار به ۱۱هزار افزایش پیدا کرده است. بر اساس برخی آمار منتشر شده تعداد مقبره امامزادگان ایران در اوایل انقلاب اسلامی یک هزار و پانصد مقبره بوده و بنابر آمارهای رسمی تا سال جاری بالغ بر ۱۰هزار و ۵۰۰مقبره رسیده است و این بدان معناست که طی سی سال گذشته به طور میانگین، سالانه تعداد ۳۰۰ امامزاده در ایران فوت کرده اند! نکته درخور توجه این جاست که بیش از پنج هزارتن از امامزادگان مدفون در ایران را به نام امام کاظم(ع) نسبت می دهند. بدون شک یکی از مسائلی که که در تاریخ اسلام به عنوان آفت این دین مبین مطرح بوده است رواج خرافه است و بسیاری از دشمنی هایی که نتوانسته به صورت رو در رو به مصاف بیاید در قالب خرافات به جنگ ریشه ها رفته است و در این میان وطیفه اصلی متولیان، زدودن زنگار خرافه از باورها و اعتقادات مردم و کید بدخواهان است. به عنوان نمونه می توان به ظهور یکی از همین امامزاده ها در یکی از شهرستان ها اشاره کرد. ماجرا از آن جا شروع می شود که شرکت گاز این شهرستان در حفاری های خود برای عملیات گازرسانی در یک خیابان به مقبره ای قدیمی با تخته سنگ های بزرگ برمی خورد و همین شروع قصه ها، رؤیاپردازی ها و خواب های دیده و ندیده برخی اهالی می شود. پس از این حادثه بدون کوچک ترین اجازه از نهادهای دولتی برخی افراد شروع به ساختن بارگاه و نصب تابلو در منطقه می کنند. این در حالی است که مقبره مذکور در وسط یک محله مسکونی و خیابان با عرض کم قرار دارد. سودجویان با این حربه تکراری که امام کاظم(ع) فرزندان زیادی دارند و کمتر کسی به نسب شناسی مقبره مذکور شک می کند، یک مقبره را به ۲نفر افزایش داده و این قبور را به عنوان دختران امام کاظم(ع) -دقت شود با یک واسطه- معرفی می کنند به این امید که مردم در نهایت از این که دو فرزند دیگر این امام معصوم کشف شده اند ابراز شادمانی می کنند. ذکر این نکته خالی از توجه نیست که مردم روستاهای ایران به طور معمول قبرستان منظم و مشخص به سان آن چه که امروز تحت نظارت سازمان های دولتی شاهد هستیم نداشتند و معمولاً قبرستان های متعدد در نقاط مختلف روستاها حفر می شد و مردم مردگان خود را در محلی نزدیک به محل سکونت خود دفن می کردند. قبر مذکور نیز در کنار مقبره های متعدد دیگر در همین خیابان قرار دارد. با این نگاه هر کدام از مقبره ها می توانستند مستعد بروز یک امامزاده باشند! نکات جالب دیگر در این رابطه خواب دیدن های فراوان خانه های اطراف در مناقب این امامزاده ها و نصب زیارت نامه بر سر قبور آنهاست و سنگی که در اثر حفاری از زیر زمین در آورده شده و به گوشه ای انداخته شده است. برخی از افراد با نقل این که از این سنگ خون جوشیده است بر سر آن نشسته و دعا می خوانند و سنگ را می بوسند.

