چهارشنبه , ۲۳ آبان ۱۳۹۷
خانه / مناسبت ها / قمری / اخلاق عملی در سیره امام رضا (ع)

اخلاق عملی در سیره امام رضا (ع)

اخلاق, عملی, سیره, امام رضااز آنجا كه تهذیب نفس و تكمیل مكارم اخلاق هدف اصلی بعثت پیامبر اكرم (ص) بوده است، دین مبین اسلام بر تمام مكتبهای اخلاقی ترجیح داده می شود. این مكتب از طرف خداوند به عنوان خالق بشر كه نیازهای فطری او را می شناسد وحی گردیده است.مكتب اخلاقی اسلام در درون خود الگوهایی را نیز پرورش داده كه در قرآن مجید از خلق حضرت محمد(ص) به عنوان (خلقی والا) یاد می كند و ائمه اطهار كه از فرزندان حضرت محمد(ص) هستند به شهادت تاریخ نیز همواره الگوی اخلاق بوده اند. این مقاله می كوشد تا به صورتی كوتاه ضمن بیان تعاریف اخلاق و جایگاه آن، معرفی مكاتب اخلاقی و مقایسه تطبیقی آنان و معرفی مكتب اخلاقی دین مبین اسلام، سیره اخلاقی امام رضا (ع) را بیان كند.
تعریف لغوی و مفهومی اخلاق
در زبان عربی، واژه اخلاق به معنای عادت، طبع، دین و مروت آمده(۱) و در لغت جمع خلق است.راغب اصفهانی، واژه شناس بزرگ، اخلاق را با خلق (آفریدن) هم ریشه دانسته و مقصود از آن را آفرینش صورت و سیرت نیكو می داند.ملامهدی نراقی(ره) عالم اخلاق در قرن سیزدهم هجری- تعریف كامل تری از اخلاق دارد كه مورد قبول فلسفه اخلاق نیز می باشد. ایشان می فرماید:«اخلاق عبارت است از ملكه نفسانی كه مقتضی صدور افعال به راحتی و بدون نیاز به فكر و اندیشه است.»(۲)خواجه نصیرالدین طوسی(ره) نیز اخلاق را چنین معنا كرده است:«علمی است برای اینكه نفس چگونه خلقی اكتساب كند كه جملگی افعال او كه به ارادات از او صادر می شود، جمیل و محمود بود.»(۳)علم اخلاق ویژگی ها و خوی انسان را به والاترین مرتبه اش می رساند و به كمك آن انسانیت كامل می گردد؛ به همین سبب، حكمای قدیم آن را «اكسیر اعظم» می نامیدند و بر آن بودند كه انسان تا هنگامی كه اخلاق خود را نپیراسته است، دانش های دیگر به او سود نمی رساند.(۴)فارابی در كتاب «فصول المنتزعه» از این نقطه اخلاق را آغاز می كند كه: «روح نیز مانند تن، سلامتی و بیماری دارد و تنها از روح سالم است كه رفتار نیكو سر می زند.»(۵)محمدبن زكریای رازی، فیلسوف و پزشك قرن سوم و چهارم هجری نیز نام كتاب خود را «طب الروحانی» می گذارد، از این منظر كه روح انسان نیز در معرض بیماری و رذیلت های اخلاقی است.
