یکشنبه , ۳۰ دی ۱۳۹۷

قم

قمقم از شهرهای باستانی ایران با قدمت ۶ هزار سال است و تا اواخر دوره ساسانی از شهرهای نسبتاً بزرگ و مهم ایران بود. روشن‌ترین دلیل قدمت شهر قم ، مکان جغرافیایی و انشعاب راه‌های عمده تجاری از این شهر است. این منطقه از دیرباز محل اتصال عمده‌ترین راه‌های بین‌النهرین و جنوب غربی ایران به شمال شرقی آن و جاده ابریشم بوده است. قم در زمان هخامنشیان منطقه‌ای آباد و وسیع بود.قم از شهرهای علمی و پایگاه های فکری است که ساکنانش به تشیّع و دوستی اهل بیت – که خداوند هر پلیدی را از آنان برداشته و ایشان را پاکیزه ساخته است – معروف اند و به دوستی با امیرالمؤمنین و فرزندان او که امامان، هدایت گران، هدایت شدگان و خلفایند، و به برائت از دشمنان و معارضان و قاتلان ایشان – که با قدرت و نیرنگ به حکم شمشیر و آتش از زمان وفات پیامبر بر مسند خلافت اسلامی تکیه زده اند – مشهورند.در گذشته های دور به علت جمع شدن آب در محل کنونی شهر ، منطقه ای سرسبز بوده که به مرور خانه‌هایی در این منطقه توسط دامداران و کشاورزان ساخته شد که به آن کومه یا کُم می‌گفتند و « قم » معرب آن می‌باشد.برخی نیز می گویند که قم را قُمساره بن لهراسب  (پادشاه پیشدادی) بنا کرد و قم از نام او گرفته شده است.برخی از جغرافی‌دانان مسلمان از این شهر به نام « ارض جبل » و « ویران آباد کردکواد » یاد کرده‌اند.
ارزش تاریخی قم، از نگاه معصومین علیهم السلام
گذشته از ارزش تاریخی، از نگاه معصومین علیهم السلام این شهر دارای فضیلت خواصی است بطوری که در احادیث این شهر را از سایر مناطق ایران متمایز می سازد. رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «اهل قم، شیعه من و شیعه وصی من، علی بن ابی طالب هستند».حضرت علی علیه السلام فرمود: «هنگام فتنه، سالم ترین مکان قم می باشد و قم جایی است که جبرئیل بر آن فرود آمده است».امام صادق علیه السلام فرمود: «بلاها از قم و مردمش رد می شود و به زودی زمانی می آید که شهر قم و اهلش، حجت بر مردمان می شوند و آن در زمان غیبت امام زمان (عج) تا ظهور آن حضرت است و اگر چنین چیزی نباشد، زمین ساکنانش را فرو می برد. ملائکه بلاها را از قم و مردمش دور می گردانند. هیچ ستمگری آهنگ بیداد با قم و مردمش را نمی کند، مگر اینکه خدا او را درهم می شکند و او را با بلایا مصیبت و یا دشمن مشغول می گرداند. جباران در زمان حکومتشان مردم قم را فراموش می کنند؛ همچنان که یاد خدا را فراموش کرده اند».در روایتی دیگر آمده است که امام صادق علیه السلام در مورد کوفه فرمود: «به زودی کوفه از مؤمنان خالی و دانش از آن برچیده می شود؛ همچنان که مار در سوراخش جمع می شود و ثابت می ماند. آن گاه علم در شهری به نام قم بروز می کند و آنجا معدن علم و دانش می گردد…».امام موسی کاظم علیه السلام فرمود: «قم، آشیانه خاندان پیامبر و پناهگاه شیعیان ایشان است».امام صادق علیه السلام فرمود: «قم را قم نامیدند چون مردمانش به یاری امام زمان (عج) بر می خیزند و بر آن استوار می مانند و یاری اش می دهند».
مکان باستانی شهر قم
قدیمی ترین مکان باستانی شهر قم در میان حصارها و روستاها، در جنوب شرقی شهر، به نام «شهرستان» بوده است. این مزرعه که امروزه شهرستان نامیده می شود، در قرن چهارم میلادی دیه و دژ باستانی بوده و به احتمال زیاد محل و مکان باستانی شهر قم بوده است که به هنگام فتوح مسلمین به وسیله پیشگامان سپاه «ابوموسی اشعری» فتح و احتمالاً ویران گردیده است.(۳)«محمد مقدس زاده» در کتاب «رجال قم» معتقد است: در دوران قبل از اسلام در این سرزمین اجتماع نسبتاً بزرگ، که شایسته اطلاق نام شهر بر آن باشد وجودنداشته و اگر چیزی بوده روستاها و قرایی بوده است که به مناسب وضع خاص جغرافیایی و به علت کمبود آب شیرین زمین قابل کشت دور از هم واقع و ساخته شده بود.