تذکّر: برخی امامزادگان در ایران از شهرت برخوردارند. اکثر مسئولین این بقاع، امامزادۀ خود را فرزند بلافصل امام می‌دانند. همین امر موجب شده تا گاهی چند بقعه به یک امامزاده نسبت داده شود درحالی که بی‌تردید تنها یکی از آنها فرزند واقعی امام است. در بسیاری از موارد، از باب اختصار در نسب نام یک یا چند واسطه حذف شده است. هم اکنون در نقاط مختلف، امامزاده‌های فراوانی را می‌بینیم که فرزند امام کاظم(ع) معرّفی شده‌اند، حال آن که آن حضرت این همه فرزند نداشت. اینان فرزندزادگان، نبیرگان، نتیجه‌ها و نسلِ امام کاظم(ع) هستند که در انتسابشان نام یک یا چند واسطه حذف شده و این موضوع، آنان را به شکل فرزند بلافصل امام در آورده است. از جمله این موارد می‌توان به امامزاده حمزه بن موسی بن جعفر(ع) و اسحاق بن موسی بن جعفر(ع) اشاره نمود. طبق آماری که به وسیله سازمان اوقاف دوران پهلوی تهیه شد و به سال ۱۳۵۲ش در روزنامه کیهان انتشار یافت، در سراسر ایران تا آن تاریخ ۱۰۵۹ تن امامزاده شمارش شد، که استان مرکزی از این لحاظ مقام نخست را داشته و تنها استانی که امامزاده­ای گزارش نشده استان سیستان و بلوچستان بوده است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی بنا بر تفحصات میدانی جدید تحقیقات علمی و عوامل دیگر، این تعداد افزایش یافته به صورتی که در مؤسسه دائرة المعارف بقاع متبرّکه ادّعا شده تاکنون تعداد ۸۱۸۶باب از بقاع متبرّکه را در کلّ کشور شناسایی نموده که در این اماکن تعداد ۱۰۶۹۱ تن از امامزادگان و پیامبران الهی مدفون هستند، و تعداد ۱۴۸۳باب از این بقاع علاوه بر جنبه‌­های زیارتی به دلیل قرار داشتن در موقعیت­های جغرافیایی یا جاذبه‌­های طبیعی و تاریخی از موقعیت گردشگری و تفریحی برخوردارند، و حدود ۵۰۰باب هم در مسیر بزرگراهها و جاده‌­های اصلی کشور واقع شده‌­اند.

بارگاه‌های مشهور:
در قم بارگاه حضرت معصومه(س)، در ری بقعه عبدالعظیم حسنی، امامزاده حمزه و عبدالله ابیض، در آوه امامزاده فضل و سلیمان فرزندان امام کاظم(ع)، در اوجان، روستایی نزدیک ساوه امامزاده عبدالله بن موسی کاظم، در قزوین امامزاده حسین پسر امام رضا(ع)، در کاشان بقعه امامزاده علی بن امام باقر(ع)، در تهران، امامزاده حسن، درساوه، امامزاده اسحاق بن موسی بن جعفر، در قزوین، امامزاده حسین و در شیراز، امامزادگان احمد بن موسی و محمد بن موسی و امامزاده اسماعیل فرزند امام کاظم(ع)
زیارت گاه‌های مشهور با شهرت جهانی: امامزادگانی که شهرت جهانی دارند عبارتند از: حضرت عباس(ع)، حضرت زینب(س)، حضرت معصومه(س)، حضرت رقیه(س)، عبدالعظیم حسنی، احمد بن موسی(ع) معروف به شاهچراغ، سیدمحمد و سیده نفیسه(س). البته آنچه گفته شد امامزادگانی هستند که بقعه مستقل دارند و گرنه امامزادگان مشهور دیگری هستند که بقعه مستقل یا اصلا بقعه ندارند از جمله حضرت علی اکبر(ع)، حضرت علی اصغر(ع)، محمد بن حنفیه، ام کلثوم، سکینه دختر امام حسین(ع)، حکیمه دختر امام جواد(ع).