جایگاه اخلاق
در تقسیم بندی علوم، اخلاق جایگاه مهمی دارد. پیامبر اكرم (ص) فرموده اند:«العلم ثلاثه آیه محكمه أو فریضه عادله أو سنه قائمه و ما خلاهن فهو فضل.»(۶)«دانش سه نوع است: نشانه های استوار (معارف الهی و علوم عقلی)، فریضه عادل (علم اخلاق) و سنتی بر پا (احكام) و مابقی همه فضل است.»این تقسیم بندی بقدری واقعی هستند كه با سه عالم وجودی انسان؛ یعنی عالم شهود، عالم ملكوت و عالم جبروت متناسبند.اخلاق به سه دسته اخلاق فردی، اخلاق اجتماعی و اخلاق بندگی تقسیم بندی می شود كه به ترتیب رابطه انسان را با خویشتن، اجتماع و خداوند نشان می دهد.برخی از عالمان اخلاق، متأثر از افكار افلاطون در كتاب «جمهوریت» یا ارسطو در كتاب «اخلاق نیكو ماخوس»، مكتب اخلاق فلسفی را پدید آوردند كه ابن مسكویه و خواجه نصیرالدین طوسی از این جمله اند. این مكتب براساس این علم روانشناسی است كه انسان را دارای سه قوه می داند: قوه شهویه، قوه غضبیه و قوه عاقله. این قوا در كاركرد خود حد افراط و تفریط دارند كه هر دو رذیلت اخلاقی است، اما حد وسط و اعتدال آن فضیلت است كه عفت، شجاعت و حكمت نام دارد. به تركیب بهینه این سه فضیلت «عدالت» گفته می شود كه فضیلت فضیلت هاست.در جهان اسلام، مكتب های اخلاقی دیگری به نام «اخلاق عرفانی» بر مبنای اخلاق فردی و اخلاق بندگی، «اخلاق حدیثی» بر مبنای احادیث و روایات و «اخلاق تلفیقی» بر مبنای تركیب مكاتب اخلاقی پدید آمده است.در جهان غرب نیز مكاتب اخلاقی تأسیس شد كه فراگیرترین آن «نظام اخلاقی كانت» است. او در نظام اخلاقی خود «باور به خدا» و «نقش انگیزه» را بسیار متعالی می داند و این نظام را بر مبنای قانون زرین و نقش وجدان ارائه داده است.مهمترین اصول موضوعه علم اخلاق عبارتند از: آزادی و تغییرپذیری انسان، گرایش به مطلوب نهایی در انسان و وابسته بودن سعادت انسان به تلاش.از نظر نظام اخلاق اسلامی، اصول اخلاقی، امری ثابت، واقعی و مطلق هستند، زیرا نیازهای بشر در طول تاریخ ثابت بوده اند؛ درحالی كه «دیوید هیوم» نسبی گرایی را در اخلاق رواج داد و گفت: «هنگامی كه عملی را شرورانه می خوانید، مرادتان چیزی نیست جز آنكه با تأمل درباره آن عمل یا خلق، به خاطر ساختار طبیعی تان، سرزنشی نسبت به آن احساس یا حس می كنید.»(۷)منشأ اخلاق در نظام اخلاقی كانت «وجدان اخلاقی» و براساس نظریه افلاطون «عدالت و زیبایی»، براساس نظریه هندی یا گاندی «عاطفه»، براساس نظریه مسیحی «محبت»، براساس نظرات فلاسفه اسلامی «عقل و اراده»، براساس نظریه مادیون- از جمله راسل- «عقل دوراندیش یا منفعت طلبی» و براساس نظریه شهید مطهری «فطرت و پرستش» است.شهید مطهری(ره) در بیان استدلال خود روایتی مستدل از قول پیامبر اكرم (ص) می آورد. بر این اساس می توان نظر او را بر همه نظریات ارحج دانست.(۸)
