خانه / مناسبت ها / قمری / امام «صادق» علیه السّلام

امام «صادق» علیه السّلام

فجر, صادقسحرگاه هفدهم ربیع الاول ۸۳قمری، در خانواده امامت دیده به جهان گشود. دیده گان اشک بار امام سجّاد و امام باقرعلیهما السّلام به نورپاکش روشن و در دامن پر مهر و محبت مادر پاک دامن خود، مراحل رشد و شکوفایی جسمی و روحی را پشت سر گذاشت. دستان پر عطوفت و نفس های قدسی دو امام بزرگوار، در تکاپوی تربیت فرزند نورسیده امام باقر علیه السّلام بود. امام «صادق» علیه السّلام در سحرگاه هفدهم ربیع الاول ۸۳ قمری، در خانواده امامت دیده به جهان گشود و دیده گان اشک بار امام سجّاد علیه السّلام و امام باقر علیه السّلام را به نور پاک خود روشن نمود. حضرت در دامن پر مهر و محبت مادر پاک دامن خود، مراحل رشد و شکوفایی جسمی و روحی را پشت سر گذاشت. دستان پر عطوفت و نفس های قدسی دو امام بزرگوار، در تکاپوی تربیت فرزند نورسیده امام باقر علیه السّلام بود.

امام «صادق» علیه السّلام
۱۷ربیع‌الاول‌۸۳هجری‌ امام «صادق» علیه السّلام چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. پدرش‌ امام‌ محمّدباقرعلیه السّلام و مادرش‌ “ام‌ فروه‌” دختر قاسم‌ بن‌ محمّد بن‌ ابی‌ بکر است. نام آن حضرت جعفر(به معنی نهر جاری پرفایده) و کنیه‌ حضرت‌: “ابو عبدالله‌” و لقبش‌ “صادق‌” است‌. لقب صادق را پیامبرصلوات الله علیه به وی داد و فرمود:خداوند از نسل فرزندم محمّدباقرعلیه السّلام پسری آورد که کلمه حقّ و زبان صدق و راستی است. ‌پرسیده شد: نامش چیست؟ ‏‌فرمود: جعفر «صادق» که راست گو و درست کردار است. حضرت‌ امام «صادق» علیه السّلام تا سن‌ ۱۲سالگی‌ معاصر جدّ گرامیش‌ حضرت‌ سجّادعلیه السّلام بود و مسلّم، تربیت اولیه‌ او تحت‌ نظر آن‌ بزرگوارعلیه السّّلام صورت‌ گرفته‌ و امام‌ علیه السّّلام از خرمن‌ دانش‌ جدّش‌ خوشه‌چینی‌ کرده‌ است‌. پس‌ از رحلت‌ امام‌ چهارم علیه السّلام‌ مدت‌ ۱۹ سال‌ نیز در خدمت‌ پدر بزرگوارش‌ امام‌ محمّدباقر علیه السّّلام زندگی‌ کرد و با این‌ ترتیب‌ ۳۱سال‌ از دوران‌ عمر خود را در خدمت‌ جد و پدر بزرگوار خود که‌ هر یک‌ از آنان‌ در زمان‌ خویش‌ حجت‌ خدا بودند و از مبدأ فیض‌ کسب‌ نور می‌نمودند گذرانید. بنابراین‌ صرف‌ نظر از جنبه‌ الهی‌ و افاضات‌ رحمانی‌ که‌ هر امامی‌ آن‌ را دار می‌باشد، بهره‌مندی‌ از محضر پدر و جد بزرگوارش‌ موجب‌ شد که‌ آن‌ حضرت‌ با استعداد ذاتی‌ و شم‌ علمی‌ و ذکاوت‌ بسیار، به‌ حد کمال‌ علم‌ و ادب‌ رسید و در عصر خود بزرگترین‌ قهرمان‌ علم‌ و دانش‌ شد.