سه شنبه , ۲۷ آذر ۱۳۹۷
خانه / مناسبت ها / شمسی / روز دانشجو
صدای تاریخ

روز دانشجو

روز, دانشجودر تاریخ ۲۴ آبان اعلام شد که نیکسون معاون رئیس‌جمهور آمریکا از طرف آیزنهاور به ایران می‏‌آید. نیکسون به ایران می‏‌آمد تا نتایج «پیروزی سیاسی امیدبخشی را که در ایران نصیب قوای طرفدار تثبیت اوضاع و قوای آزادی شده است» (نقل از نطق آیزنهاور در کنگره آمریکا بعد از کودتای ۲۸ مرداد) ببیند. در مقابل دانشجویان مبارز دانشگاه نیز تصمیم گرفتند که در فضای حکومت نظامی بعد از کودتای سیاه، هنگام ورود نیکسون، نفرت و انزجار خود را به دستگاه کودتا نشان دهند.

دو روز قبل از آن واقعه تلخ (۱۴ آذر) زاهدی تجدید رابطه با انگلستان را رسما اعلام کرد و قرار شد که «دنیس رایت» ، کاردار سفارت انگلستان، چند روز بعد به ایران بیاید. از همان روز ۱۴ آذر تظاهراتی در گوشه و کنار به وقوع پیوست که در نتیجه در بازار و دانشگاه عده‏ای دست گیر شدند. این وضع در روز ۱۵ آذر هم ادامه داشت و بیشتر اعتراض ها از دانشکده پزشکی و داروسازی و حقوق و علوم آغاز شد.