اخلاق و ادیان
همه ادیان الهی و غیر الهی اخلاق را قسمت اعظم آموزه های مكتب خود می دانند. تاریخی ترین و جهان شمول ترین قاعده اخلاقی (قاعده زرین یا قاعده طلایی) و قاعده سیمین كنفوسیوس است كه می گوید: «آنچه برای خود نمی پسندی، برای دیگران نیز نپسند.»در دین حضرت عیسی (ع) آمده است: «آنچه برای خود می خواهی، برای دیگران نیز بخواه.» این قانون در اسلام و در بیانات پیامبر(ص) و امامان معصوم(علیهم السلام) نیز به كرات آمده است؛ به طور مثال، در نهج البلاغه، حضرت علی(ع) در موارد مكرر، از جمله در نامه شماره۳۱ كه خطاب به امام حسن مجتبی(ع) است، به این كار سفارش كرده است.قانون زرین را می توان خلاصه كوتاهی از محتویات اخلاق ادیان دانست.(۹)مانی، بودا و كنفوسیوس آئین هایی را اشاعه دادند كه لبریز از اصول اخلاقی بود و به طور عمده بر مهربانی با پدر و مادر، علاقه مندی و محبت به دوستان وزیردستان، اخلاق محبت آمیز و كمك به همسایه تكیه داشت.زرتشت نیز سه اصل اخلاقی «گفتار نیك»، «پندار نیك» و «كردار نیك» را بیان كرد. حضرت ابراهیم(ع) با تسلیم در برابر فرمان خدا (به عنوان یك اصل اخلاقی) الگو و نمونه شد. حضرت موسی(ع) با ده فرمان كه به طور عمده شامل فرمان های اخلاقی بود و حضرت عیسی (ع) با تكیه فراوان بر محبت انسانی به دین خود رنگ اخلاقی بخشیدند.اسلام به عنوان آخرین و كامل ترین دین جهان، به اخلاق نگاه ویژ ه ای دارد. خداوند حضرت محمد(ص) را الگوی اخلاق حسنه می داند و می فرماید: «لقد كان لكم فی رسول الله أسوه حسنه»(۱۰) یعنی، «براستی رسول خدا برای شما الگوی نیكویی است.» همچنین می فرماید: (و انك لعلی خلق عظیم)؛ یعنی، (براستی كه تو را خوئی والاست.)پیامبر(ص) نیز هدف بعثت را تكمیل مكارم اخلاق می داند. منابع علم اخلاق اسلامی شاملموارد زیر است:
۱٫ قرآن،
۲٫ سیره معصومین،
۳٫ عقل، شهود و زندگینامه بزرگان و حكمت فرزانگان.
از نظر قرآن و احادیث، عوامل انحطاط اخلاقی عبارتند از: غفلت از خود، دنیاپرستی، هوای نفس و شیطان. مهم ترین عناوین حوزه اخلاق فردی و بندگی هم شامل: حب خدا، انس با قرآن، تفكر، تدبر، آینده نگری، حیا، خوف و رجاء، زهد، تقوا، صبر، شكر، رضا و تسلیم، یقین، توبه، صدق و امانت، محاسبه و مراقبه، یاد مرگ و نیز شهوت، خشم، حسد، ریا، تكبر، عجب و خودپسندی، حب دنیا، حب نفس، حب مال و جاه، قساوت قلب، غرور و خودپسندی است. مهمترین عناوین حوزه اجتماعی و كاربردی هم شامل اخلاق پزشكی، اخلاق زیست محیطی، اخلاق تجارت و كسب و كار، و اخلاق شهرنشینی می باشد.