پس‌ از درگذشت‌ پدر بزرگوارش‌ ۳۴سال‌ نیز دوره‌ امامت‌ او بود که‌ در این‌ مدت‌ “مکتب‌ جعفری‌” را پایه‌ریزی‌ فرمود و موجب‌ بازسازی‌ و زنده‌ نگهداشتن‌ شریعت‌ محمّدی‌ صلوات الله علیه گردید. به گواهی مورّخان و محقّقان اسلامی امام باقرعلیه السّّلام در شکوفایی علوم اسلامی به ویژه علم کلام در آن مقطع حساس تاریخ اسلام نقش مهمّی داشته است. پس از امام باقرعلیه السّّلام با پیگیری های مداوم فرزند بزرگوارش، یگانه دوران، امام «صادق» علیه السّلام راه و روش علمی – کلامی آن امام گرامی به ثمر نشست و حاصل آن، پایه گذاری مکتب علمی – کلامی شد. امام صادق‌علیه السّّلام پایه گذار انقلاب عظیم فرهنگی بود.در تمام مسائل اسلام نقش برجسته و ممتازی از امام صادق‌علیه السّّلام به خصوص در تبیین اسلام ناب محمّدی و نشان دادن منابع غنی علمی که در روایات ایشان آمده است، دیده می شود. امام صادق‌علیه السّّلام در زمینه فضایل و مکارم اخلاقی سرآمد بود و با رفتار کریمانه و خلق و خوی الهی خود بسیاری از افراد را به راه صحیح هدایت فرمود، به گونه‌ای که پیروان دیگر مکاتب و ادیان نیز زبان به مدح آن حضرت گشوده‌اند. عصر امام صادق‌علیه السّّلام همزمان بود با انتشار علوم اسلامی و انسانی از قبیل؛ تفسیر، فقه، حدیث، کلام، انساب، لغت، شعر، طب، تاریخ، نجوم و غیر آن و نیز پیدایش افکار و اندیشه های مختلف، به طوری که سبب پیدایش مذاهب اسلامی و مکاتب کلامی شده بود. در این عصر از یک سو کتب فلسفی و کلامی از یونانی به عربی ترجمه شد. از سوی دیگر افکار الحادی و به اصطلاح زندیق مسلکی رواج شایانی یافته بود، این ها خود عواملی بودند که در آن فضای باز سیاسی، تضارب آرا و برخورد اندیشه ها را فراهم کرده و علما و اندیشمندان اسلامی و در راس آنان امام صادق‌علیه السّّلام را به دفاع از ارزش های علمی – اسلامی برانگیخته بود، زیرا خوف آن بود که صاحبان اندیشه های نادرست و سردمداران کفر و الحاد با رواج شبهات عقیدتی و ایجاد تفرقه و تشتت آرا کار نیمه تمام بنی امیه در محو کامل فرهنگ اصیل اسلام ناب محمّدی صلوات الله علیه را به اتمام رسانیده، و به اهداف پلید خویش جامه عمل بپوشانند. آری، چنین عصری با چنین ویژگی هایی ضرورت ایجاد تحول بنیادین علمی – فرهنگی، همراه با تبیین مبانی اصیل اسلامی را ایجاب می کرد. برای همین بود که امام «صادق» علیه السّلام جهاد همه جانبه ای را در سنگر فرهنگ و علوم اسلامی آغاز، و پرچم مبارزه فرهنگی را که پدر بزرگوارش امام باقرعلیه السّلام برافراشته بود بر دوش کشید. امام «صادق» علیه السّلام آموزگار بزرگ بشریت بود و با فضایل و سجایای بی مانند اخلاقی و کمالات والای انسانی در اوج قله شرف و مجد و عظمت قرار داشت. هر چند در ساختمان بنای عظیم «مذهب جعفری اثنی عشری » پیشوایان پیش از او و پس از او نیز نقش داشتند، و از خود پیامبر صلوات الله علیه که شهر علم و دانش بود آغاز شده و با علی علیه السّلام که دروازه آن شهر بود، و نیز امامان بعدی علیهم السّلام تداوم یافت، لیکن تکمیل و تاسیس این بنای عظیم دینی – مذهبی(مکتب امامیه) به نام مبارک آن حضرت ثبت شده است.