شالوده شهر اسلامی قم
قم در سال ۲۳ ق به دست سپاه اسلام و به فرماندهی «ابوموسی اشعری» فتح گردید. آنان ابتدا در صحرای قم مستقر شدند و در خیمه هایی از موی نزول کرده و رؤسای قبایل آنان در دیه مُمجان پیاده شدند. مهاجران عرب چند سال بعد از ورود خود به قم به بهانه پیمان شکنی ایرانیان با آنان از در ستیز در آمدند و اراضی وسیع آنان را به تملک خود گرفتند. اعراب، دژ باستانی ممجان را به تدریج گسترش دادند؛ سپس تمام اراضی مالون و دهات مجاور به نام های: قزدان، جَمَر و سَگن راجزو بلده خود کردند و ساختمان شهر را در کنار رودخانه اناربار گسترش دادند.(۵) بدین ترتیب، ده باستانی «ممجان» که «باب شهرستان» نیز خوانده می شد، در عرض ده قرن تبدیل به شهر بزرگی شد.شهر اسلامی قم از تجمع شش ده پدید آمد(۶) و پس از مدتی که اراضی این دهات به زیر پوشش ساختمان ها رفت به وسیله بارویی محصور شد.
به خاک آرمیدگان قم
برخی از بانوان خاندان نبوی و بانوان جلیل القدر صدیقه طاهره فاطمه زهرا علیها السلام وطن خود را رها ساخته و در مجاورت مرقد آن بانو قرار گرفتند و در اطراف روضه او اقامت گزیدند و وصیت کردند هرگاه اجل ایشان فرا رسید در جوار آن بانو به خاک سپرده شوند. سه دختر امام جواد علیه السلام داخل روضه دفن شده اند: «امّ حمیده»، «زینب» و «میمونه». همچنین «بریهة» دختر موسی مبرقع، فرزند محمد جواد، فرزند امام رضا علیهم السلام در آن جا دفن شده است.  دخترانی که از فرزندان ائمه اطهار علیهم السلام، کنار فاطمه معصومه علیها السلام دفن شده اند عبارتند از:
۱٫ میمونه و بریهة (دختران موسی مبرقع).
۲٫ «امّ اسحاق» کنیز محمد بن موسی مبرقع.
۳٫ میمونه و امّ محمد (دختران امام محمد جواد علیه السلام.)
۴٫ «امّ حبیب» کنیز ابوعلی محمد بن احمد بن رضا علیه السلام.
۵٫ زینب، امّ محمد (دختر موسی بن محمدبن علی الرضا علیهما السلام).  
علماء و شهداء مدفون در حرم مطهر
۱) مسجد بالاسر
۱٫ آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، موسس حوزه علمیه قم.
۲٫ آیت الله العظمی سید حسن بروجردی مرجع بزرگ شیعه و موسس مسجد اعظم
۳٫ آیت الله العظمی سید محمدتقی خوانساری، اقامه کننده نماز باران در سال ۱۳۶۳ ه. ق.
۴٫ آیت الله العظمی سید صدرالدین صدر از مراجع سه گانه بعد از رحلت آیت الله حائری و صاحب تألیفات بسیار دینی و عرفانی.
۵٫ آیت الله العظمی سید احمد خوانساری، صاحب تألیفات دینی و فقهی.
۶٫ آیت الله العظمی سید محمدرضا گلپایگانی، از مراجع بزرگوار تاریخ معاصر در حوزۀ علمیۀ قم.
۷٫ آیت الله العظمی شیخ محمدعلی اراکی مرجع تقلید و از شاگردان برجسته آیت الله حائری.
۸٫ آیت الله میرزا هاشم آملی از شاگردان آقا ضیاء عراقی.
۹٫ آیت الله سیدرضا بهاءالدینی مجتهد و عارف کامل.
۱۰٫ آیت الله پسندیده برادر امام خمینی (قدس سره).
۱۱٫ آیت الله سید مصطفی خوانساری.
۱۲٫ آیت الله محمدتقی بافقی، مخالف سرسخت با دیکتاتوری رضاخان.
۱۳٫ آیت الله محمدجواد صافی گلپایگانی پدر آیت الله صافی گلپایگانی.
۱۴٫ آیت الله عبدالنبی عراقی، عضو جامعه مدرسین.
۱۵٫ آیت الله سیدمحمد انگجی.
۱۶٫ حجت الاسلام والمسلمین اشراقی، داماد امام خمینی (قدس سره)
۱۷٫ حجت الاسلام شهید مهدی حکیم، فرزند آیت الله العظمی سید محسن حکیم.