صبح شانزده آذر، هنگام ورود به دانشگاه، دانشجویان متوجه تجهیزات فوق العاده سربازان و اوضاع غیر عادی اطراف دانشگاه شده، وقوع حادثه‏ای را پیش بینی می‏کردند. فضا بشدت آبستن حوادث و درگیری بود. بعد از گذشت مدتی برای جلوگیری از تنش و درگیری چندین دانشکده تعطیل اعلام شد و در ادامه سراسر دانشگاه به دستور رییس دانشگاه تعطیل گردید. نیروهای نظامی رژیم که بشدت رفت و آمد دانشجویان را کنترل کرده و در این بین عده ای را نیز دستگیر نموده بودند, با حضور در کلاس یکی از اساتید دانشکده فنی (مهندس شمس استاد نقشه کشی) زمینه اعتراض را در کلاس درس ایجاد کردند. آنان قصد داشتند دو دانشجو را که ظاهرا به حضور نظامیان در دانشگاه اعتراض داشتند را دستگیر نمایند. دستگیری دو دانشجو کلاس را به هم زده، دانشجویی دیگر بر روی نیمکت کلاس فریاد می زند: “آقا ما چقدر بی عرضه هستیم. چقدر بدبخت هستیم. این کلاس نیست، این درس نیست. یک عده ای بدون اینکه از استاد و از کادر دانشگاه اجازه بگیرند وارد کلاس می‌شوند و هیاهو در می‌گیرد. تف به این کلاس و تف به این مملکت!” دانشکده فنی به هم می‌ریزد و در محاصره کامل نظامیان قرار می‌گیرد و به یکباره فرمان آتش صادر شده و دانشجویان در صحن طبقه اول به خون می‌غلطند عده‌ای زخمی شده و در این میان سه دانشجو به نامهای قندچی و بزرگ نیا و شریعت رضوی به شهادت می‌رسند. همان روز ۱۶ آذر پلیس توسط رادیو اعلام کرد: “عده‌ای از دانشجویان در کلاسهای درس نشسته بودند و به پلیس چهره خشنی نشان می‌دادند و پلیس را مسخره می‌کردند و این باعث شده که پلیس به واکنش بیفتد. پلیس قصد زدن دانشجویان را نداشت ولی دانشجویان به پلیس حمله کردند و می‌خواستند اسلحه‌شان را بگیرند. پلیس در قالب دفاع این کار را کرده و قصدش زدن دانشجویان نبوده است.” فردای آن روز شاه تیمسار مزینی را برای دلجویی به دانشگاه می‌فرستد تا خودش را از این گناه و تقصیر تبرئه کند. وی با خانواده‌های شهدا ملاقات می‌کند و در دانشگاه به ظاهر از اساتید و روسا عذرخواهی می‌کند. دو روز بعد از واقعه ۱۶ آذر، نیکسون به ایران آمد و در همان دانشگاه، در همان دانشگاهی که هنوز به خون دانشجویان بی‌گناه رنگین بود دکترای افتخاری حقوق دریافت کرد. روز ۱۶ آذر به عنوان روز مقاومت و ایستادگی دانشجویان این سرزمین در برابر استعمار غرب و استبداد و خودکامگی در دفتر تاریخ این سرزمین به یادگار ثبت گردیده است. مهدی سعیدی
حادثه ۱۶ آذر
از جمله جریان‌هایی كه پس از كودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در مقابل دیكتاتوری نظامی وابسته به آمریكا در ایران شكل گرفت، جنبش دانشجویی بود. در تاریخ معاصر ایران،  اوج فعالیت های این جنبش، در دوران مبارزه بر سر ملی شدن صنعت نفت و سقوط رضا شاه ، سال‌‌های پس از كودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به ویژه‌ فضای باز سیاسی ۱۳۴۲ – ۱۳۳۲، و دوران انقلاب ۵۷ می باشد. از مقاطع مهم جنبش دانشجویی، تهاجم به دانشگاه تهران در روز دوشنبه ۱۶ آذر ۱۳۳۲ و كشته شدن سه دانشجوی دانشكدة فنی به نام‌های (مصطفی بزرگ‌نیا، احمد قندچی و مهدی شریعت رضوی) می‌باشد. كه نقطة عطفی در تاریخ فعالیت‌های سیاسی دانشجویان علیه استبداد می‌باشد.پس از كودتای ۲۸مرداد و سقوط دولت دكتر مصدق با همكاری آمریكا و انگلیس، جایگزینی دیكتاتوری زاهدی دولت کودتا به سركوبی فعالیت‌های سیاسی جامعه پرداخت و كشور را عملاً به سمت وابستگی اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و نظامی به غرب سوق داد. نیروهای ملی با تشكیل «نهضت مقاومت ملی» كه یك روز پس از كودتا صورت گرفت، سعی در شكستن فضای اختناق كردند. در این میان دانشجویان به عنوان بازوی اجرایی نهضت، عمل می‌كردند.
پس از بازگشایی دانشگاه در مهرماه ۱۳۳۲ كه همزمان با شروع دادگاه فرمایشی دكتر مصدق، شایگان و مهندس احمد رضوی بود، جنب و جوش زیادی در میان دانشجویان برای فعالیت‌های سیاسی پدید آمد. نخستین حركت عملی در این زمینه تظاهرات ۱۶ آذر ۱۳۳۲ به نشانه اعتراض به محاكمه این سه تن بود. دانشجویان با سر دادن شعارهایی مثل «مصدق پیروز است»، نسبت به تجدید رابطه سیاسی با انگلیس شدیداً اعتراض كردند. در روز ۱۴ آذر ۱۳۳۲ با ورود «دنیس رایت» كاردار جدید سفارت انگلیس به ایران دانشجویان دانشكده‌های حقوق و علوم سیاسی، دندان پزشكی، فنی، پزشكی و داروسازی در دانشكده‌های خود تظاهرات پر شوری علیه رژیم كودتا و مقاصد آن بر پا كردند كه در روز ۱۵ آذرماه این تظاهرات به خارج از دانشگاه كشیده شد و ماموران انتظامی در زد و خورد با دانشجویان، شماری را مجروح و گروهی را دستگیر و زندانی كردند. مجموعه این رویدادها و اعتراضات پیگیر دانشجویان پس از كودتا، كه یكی از مهمترین قطب‌های متحرك و مخالف دولت را تشكیل می‌داد، رژیم را بر آن داشت كه در آستانة ورود نیكسون معاون وقت رئیس جمهوری آمریكا به تهران، اقتدار خود را به آنها نشان دهد تا ورود نیكسون در كمال آرامش برگزار شود.از این رو در یك اقدام كم سابقه در روز ۱۶ آذر ۱۳۳۲، نیروهای لشكر ۲ رزمی به دانشگاه تهران اعزام شدند. نوع واحد نظامی اعزامی به دانشگاه، شیوه‌های بهانه جویی و نوع عملكرد و حتی تشویق‌های بعدی مهاجمان به دانشگاه تهران از سوی ارتش و ارتقاء درجه آنها از عواملی هستند كه نشان دهندة قصد قبلی دولت كودتا برای سركوبی دانشجویان در آستانه ورود نیكسون بود.