کنیه‏‌ها و القاب امام «صادق» علیه السّلام
امام «صادق» علیه السّلام کنیه‌های متعددی داشته، مانند: ابوعبدالله، ابواسماعیل و ابوموسی، که مشهورتر همان نخستین آنهاست و القاب چندی هم داشته، چون: صادق، فاضل، قائم، کافل، منجی و غیر این ها که اولین، مشهورترین آن ها است.لقب صادق را جدّش پیامبرصلوات الله علیه به او داده است، چنان که ابوهریره در روایتی از پیامبرصلوات الله علیه نقل کرده که فرمود:… و خداوند از نسل فرزندم محمّدباقر پسری آورد که کلمه حق و زبان صدق و راستی است. ابن مسعود می‌پرسد: نام او چیست؟ پیامبرصلوات الله علیه می‏‌فرماید: جعفر صادق که راستگو و درست کردار است و هر کس به او طعن زند و بد گوید و هر که دست رد بر سینه او زند، به من بد گفته و دست رد بر سینه من زده است.

دوران امامت و حاکمان زمان امام «صادق» علیه السّلام
دوران امامت ایشان ۳۴ سال بوده که با اواخر حکومت امویان و اوایل حکومت عباسیان مصادف بوده‌ است. او با پنج تن از خلفای بنی امیه، هشام بن عبدالملک، ولید بن یزید بن عبدالملک، یزید بن ولید بن عبدالملک، ابراهیم بن ولید و مروان بن محمّد ملقب به حمار و دو تن از خلفای بنی عباس ابوالعباس(عبدالله بن محمّد) معروف به سفّاح و ابوجعفر معروف به منصور دوانیقی معاصر بود.

شاگردان امام «صادق» علیه السّلام
امام «صادق» علیه السّلام بیش از ۴۰۰۰ هزار شاگرد داشته‌ است که برخی از بزرگانشان بدین قرارند: ابان بن تغلب، اسحاق بن عمارصیرفی کوفی، برید بن معاویه بن العجلی، ابوحمزه ثمالی، حریربن عبدالله سجستانی، زرارة بن اعی شیبانی، صفوان بن مهران جمال اسدی، عمران بن عبدالله سعد اشعری قمی، عیسی بن عبدالله سعد اشعری قمی، فیض بن مختارالکوفی، محمّد بن علی بن نعمان کوفی معروف به مؤمن الطّاق، محمّد بن مسلم بن ریاح، معاذ بن کثیر،هشام بن محمّد بن السّائب،مفضل بن عمر،جابر بن حیان ،مالک بن انس.

امام «صادق» علیه السّلام و فقه اسلامی
فقه امامیه مشهور به فقه جعفری، منسوب به امام «صادق» علیه السّلام است. زیرا قسمت عمده احکام فقه اسلامی بر طبق مذهب امامیه است و آن اندازه که از آن حضرت نقل شده از هیچ یک از ائمه علیهم السّلام نقل نشده است. در نیمه اول قرن دوم هجری فقهای طراز اولی مانند؛ ابوحنیفه و امام مالک بن انس و اوزاعی و محدّثان بزرگی مانند؛ سفیان شوری و شعبه بن الحجاج و سلیمان بن مهران اعمش ظهور کردند. در این دوره است که فقه اسلامی به معنی امروزی آن تولّد یافته و روبه رشد نهاده است و نیز آن دوره عصر شکوفایی حدیث و ظهور مسائل و مباحث کلامی مهم در بصره و کوفه بوده است. امام «صادق» علیه السّلام در این دوره در محیط مدینه که محلّ ظهور تابعین و محدّثان و راویان و فقهای بزرگ بوده، بزرگ شد، امّا منبع علم او در فقه نه «تابعیان» و نه «محدّثان» و نه «فقها» ی آن عصر بودند بلکه او تنها از یک طریق که اعلاء و اوثق طرق بود نقل می‌کرد و آن همان از طریق پدرش امام محمّدباقر علیه السّّلام و او از پدرش علی بن الحسین علیهماالسّلام و او از پدرش حسین بن علی علیهماالسّلام و او از پدرش علی بن ابیطالب علیهماالسّلام و او هم از پیامبرصلوات الله علیه بود و این ائمه بزرگوار علیهم السّلام در مواردی که روایتی از آباء طاهرین علیهم السّلام خود نداشته باشند خود منبع فیاض مستقیم احکام الهی هستند.