امام رضا (ع)، انسان نمونه اخلاقی
سیره اخلاقی امامان معصوم كه فرزندان پیامبراكرم (ص) هستند همانند آن حضرت در تمام ابعاد بندگی، فردی، اجتماعی، پسندیده و نیكو بوده است به طوری كه در طول تاریخ نمی توان ۱۲نسل از فرزندان پیامبری را یافت كه در سیره اخلاقی متشابه و دارای خلقی نیكو باشند.سیره اخلاقی امامان در تاریخ ثبت شده و منشأ تحولات روحی و معنوی برای بسیاری از شیفتگان آنان و نیز در جامعه هم عصر و یا پیروان آنان بوده است.براین اساس كه هدف نبی اكرم (ص) و امامان معصوم اصولاً تهذیب نفس و تعالی اخلاقی بوده است لذا آنان چنان زیسته اند كه همواره فضائل اخلاقی شان در جلوه وجودی آنها ملكه نفس و در نزد مردم آشكار بوده است.امام رضا (ع) هشتمین امام شیعیان روز پنجشنبه یازدهم ذی القعده سال۱۴۸ هجری، ۱۶روز بعد از شهادت پدرش در مدینه بدنیا آمد. پدرش موسی بن جعفر(ع) و مادرش نجمه كنیز امام موسی كاظم(ع) بود. «علاقه نجمه به اخلاق بندگی و عبادت در حدی بود كه درخواست كرد كه مرضعه دیگری تعیین كنند كه امام رضا (ع) را شیر دهد. از او پرسیدند كه مگر شیر تو كم است، گفت نه ولی براثر اشتغال به شیر دادن از نوافل و ذكرهای مستحبی باز می نمایم بدین جهت كمكی می خواهم تا بلكه مستحبات را ترك نكنم.»(۱۱)درمورد فضائل اخلاقی امام رضا شامل تواضع و فروتنی، جود و بخشش، بردباری، عزت نفس، انس و تفكر در قرآن، اطاعت و پیروی از ولی امر، احترام و محبت به دیگران، رسیدگی به مستمندان، صدقه دادن، با خدمت گزاران سر یك سفره نشستن، تفاوت قائل نشدن بین غلامان و اشراف مگر به تقوا، تبسم كردن و خوشبو بودن، سهم غذای گرسنگان را كنار گذاشتن، نشست و برخاست بافقرا، همدردی با مردم و در تشییع جنازه شركت كردن، خنده نكردن با صدای بلند و قهقهه، گره گشایی و رفع نیاز مؤمنان، ساده زیستی، نرنجاندن افراد با زبان، كردار و پندار، رعایت ادب در مجالست با دیگران، عفو گناهان، پرهیز از اسراف و تبذیر، كمك به دیگران، انجام دادن كارهای شخصی خود، نظافت سر و وضع و لباس خود، رأفت و خوشرویی با دیگران و فروتنی، بسیار گفته اند كه همه اینها خرمن كوچكی از فضائل اخلاقی اوست.تلفیق اخلاق حسنه و علم آموزی ایشان كه با عیسویان و یهودیان و حتی مشركان و كافران به صورت گفت وگو و مناظرات در تاریخ ثبت شده است باعث گردید كه بسیاری دست از عقاید پیشین خود كشیده و به دین اسلام گرایش یابند.حضرت علی بن موسی الرضا (ع) مانند دیگر پیشوایان معصوم چنان از فضائل اخلاقی و كمالات معنوی بالا برخوردار بود كه گفتار و كردار و رفتارش سرمشق دیگران می شد. در ذكر فضائل اخلاقی امام رضا نه تنها از پیروان و دوستداران آن حضرت شنیدنی های بسیار هست بلكه از دشمنان او نیز وقایعی تأمل برانگیز نقل شده است:
رجاءبن ابی ضحاك، مأمور مأمون برای بردن امام رضا از مدینه به خراسان نقل می كند كه: من از مدینه تا مرو همراه و مراقب امام بودم، سوگند به خدا كسی را در پرهیزگاری و افزونی ذكر در تمامی اوقات و شدت خوف از خدای تعالی ندیدم، سپس به طور تفصیل برنامه های عبادی آن حضرت را در طول شب و روز بیان می كند.