۱۸٫ آیت الله شیخ ابوالقاسم قمی، عالم عارف و زاهد زمان.
۱۹٫ آیت الله حاج آقا روح­الله کمالوند خرّم­آبادی نماینده آیت الله بروجردی در خرّم­آباد.
۲۰٫ علامه سیدمحمدحسین طباطبائی، صاحب تفسیرالمیزان.
۲۱٫ آیت الله علامه شهید استاد مرتضی مطهری
۲۲٫ آیت الله شهید سید اسدالله مدنی، اولین شهید محراب
۲۳٫ آیت الله شهید علی قدوسی، دادستان کل کشور بعد از انقلاب اسلامی
۲۴٫ آیت الله سیدعباس مهری، موسس بنیاد معارف اسلامی قم.
۲۵٫ آیت الله العظمی حاج شیخ جواد تبریزی
۲۶٫ آیت الله العظمی حاج شیخ محمدفاضل لنکرانی
۲۷٫ آیت الله علی فیض مشکینی و …
۲۸٫ آیت الله میرزا مهدی آشتیانی.
۲) مسجد مطهری
۱٫ آیت الله سید حسین بدلا، امام جماعت مسجد امام حسن عسکری
۲٫ آیت الله حرم پناهی، یکی از اساتید و ممتحنین به نام حوزه علمیه قم.
۳٫ آیت الله شیخ ابوالفضل خوانساری امام جمعه اراک.
۴٫ آیت الله سید مهدی روحانی، نماینده مجلس خبرگان رهبری از استان قم.
۵٫ آیت الله ستوده، یکی از اساتید مشهور و مؤثر در حوزه علمیه قم.
۶٫ سیدمحمدصادق طباطبائی
۷٫ آیت الله سیدعبدالکریم کشمیری، شاگرد آیت الله قاضی طباطبائی، عارف کامل.
۸٫ آیت الله سید اسماعیل موسوی
۹٫ آیت الله احمدی میانجی، عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
۱۰٫ آیت الله شیخ حسن تهرانی، دادستان انقلاب.
۱۱٫ آیت الله سیدمرتضی عسکری.
۱۲٫ آیت الله مرتضی بنی فضل.
۳) مسجد طباطبائی
۱٫ شهید آیت الله ربانی املشی، عضو شورای نگهبان و مجلس خبرگان رهبری.
۲٫ شهید آیت الله ربانی شیرازی، عضو خبرگان رهبری و شورای و جامعه مدرسین
۳٫ آیت الله حاج شیخ مجتبی آخوند.
۴٫ آیت الله غلامرضا قمی نویسنده کتاب قلائد الفوائد.
۵٫ شهید حجت الاسلام والمسلمین عباس شیرازی
۶٫ آیت الله صالحی مازندرانی از مدرسین حوزه علمیه و عضو جامعه مدرسین.
۷٫ آیت الله وجدانی فخر، مدرس نامدار حوزه علمیه و عضو جامعه مدرسین.
۸٫ آیت الله مدرسی زاده یزدی از مدرسین حوزه علمیه قم.
۹٫ شهید حجت الاسلام والمسلمین فضل الله محلاتی، اولین دبیر جامعه روحانیت مبارز بعد از انقلاب اسلامی ونماینده امام در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
۱۰٫ شهید حجت الاسلام والمسلمین محمد منتظری، مبارزه قبل از انقلاب و پیرو امام خمینی
۱۱٫ شهید حجت الاسلام والمسلمین موسوی دامغانی روحانی مبارز و نماینده مردم رامهرمز در دوره دوم مجلس شورای اسلامی.
۱۲٫ حجت الاسلام والمسلمین مولایی، تولیت آستانه مقدسه در عصر امام خمینی (ره)
۴) صحن بزرگ (اتابکی)
۱٫ قطب راوندی از محدثان نامدار شیعه، صاحب کتاب خلاصه التفاسیر، شرح نهج البلاغه، فقه القرآن،
۲٫ آیت الله شیخ فضل الله نوری، قهرمان مبارزه با استعمار، مبارزه با مشروطه.
۳٫ آیت الله سید احمد زنجانی، پدر آیت الله شبیری زنجانی.
۴٫ آیت الله سید محمد محقق داماد، استاد و محقق حوزه علمیه و از مراجع بزرگ تقلید
۵٫ آیت الله فانی.
۶٫ شهید آیت الله دکتر مفتح، استاد و محقق نامی حوزه و دانشگاه.
۷٫ حجت الاسلام شیخ حسن نوری، خطیب توانا و واعظ شهیر.
۸٫ آیت الله حیدری ایلامی، نماینده مجلس خبرگان رهبری و نماینده امام بعد از انقلاب اسلامی.