احادیث مهدویّت
بيشترين حجم روايات، احاديثي است كه از امام «صادق» علیه السّلام نقل شده است. از جمله،احادیث زیادی در باب مهدویت از امام «صادق» علیه السّلام نقل شده که برخی از آن ها چنین است:

۱٫ «در شب و روزت منتظر فرج مولایت باش».[۱]
۲٫ «اگرامام زمان (عج) را دریابم تمام عمر به او خدمت می کنم».[۲]
۳٫ «کسی که ایمان آورد، سخن ما را تصدیق و منتظر فرج باشد، مثل آن است، زیر پرچم قائم به شهادت رسد».[۳]
۴٫ «منتظر ظهور،  مثل کسی است که در رکاب پیامبر شمشیر کشیده و از ایشان دفاع می کند».[۴]
۵٫ «پیشوای خود را بشناس که اگر او را شناختی، ظهور زودتر روی دهد یا دیرتر، تو را زیانی نرسد».[۵]
۶٫ «قائم ما خاندان پیامبر روز جمعه قیام می کند».[۶]
۷٫ «قائم ما را دو غیبت است؛ یکی طولانی و دیگری کوتاه. در غیبت نخستینش جایگاه آن حضرت را پیروان خاص او می دانند، و در غیبت دوم از جایگاه او کسی جز خدمتکارانش، که بر دین اویند، آگاه نیست».[۷] صبر سر ایمان است.عاقل‌ترین مردم خوش خلق‌ترین آنهاست.با یکدیگر مصافحه کنید، زیرا مصافحه کینه را می‌برد.چون خدا خیر بنده‌ای خواهد، او را در دین دانشمند کند.شرافت مؤمن به شب زنده‌داری و عزتش به بی نیازی از مردم است.از جمله دوست داشتنی‌ترین اعمال نزد خدای متعال شادی رسانیدن به مؤمن،سیر کردن او از گرسنگی، رفع گرفتاری او و پرداخت بدهی‌اش است.

توحید
موقع غروب آفتاب بود. «مفضّل» در گوشه ­ای از مسجد پیامبر ص نشسته بود و در فکر فرو رفته بود که ناگهان چشمش به «ابن ابی­العوجا» افتاد که آمد و در نزدیکی او نشست. او یکی از زندیقان زمانه بود. هنوز مدتی نگذشته بود که یکی از دوستانش هم به او پیوست و سر حرف­هایشان باز شد. مدتی با هم گفت­وگو کردند و سرانجام حرف­شان به آنجا رسید که جهان، خالق و مدبّری ندارد. و همه چیز خود به خود به وجود آمده و پیوسته چنین خواهد بود. مفضل که تا آن لحظه ساکت نشسته بود و فقط گوش می داد، از شدت عصبانیت از جا برخاست و به سمت آن دو رفت. سخنان واهی آن دو کافر او را خشمگین کرده بود. گفت: ای دشمن خدا، ملحد شدی و خداوندی را که تو را به نیکوترین ترکیب آفریده و به این حد رسانده، انکار کردی؟ «ابن ابی العوجا» گفت: «ای مرد! اگر تو از متکلمانی، با تو به روش آن ها سخن می گویم، اگر ما را محکوم کردی، از تو پیروی می کنیم. اگر تو از یاران جعفر بن محمّد هستی، او با ما این طور سخن نمی گوید. او از این گونه سخنان، بیش از این، از ما شنیده، ولی دشنام نداده است و هرگز خشم بر او چیره نشده و از ادب خارج نگشته است. سخنان و دلایل ما را می شنود تا آنجا که هر چه در دل داریم بیان کنیم، زمانی که گمان می بریم بر او پیروز شده­ایم، با کوتاه­ترین کلام، حجت را بر ما تمام می کند؛ به گونه­ای که از پاسخ دادن باز می مانیم. اگر از پیروان او هستی، چنان که شایسته اوست با ما سخن بگو»! مفضّل غمگین شد. دلش از آن همه کفر و شبهه به درد آمده بود. وقتی به حضور امام رسید، آن حضرت هم اندوه را در چهره­اش دید و علت را پرسید. مفضل سخن آن دو نفر را برای امام گفت. امام فرمود: «برای تو از حکمت آفریدگار در آفرینش جهان و حیوانات و درندگان و حشرات و مرغان و هر جانداری از انسان و چهارپایان و گیاهان و درختان میوه­دار و بی­میوه و خوردنی و غیرخوردنی بیان خواهم کرد، چنان که عبرت­گیرندگان از آن عبرت بگیرند و بر معرفت مؤمنان افزوده شود و ملحدان و کافران در آن حیران بمانند.»[۸] بعد از آن، مفضّل چهار روز پیاپی به محضر امام صادق‌علیه السّّلام رسید و امام صادق‌علیه السّّلام، رازهای نهفته­ای در علوم طبیعی برایش گشود که برای دانشمندان امروز هم مایه اعجاب است و کتاب «توحید مفضّل» نتیجه همان چهار روز محضر درس امام صادق‌علیه السّّلام است.ابوحنیفه می گوید: روزی منصور، خلیفه عباسی مرا خواست و گفت: «مردم شیفته جعفر بن محمّد شده­اند، مجموعه ای از مسائل مشکل برای او در نظر بگیر تا بتوانی او را محکوم کنی.» من چهل مسئله مشکل آماده کردم و نزد منصور رفتم. وقتی وارد مجلس او شدم، دیدم جعفر بن محمّد در سمت راست او نشسته است. موقعی که چشمم به او افتاد، چنان تحت تأثیر عظمت و ابهّت او قرار گرفتم که این حالت از دیدن منصور در من ایجاد نشد. سلام کردم و با اشاره منصور نشستم. منصور رو به آن حضرت کرد و گفت: «این ابوحنیفه است.» امام پاسخ داد: «می شناسمش.» منصور به من گفت: « ای ابوحنیفه! مسائل خود را با ابوعبدالله در میان بگذار.» من شروع به طرح مسائل کردم. هر مسئله ای که می پرسیدم امام پاسخ می داد: عقیده شما دراین باره چنین و عقیده اهل مدینه چنان و عقیده ما چنین است. او در برخی مسائل موافق ما، در برخی موافق اهل مدینه و گاهی مخالف هر دو بود. به این ترتیب چهل مسئله را مطرح کردم و آن حضرت همه را پاسخ داد. وقتی به اینجا رسیدیم به امام اشاره کردم و گفتم: «دانشمندترین مردم، آگاه ترین آنها به اختلاف مردم در فتاوا و مسائل فقهی است».[۹]