دكتر چمران كه خود از دانشجویان دانشكده فنی بوده و در روز حادثه در كلاس درس حضور داشته است در خاطرات خود این روز را این گونه توصیف می‌كند: «صبح شانزده آذر هنگام ورود به دانشگاه، دانشجویان متوجه تجهیزات فوق العاده سربازان و اوضاع غیر عادی اطراف دانشگاه شده وقوع حادثه‌ای را پیش بینی می‌كردند. نقشه پلید هیات حاكمه بر همه واضح بود و دانشجویان حتی الامكان سعی می‌كردند كه به هیچ وجه بهانه‌ای به دست بهانه‌ جویان ندهند، از این رو دانشجویان با كمال خونسردی و احتیاط به كلاس رفتند و سربازان به راهنمایی عده‌ای كارآگاه به راه افتادند. ساعت اول بدون حادثه مهمی گذشت و چون بهانه‌ای به دست آنان نیامد به داخل دانشكده‌ها هجوم آوردند. آنها نقشه كشتن و شقه كردن دانشجویان را كشیده بودند و این دستور از مقامات بالاتری به آنها داده شده بود. سركردگان اجرای این دستور و كشتار ناجونمردانه عده‌ای از گروهبانان و سربازان «دسته جانباز» بودند كه اختصاصاً برای اجرای آن مأوریت در آن روز به دانشگاه اعزام شده بودند. در ساعت ۱۰ صبح دسته جانباز به همراه سربازان معمولی به دانشكده فنی رفتند. در این ساعت دانشجویان در سر كلاس‌های درس حاضر بودند و به خاطر شرایط ویژه دانشگاه و حضور گسترده نظامیان، از هر اقدامی كه بوی اعتراض و تظاهرات دهد، اجتناب می‌كردند. هنگام حضور سربازان در دانشگاه و مقابل دانشكده فنی، دكتر سیاسی، – رئیس دانشگاه-  مهندس خلیلی -رئیس دانشكده فنی- و دكتر عابدی -معاون وی- سعی كردند كه با مذاكره نیروهای نظامی را از دانشكده فنی خارج كنند ولی توفیقی به دست نیاوردند و حتی دكتر سیاسی اظهار داشت كه این جا سربازان جانباز هستند و از مقامات بالاتر دستور می‌گیرند و از این جهت من قادر نیستم كاری انجام دهم. سربازان به دانشكده‌ها حمله كردند و بدیت ترتیب سه تن از دانشجویان به نام‌های (مهدی شریعت رضوی، احمد قندچی و مصطفی بزرگ نیا) به شهادت رسیدند و ۲۷ نفر دیگر دستگیر و عده زیادی مجروح شدند». انتشار خبر واقعه ۱۶آذر و كشته و مجروح شدن دانشجویان، بسیاری از دانشگاه‌های اروپا و آمریكا، با دانشگاه تهران ابراز همدردی كردند. در مراسم برگزاری سومین روز مقتولین، دهها هزار تن از مردم تهران و شهرستان ها بر سر مزار شهیدان در امام زاده عبدالله در شهر ری جلوگیری كنند، با شكست روبه‌رو شد. و دانشجویان به عنوان اعتراض به جنایت‌های دولت كودتا، مدت ۱۵ روز از شركت در كلاس‌های درس خود داری نمودند.
حادثه ۱۶ آذر ۱۳۳۲ به عنوان یك روز «مقاومت تاریخی» در تاریخ دانشگاه تهران ثبت شد. از آن پس همه ساله، دانشجویان دانشگاه تهران و دیگر دانشگاه‌های ایران مراسمی به یاد شهیدان آن روز بر پا كردند. تا آنکه پس از پیروزی انقلاب اسلامی روز ۱۶آذر به عنوان «روز دانشجو» در تاریخ ایران گنجانده شد.
فاطمه امانی توانی
منابع:
۱٫ مرکز اسناد انقلاب اسلامی
۲٫ پایگاه رسمی انتشارات سوره مهر
۳٫ افراسیابی، بهرام؛ ایران و تاریخ، تهران، نشر زرین، ۱۳۶۴٫
۴٫ اسماعیلی، علیرضا (و دیگران)؛ اسنادی از جنبش دانشجویی در ایران (۱۳۷۵ – ۱۳۲۲ه.ش)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱، ج ۱و۲٫
۵٫ چمران، مصطفی؛ شانزده آذر به یاد حماسه و مقاومت دانشگاه و سه قطره خون یاران دانشجو، نهضت آزادی ایران، آذرماه ۶۱٫
۶٫ حجازی، مسعود؛ رویدادها و داوری، تهران، انتشارات نیلوفر، ۱۳۷۵٫
۷٫ شركت، حمید؛ كنفدراسیون جهانی محصلین ودانشجویان ایرانی(اتحاد ملی)،عطایی،تهران۱۳۷۸٫
۹٫شریعت رضوی، پوران؛ طرحی از یك زندگی، تهران، چاپخش، ۱۳۷۶٫
۱۰٫متین، افشین؛ تاریخ جنبش دانشجویان ایرانی در خارج از كشور۵۷–۱۳۳۲،ارسطو آذری(ترجمه)، تهران، نشر شیرازه، ۱۳۷۸٫
۱۱٫نجاتی، غلامرضا؛ تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، تهران، رسا،  ج۱، ۱۳۷۱٫  
12.نجاتی، غلامرضا، شصت سال خدمت و مقاومت، خاطرات مهندس بازرگان، رسا، تهران ۱۳۷۵٫
۱۳٫یزدی، ابراهیم، جنبش دانشجویی در دو دهه از ۱۳۲۰ تا ۱۳۱۰،  شركت انتشارات قلم، ۱۳۸۳٫        
14.مهدی، بازرگان؛ «دانشجو، دانشگاه و جنبش دانشجویی»، ماهنامه ایران فردا، سال۱، شماره۴، آذر و دی‌ماه سال۷۱٫
۱۵٫شاه حسینی، حسین؛ سه قطره خون، ماهنامه ایران فردا، شماره ۳۸، آبان و آذر ۱۳۷۶٫

باکس شناور "همچنین ببنید"

ماه آتشین برگ ریزان

ماه آتشین

دلم خون شد از این افسرده پاییز از این افسرده پاییز غم انگیز غروبی سخت …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دو × سه =