زیارت گاه‌های مشهور: امامزاده صالح(تجریش): امامزاده صالح نام زیارتگاهی در شهرستان شمیرانات تجریش است. آن‌گونه که از کتیبه بالای سردر صحن برمی‌آید و بر اساس کتب بحرالانساب و کنز الانساب، از پسران امام کاظم(ع) و برادران امام رضا(ع) است. امامزاده جعفر(پیشوا): آرامگاه امامزاده جعفر الخواری فرزند بلافصل امام کاظم(ع) و برادر امام رضا(ع) است و صحن وی در شهرستان پیشوا و ۴۵کیلومتری جنوب شرقی تهران قرار دارد. امامزاده طاهر(کرج): امامزاده طاهر از بناهای شاخص مذهبی در استان البرز و شهر کرج، متعلق به دوره صفویه بوده و از زیارت گاه‌های مشهور این شهر به شمار می‌رود. امامزاده هاشم(جاده هراز): امامزاده‌ای برفراز گردنهٔ امامزاده هاشم جادهٔ هراز(۶۰کیلومتری شمال‌غرب تهران) است. دشت مشاء شهرستان دماوند در کوهپایهٔ این گردنه قرار دارد. امامزاده هادی(شهریار): امامزاده‌ای در منطقه کرشته در شمال شهر شهریار واقع شده‌است. وی از نوادگان امام مجتبی(ع) است. این امامزاده از بناها و اماکن قدیمی و مشهور منطقه می‌باشد. امامزاده هارون: امامزاده هارون آرامگاه هارون بن موسی فرزند موسی کاظم و برادر علی بن موسی مربوط به دوره صفوی و در شهرستان طالقان، روستای جوستان است. این اثر در تاریخ ۱۲بهمن ۱۳۸۱با شمارهٔ ثبت ۷۰۵۶به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. امامزاده هاشم(رشت): امامزاده‌ایی روستایی در بخش سنگر رشت در استان گیلان، روبروی روستای سرسبز سراوان است. امام زاده: [اِ دَ/دِ] (اِخ) دهی است از دهستان نیزار بخش مرکزی شهرستان قم در ۵۸ کیلومتری جنوب غربی قم و دو کیلومتری راه شوسه ٔ قم به اصفهان، کنار رودخانه ٔ قم. آب و هوای معتدل دارد و دارای ۱۲۰تن سکنه است. محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد و بنای امام زاده ساریه خاتون اثر قدیمی است.(از فرهنگ جغرافیایی ایران، حسینعلی رزم‌آرا، ج ۱) امام زاده: [اِ دَ/دِ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء سفلی از بخش وفس شهرستان اراک. واقع در ۳۵هزارگزی جنوب باختری کیمجان. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و دارای ۱۸۳تن سکنه است. آب آن از رودخانه ٔ شراء تأمین می شود. محصولش غلات، میوه ها و قلمستان و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. این ده را قلعه چه نیز مینامند.(از فرهنگ جغرافیایی ایران، حسینعلی رزم‌آرا، ج ۲) امام زاده: [اِ دَ/دِ] (اِخ) دهی است از دهستان برکشلواز بخش حومه ٔ شهرستان ارومیه، واقع در ۱۱هزار و ۵۰۰گزی جنوب خاوری ارومیه. در جلگه قرار گرفته و دارای هوای معتدل است. ۳۶۰۰تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه ٔ شهر چای تأمین میشود. محصولش غلات و توتون و انگور و چغندر و حبوب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جوراب بافی است. زیارتگاه معروفی بنام امام زاده و۱۵باب دکان دارد.(از فرهنگ جغرافیایی ایران، حسینعلی رزم‌آرا، ج ۴) امام زاده: [اِ دَ/دِ] (اِخ) دهی است از دهستان زیدون بخش حومه ٔ شهرستان بهبهان، واقع در ۳۰هزارگزی جنوب بهبهان. در دشت واقع شده و گرمسیر است. دارای ۷۲تن سکنه است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه اتومبیل رو دارد.(از فرهنگ جغرافیایی ایران، حسینعلی رزم‌آرا، ج ۶) امام زاده: [اِ دَ/دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حیات داود بخش گناوه ٔ شهرستان بوشهر، واقع در یکهزارگزی شمال گناوه نزدیک راه شوسه ٔ ریگ به دیلم. در جلگه واقع و هوای آن گرمسیر مرطوب و سکنه ٔ آن ۶۰۰تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصولش غلات دیمی و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد.(از فرهنگ جغرافیایی ایران، حسینعلی رزم‌آرا، ج ۷) امام زاده: [اِ دَ/دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه ٔ بخش مرکزی شهرستان بوشهر، واقع در ۱۰هزارگزی جنوب بوشهر و یکهزارگزی راه شوسه ٔشیراز به بوشهر. در جلگه واقع و گرمسیر و دارای هوای مرطوب است. سکنه ٔ آن ۶۰۸تن است. آب آن از چاه تأمین می شود. محصولش غلات و سبزی و شغل اهالی زراعت است و راه فرعی دارد.(از فرهنگ جغرافیایی ایران، حسینعلی رزم‌آرا، ج ۷) امام زاده: [اِ دَ/ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در ۱۲هزارگزی جنوب خاوری فهلیان، کنار راه شوسه ٔ کازرون به فهلیان. در جلگه واقع و گرمسیر است. دارای ۹۳تن سکنه است و آب آن ازچشمه و قنات تأمین می شود. محصولش غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است.(از فرهنگ جغرافیایی ایران، حسینعلی رزم‌آرا، ج ۷) امام زاده: [اِ دَ/دِ] (اِخ) دهی است از دهستان خشت بخش خشت شهرستان کازرون، واقع در ۶هزارگزی باختر کنار تخته، کنار راه فرعی امام زاده به کنار تخته. در جلگه واقع و گرمسیر است. دارای ۴۴تن سکنه است و آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولش غلات و برنج و شغل اهالی زراعت است. این ده را نظام آباد نیز گویند و بنای امام زاده ٔ آن قدیمی است.(از فرهنگ جغرافیایی ایران، حسینعلی رزم‌آرا، ج ۷) امام زاده: [اِ دَ/دِ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت آب بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در ۲۶هزارگزی جنوب بافت و ۲هزارگزی جنوب راه مالرو دشت آب به رابر. کوهستانی و سردسیر است. دارای ۹۰تن سکنه است و آب آن از قنات و رودخانه تأمین میشود. محصولش غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است.(از فرهنگ جغرافیایی ایران، حسینعلی رزم‌آرا، ج ۸) امام زاده: [اِ دَ/دِ] (اِخ) دهی است از دهستان درب قاضی بخش حومه ٔ شهرستان نیشابور، واقع در ۳هزارگزی جنوب خاوری نیشابور. در جلگه واقع و دارای هوای معتدل است و ۲۱۲تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. مقبره ٔ امام زاده محمد محروق و شاهزاده ابراهیم و حکیم عمر خیام در این ده است. و در اطراف آن تپه ای است که آثار باستانی دارد.(از فرهنگ جغرافیایی ایران، حسینعلی رزم‌آرا،، ج ۹) امام زاده: [اِ دَ/دِ] (اِخ) دهی است از دهستان رادکان بخش حومه ٔ شهرستان مشهد واقع در ۱۳هزارگزی شمال باختر مشهد و ۵هزارگزی شمال رادکان. کوهستانی و دارای هوای معتدل است. ۱۶۵۰تن سکنه دارد.آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولش غلات و شغل اهالی مالداری است.(از فرهنگ جغرافیایی ایران، حسینعلی رزم‌آرا،، ج ۹) امام زاده: [اِ دَ/دِ] (اِخ) نام محلی است در جنوب شرقی دهلران از نواحی دزفول.(یادداشت به خط مرحوم دهخدا) امامزاده جعفر(بروجرد): امامزاده جعفر از قدیمی‌ترین بناهای تاریخی و مذهبی شهر بروجرد است که در انتهای خیابان جعفری قرار دارد. امامزاده قاسم (تهران): امام‌زاده قاسم، امام‌زاده و نیز منطقه‌ای است در شمال تجریش که در دامنه رشته کوه البرز و در ارتفاع ۱۷۰۰متری قرار دارد. امامزاده داوود: امامزاده داوود با ۱۱پشت به امام مجتبی(ع) می‌رسد. وی و برخی دیگر از بستگانش در همراهی امام رضا(ع) به ایران آمده و کشته شدند. بقعه این امام زاده در دوران صفویه ساخته شدو در دوران فتحعلی شاه توسعه یافته‌است. امام‌زاده سیّدمحمّد جلفا در روستای نوجه مهر جلفا قرار گرفته است و برای رفتن به آن باید از هادی شهر به سیه رود سپس به پایانه مرزی نوردوز و کمی بالاتر از این پایانه مرزی دست راست تابلوی این امام زاده مشهود است. بقعه امام‌زاده دارای ۱پنجره و ۲ورودی در نمای شمالی است. یکی مخصوص آقایان و دیگری اختصاص به خانم ها دارد. ورودی دیگری به همراه دو پنجره در نمای جنوبی، ۲پنجره در نمای شرقی و ۱پنجره در نمای غربی است. درها و پنجره ها از آهن و نعل درگاهی آن ها قوسی شکل است. نمای داخلی د