امام «صادق» علیه السّلام از منظر روایات

۱٫امام کاظم علیه السّلام:کَانَ یُعْرَفُ مَوْضِعُ سُجُودِ أبِی عَبْدِ اللَهِ علیه السّّلام بِطِیبِ رِیحِهِ؛ سجده گاه امام با بوی خوشش شناخته می شد».[۱۰]

۲٫مالک بن انس(فقیه مدینه و امام مالکی­ ها) گوید: خدمت امام «صادق» علیه السّلام رسیدم و ایشان برای من متکایی گذاشتند و احترام زیادی کردند و فرمودند: ای مالک، من تو را دوست دارم. پس این سخن باعث شادی من شد و خدا را حمد کردم. سپس مالک درباره امام صادق چنین گفت: امام «صادق» علیه السّلام از یکی از سه حال خارج نبود: یا در حال روزه بود یا در حال نماز و یا در حال ذکر…. [۱۱]

مشی و مرام جعفری

ای چراغ دانشت گیتی­فروز
تا قیامت پیشتاز علم روز
آفرینش را کتاب ناطقی
اهل بینش را امامِ صادقی
نور دانش از چراغ علم تو
لاله می روید ز باغ حلم تو
اهل دانش سائل کوی تواند
تشنه­کامان لب جوی تواند
خضر در این آستان هویی شنید
بوعلی زین بوستان بویی شنید
قلب هستی شد منیر از این چراغ
بوبصیر آمد بصیر از این چراغ
مکتب فضلت مفضّل ساخته
شورها در اهل فضل انداخته
شعله در دست غلامت رام شد
صبح باطل از هشامت شام شد
آسمان معرفت خاکِ دَرت
سائل درس زُراره­پرورت
ای فروغت تافته در سینه ها
روشن از تصویر تو آیینه ها
تا تو هستی پیشوای مذهبم
ذکر حق آنی نیفتد از لبم
مذهبم را بر مذاهب برتری است
ایده و مشی و مرامم جعفری است
از تو دل دریای نور داور است
چون بِحار مجلسی پر گوهر است
پیرو باشد تا قیامت روسفید
کز تواش پیریست چون شیخ مفید
مشعل تقوا و دین­داری ز توست
شیخ طوسی شیخ انصاری ز توست
گوهر بحرالعلوم از بحر توست
ابن شهر آشوب ها از شهر توست
مکتبت شیخ بها می پرورد
سید طاووس ها می پرورد
این شعار ما به هر بام و دریست
اهل عالم! مذهب ما جعفریست[ذبیح ­الله احمدی]