مأمون وقتی گزارش رجا را شنید، گفت:ای پسر ابی ضحاك آنچه كه گفتی درست است او از بهترین، داناترین، عابدترین مردم روی زمین است، سپس به وی توصیه كرد كه مشاهدات خود را برای دیگران نقل نكند. (۱۲)براساس مكاتب فلسفه اخلاق كه (عفت، شجاعت، حكمت) را سه فضیلت اصلی می دانند می توان سیره اخلاقی امام رضا (ع) را مرور كرد.امام رضا در بعد فضیلت عفت در تمام ابعاد نفسانی خویش فراتر از یك انسان عادی برجسم و روح خویش تسلط داشت و این فضیلت را در منتها درجه آن با وجود خویش آمیخته بود. در بعد فضیلت (شجاعت) نیز امام رضا (ع) مشهور بوده است چرا كه او در دربار و دستگاه خلیفه نیز براساس آنچه حكمت داشت و مصلحت می دانست عمل می كرد و از هیچ كس هراسی نداشت به طوری كه این فضیلت، همراه با وضع اجتماعی منجر به ولایت عهدی او در زمان مأمون شد. امام رضا (ع) در فضیلت عدالت نیز سرآمد انسانهای هم عصر خود بود هرچند مفهوم عدالت در بعد حكومت و سیاست مفهوم ملموس تری دارد لكن امام رضا (ع) فضیلت عدالت را در ابعاد زندگی فردی و اجتماعی خود اجرایی نموده و به اخلاق حسنه به طور كامل آراسته بود و حتی در برخی موارد كه به عنوان مشاور خلیفه در دادرسی ها عمل می نمود به عدالت حكم می كرد. خلاصه سخن آنكه با بررسی تطبیقی مكاتب اخلاقی در جهان و سیره زندگی اندیشمندان این مكاتب و رفتارهای پیروان آنان در طول تاریخ بسادگی ثابت می شود كه مكتب اخلاقی دین اسلام به سایر مكاتب به دلایل مختلف ترجیح دارد كه عبارتند از:
۱٫ وحیانی بودن و توجه به این مسئله كه این مكتب بوسیله خداوند كه فطرت و علایق انسانها را خلق كرده و به آن كاملاً آگاه است ایجاد شده است.
۲٫ سمت و سوی اهداف آراستگی به فضایل اخلاقی و پیراستگی از رذایل اخلاقی با توجه به دو ساحتی بودن وجود انسان كاملا منطقی و عقلانی می باشد.
۳٫ وجود اسوه های اخلاقی در مكتب اخلاقی دین اسلام انسان فراوانند كه پیامبر اكرم (ص) و ائمه هدی برترین آنان هستند.
۴٫ از اهداف اصلی پیامبر اكرم (ص) براساس روایت نقل شده از ایشان تكمیل مكارم اخلاق است و این نشان می دهد كه حساسیت دین مبین اسلام به اخلاق در حد اعلامی باشد.
رحمت الله علی رحیمی
پی نوشت ها:
۱٫ لسان العرب، ج ۱۰، ص ۸۶
۲٫ جامع السعادات، ج ۱، ص ۴۲
۳٫ اخلاق ناصری، انتشارات خوارزمی، ص ۴۸
۴٫ جامع السعادات (محمدمهدی نراقی)، بیروت، نشر اعلمی
۵٫ اخلاق ناصری، ص ۲۳
۶٫ اصول كافی (ترجمه سیدجواد مصطفوی)، انتشارات علمیه اسلامیه، ج ۱، ص ۳۷
۷٫ ریچلز، جیمز، غیبت اخلاقی (ترجمه ایرج حیدری نافذ)، شماره ۴، آبان ۸۳، ص ۱۲۸
۸٫ مطهری، مرتضی، ۱۳۷۸، فلسفه اخلاق، تهران، انتشارات صدرا
۹٫ گنسلر، هری، درآمدی جدید به فلسفه اخلاق (ترجمه حمیده بحرینی)، ۱۳۸۵، انتشارات آسمان خیال، ص ۲۰۸
۱۰٫ احزاب، بخشی از آیه ۲۱
۱۱٫ عیون اخبار الرضا ج ۱ ص ۱۲ و ۱۳
۱۲٫ بحارالانوار ج ۴۹ص ۹۵

باکس شناور "همچنین ببنید"

شایسته ترین الگو

شایسته ترین الگو

پیامبر(ص) در ارتباط با مسائل اجتماعی و در برخوردهای رفتاری با دیگران، با وجود علوّ …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هفت + 5 =