۹٫ آیت الله ملاحسین حرم پناهی.
۱۰٫ آیت الله سیبویه، خطیب توانا و شهیر تهران.
۱۱٫ آیت الله شاهرودی
۱۲٫ آیت الله سیدرضا صدر استاد اخلاق و صاحب تالیفان اخلاقی.
۱۳٫ استاد مصطفی زمانی، تالیف ۷۰ عنوان اثر اسلامی، اخلاقی و ….
۱۴٫ آیت الله عبایی خراسانی رئیس سابق دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم
۱۵٫ شیخ محمدرضا طبسی، محقق و نویسنده ۳۵ عنوان کتاب.
۱۶٫ آیت الله مصطفی علم­الهدی
۱۷٫ میرزا علی آقا غروی علیاری، صاحب تألیفاتی ر فقه، اصول، تاریخ، حدیث، رجال، اخلاق،
۱۸٫ حجت الاسلام والمسلمین سیدعزیز طباطبائی، محقق عالیقدر و نسخه شناس نسخ خطی.
۱۹٫ حجت الاسلام والمسلمین کوثری، خطیب و واعظ و مرثیه خوان مخلص اهل بیت علیهم السلام.
۲۰٫ آقای موسوی هشترودی.
۲۱٫ آیت الله ملکی تبریزی
۲۲٫ آیت الله صادق خلخالی، عضو جامعه مدرسین و مجمع روحانیون و چند دوره نماینده مجلس شورای اسلامی.
۲۳٫ آیت الله آذری قمی عضو مجلس خبرگان رهبری و جامعه مدرسین حوزۀ علمیه قم.
۲۴٫ آیت الله شیخ عباسعلی طسوجی.
۲۵٫ شهید سرلشکر قرنی اولین رئیس ستاد ارتش جمهوری اسلامی
۲۶٫ شهید حاج مهدی عراقی، از یاران باوفای امام خمینی (ره) در دوران مبارزه.
۲۷٫ شهید محمدجواد دیالمه، نماینده مردم مشهد در مجلس شورای اسلامی دوره اول.
۵) صحن عتیق
۱٫ آیت الله فیض قمی.
۲٫ آیت الله لنگرودی.
۳٫ آیت الله فاضل لنکرانی پدر بزرگوار آیت الله حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی و از شاگردان خاص حضرت آیت الله العظمی بروجردی.
۴٫ علامه سید مرتضی مرعشی نجفی، عالم برجسته.
۵٫ عارف فرزانه حاج اسماعیل دولابی.
۶٫ حضرت حجت الاسلام والمسلمین استاد علی دوانی محقق و مورخ.
۶) مشاهیر مدفون در صحن حرم مطهر
۱٫ پروین اعتصامی و یوسف اعتصامی، شاعره و شاعر معاصر، صحن بزرگ.
۲٫ شبیر خاقانی، صحن بزرگ.
۳٫ قوام السلطنه، نخست ­وزیر دوران پهلوی، صحن بزرگ.
۴٫ مشیرالسلطنه، صحن بزرگ
۵٫ ضیاءالملک تفرشی، صحن بزرگ.
۶٫ علی اصغر اتابک، صدرات زمان ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه، صحن بزرگ.
۷٫ خواجه نوری، صحن عتیق.
۷) سلاطین مدفون در حرم مطهر
۱٫ شاه صفی الدین، از سلاطین صفویه، نواده شاه عباس کبیر، مسجد بالاسر.
۲٫ شاه عباس دوم، پسر شاه صفی، مسجد بالاسر.
۳٫ شاه سلطان حسین، پسر شاه سلیمان، مسجد مهدعلیا، مادر ناصرالدین شاه قاجار، همسر محمدشاه،
۸) صحن عتیق، بالاسر
۱٫ فتحعلی شاه قاجار، دومین پادشاه قاجار،
۲٫ محمدشاه قاجار.
استاد آقابابایی
پی نوشت:
۱٫ سیمای کار قم، ص ۶٫
۲٫ شهرهای ایران، ج ۲، ص ۱۴۵٫
۳٫ همان، ص ۱۵۳٫
۴٫ رجال قم، ص ۱۷٫
۵٫ شهرهای ایران، ص ۱۵۱٫
۶٫ این روستاها عبارتند از: «کمیدان – مُمْجان – مالون – قَزدان – جَمَر و سَگن».
منبع:
تاریخ قم، حسین بن قمی
رجال قم، ناصر باقرى بيدهندى
انجمن علمی آموزشی معلمان تاریخ استان قم

باکس شناور "همچنین ببنید"

هیس س س!

هیس س س! گوش کن؛ این باید صدای باد باشد که در دامنه سنگی کوهستان …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 × دو =