کتاب شناسی
برخی از کتاب هایی که درباره امام «صادق» علیه السّلام منتشر شده اند، عبارتند از:

  • امام «صادق» علیه السّلام، حدیث نینوا۱۳۸۸
  • امام «صادق» علیه السّلام،سیدکاظم ارفع/ فیض کاشانی۱۳۸۸
  • درس هایی از مکتب امام «صادق» علیه السّلام،سیدمحمّدتقی حکیم/ دفتر نشر فرهنگ اسلامی۱۳۸۸
  • هزار و یک نکته از زندگی امام «صادق» علیه السّلام،غلامعلی شجاع نظری/گلزار کتاب۱۳۸۸
  • کلیات تعبیرخواب ابن سیرین،امام «صادق» علیه السّلام،دانیال نبی،حبیش بن ابراهیم تفلیسی،پیام عدالت،۱۳۸۸
  • زندگانی امام «صادق» علیه السّلام،منصور کریمیان(به اهتمام)اشرفی۱۳۸۸
  • حضرت امام «صادق» علیه السّلام،لطیف راشدی، محمّدرضا راشدی / لاهوتیان۱۳۸۸
  • ۳۵۰ پرسش در محضر امام «صادق» علیه السّلام،علیرضا زکی زاده رنانی/ حدیث نینوا۱۳۸۸
  • مدرسه امام «صادق» علیه السّلام،احمد غلامعلی،جمال۱۳۸۸
  • امام «صادق» علیه السّلام،صادق داوری،سیدابوالقاسم حمیدی،مسجد مقدس جمکران۱۳۸۸
  • امام «صادق» علیه السّلام،مهدی وحیدی صدر،فرشته منعمی،موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،۱۳۸۸
  • طبّ جامع امام «صادق» علیه السّلام،سیدمحمّدکاظم قزوینی،لطیف راشدی(مترجم)پیام عدالت۱۳۸۸
  • مرد صادق؛امام «صادق» علیه السّلاممهدی مرادحاصل،منادی تربیت /مرداد۱۳۸۸
  • زندگانی امام «صادق» علیه السّلام،سیدجعفر شهیدی/ دفتر نشر فرهنگ اسلامی/ ۱۳۸۸

شهادت امام «صادق» علیه السّلام
پس از به قدرت رسیدن عباسیان، همان طور که آن حضرت پیش بینی کرده بود فشار بر پیروان افزایش یافت و با روی کار آمدن منصور این فشار به اوج خود رسید. امام نیز از این فشارها مستثنی نبود. این دوران، یعنی چند سال آخر عمر آن حضرت بر خلاف دوران اولیه امامتشان،‌ دوره سختی‌ها و انزوای دوباره آن حضرت و حرکت تشیع بود. منصور پیروانش را به شدت تحت کنترل قرار داده بود. سرانجام کار به جایی رسید که با تمام فشارها، منصور چاره‌ای ندید که امام صادق را که رهبر پیروانش بود از میان بردارد و بنابراین توسط عواملش حضرت را به شهادت رساند. آن حضرت در سن ۶۵ سالگی در سال ۱۴۸ هجری به شهادت رسید و در قبرستان معروف بقیع در کنار مرقد پدر و جدّ خودش آرمید.

محمدرضا عابدی

پانوشت:
[۱]. نعمانی، الغیبه، ص۲۴۵٫
[۲]. همان.
[۳]. بحارالانوار، ج۹۸، ص۱۵۹٫
[۴]. همان، ج۲۷، ص۱۳۸٫
[۵]. همان، ج۵۲، ص۱۴۱٫
[۶]. همان، ج۵۲، ص۲۷۹٫
[۷]. میزان­الحکمه، ح ۱۱۷۸٫
[۸]. مقدمه کتاب توحید مفضل.
[۹]. محمّدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۷، ص۲۱۷٫
[۱۰]. الکافی، ج ۶، ص۵۱۱٫
[۱۱]. بحارالانوار، ج۴۷، ص۱۶۰٫

منابع:
قرآن کریم
مناقب ابن شهر آشوب، چاپ قم.
پايگاه حوزه، http://www.hawzah.net
پایگاه خبری تحلیلی انتخاب(Entekhab.ir) و ایسنا.
الارشاد، شیخ مفید، مکتبة بصیرتی، قم.
اصول کافی، ثقة الاسلام کلینی، چاپ تهران.
الفرق بین الفرق، عبدالقاهر بغدادی، دارالمعرفة، بیروت.
آشنایی با علوم اسلامی، شهید مطهری، دفتر انتشارات اسلامی، قم.
امام صادق علیه السّلام، عبدالحلیم جندی، نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
تحف العقول، ابومحمّد حسن بن علی الحرانی، نشر اسلامی جامعه مدرسین، قم.
الامام الصّادق علیه السّلام، ابوزهره، دارالفکر العربی، بیروت.
اعلام الوری باعلام الهدی، فضل بن حسن طبرسی، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت.
بحارالانوار، علامه مجلسی، چاپ تهران.
معجم رجال الحدیث، سیدابوالقاسم خویی، نشر دارالزهراء، بیروت.
مغز متفکر جهان شیعه، انتشارات جاویدان.
شاگردان مکتب ائمه علیهم السّلام، محمّدعلی عالمی دامغانی، چاپخانه علمیه، قم.
شخصیت امام «صادق» علیه السّلام، احمد مغنیه، انتشارات اردیبهشت، تهران.
شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید معتزلی، چاپ بیروت.
شرح المقاصد، سعدالدین تفتازانی، انتشارات شریف رضی، قم.
شوارق الالهام، ملاعبدالرزاق لاهیجی، انتشارات مهدوی، اصفهان.
صادق آل محمّدصلوات الله علیه، محمود منشی، انتشارات زمانه.
تاریخ علم کلام در ایران و جهان اسلام، علی اصغر حلبی، انتشارات اساطیر.
تاریخ معتزله، محمّدجعفر جعفری لنگرودی، نشر کتابخانه گنج دانش، تهران.
صفحاتی از زندگانی امام صادق‌علیه السّلام، محمّدحسین مظفر، انتشارات رسالت، قم.
دانشنامه جهان اسلام، سیدمصطفی میرسلیم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد.
فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، جعفر سبحانی، انتشارات توحید، قم.
گوهر مراد، ملاعبدالرزاق لاهیجی، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، اسماعیل اشعری، انتشارات امیرکبیر.
مروج الذهب و معادن الجوهر، علی بن حسین مسعودی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
موسوعة الامام الصّادق‌علیه السّلام، سیدمحمّدکاظم قزوینی، مطبوعاتی سیدالشهداء، قم.
سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، نشر مؤسسه تعلیماتی و تحقیقاتی امام صادق‌علیه السّّلام.
اصول کافی، ج:۱،۳و۶، میزان الحکمه، مقدمه کتاب توحید مفضل، محمّدباقر مجلسی، بحارالانوار.
خرائج و جرائح، بحارالانوار، علل الشرایع و کفایأ الاثر در شرح حال و ترجمه امام صادق‌علیه السّلام
زندگی حضرت امام باقرعلیه السّلام، احمد حیدری، نشر دفتر نمایندگی ولی فقیه در جهاد سازندگی خراسان.
الامام الصّادق علیه السّلام و المذاهب الاربعة، اسد حیدر، مکتبة الامام امیرالمؤمنین علیه السّلام، اصفهان.
سیره عملی اهل بیت علیهم السّلام، سیّدکاظم ارفع، انتشارات مؤسسه ی تحقیقاتی و انتشاراتی فیض کاشانی.
پرتوی از چهره درخشان امام صادق‌علیه السّلام، ترجمه محمّدرضا انصاری، کانون انتشارات محمّدی، تهران.

باکس شناور "همچنین ببنید"

صبر

صبر

صبر مسئله ای الهی، اخلاقی و انسانی است که اکثریت مردم به آن عقیده دارند. …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *