پنج شنبه , ۲۲ آذر ۱۳۹۷
خانه / اسوه ها / صنعان
عطار نیشابوری

صنعان

عطار نیشابوریشيخ فریدالدین ابوحامد محمدبن ابوبکر ابراهیم بن اسحق عطّار کدکنى نیشابوری از اَعاظِم عُرَفاء و شعراي صوفي مسلك ايران است. كتب متعددي به نثر و به نظم از وي بيادگار مانده است كه از آن جمله اند: تذكرة الاولياء، الهي نامه، اسرارنامه، مصيبت نامه، خسرونامه، جواهرنامه، مختارنامه، منطِقُ‌الطَّیر، ديوان قصايد و غزليات عَطّار. «صنعان» هم عنوان داستانی از عطّار نیشابوری است.(۱) «شیخ صنعان»(۲) طولانی‌ترین حکایت کتاب منطِقُ‌الطَّیر است. عطّار این داستان را در قالب نظم و در۴۰۹بیت سروده است.(۳)  فریدالدّین عطّار هم از مریدان شیخ «صنعان» یا شیخ «سمعان» است. «شیخ صنعان» پیری صاحب کمال و پیشوای مردم زمانه خویش بود. او ۵۰سال در کعبه اقامت داشت و هرکس به حلقهٔ ارادت او درمی‌آمد از ریاضت و عبادت نمی‌آسود. شیخ خود نیز هیچ سنّتی را فرو نمی‌گذاشت و نماز و روزه بی‌حدّ به‌جا می‌آورد. شیخ ۵۰بار حجّ کرده و در کشف اسرار معنوی به مقام کرامت رسیده بود. شیخ چند شب پیاپی خواب می‌بیند که مقیم روم شده و بر یک بت سجده می‌کند. شیخ با مریدانش به روم سفر می‌کند و در آن جا دختری ترسایی(۴) را می‌بیند و عاشق او می‌شود. شیخ بیش از یک ماه برای وصال دختر عجز و لابه می‌کند. دختر برای شیخ ۴شرط می‌گذارد:

  1. سوزاندن قرآن
  2. نوشیدن مسکر
  3. سجده کردن بر بت و
  4. دست شستن از ایمان.

شیخ علاوه بر اجرای این شروط، یک سال نیز به جای کابین دختر برای او خوك‌بانی می‌کند.(۵) مریدان از بازگشت شیخ ناامید می‌شوند و به دیار خود بازمی‌گردند. یکی از مریدان که در سفر با شیخ نبوده به امید بازگشت شیخ به روم سفر می‌کند و در آنجا ۴۰روز برای شیخ به دعا و تضرع می‌نشیند. سرانجام پیامبر(ص) را در خواب می‌بیند و مژده بازگشت شیخ را می‌گیرد. شیخ سرانجام از قید عشق دختر آزاد می‌شود و این بار با خوابی که دختر می‌بیند؛ دختر عاشق شیخ می‌شود و با او به دیار شیخ می‌رود و مسلمان می‌شود. دختر در خواب می‌بیند که آفتاب به کنارش افتاده و به او می‌گوید با شیخ روان شو. گویند که از بد دعای حضرت غوث الاعظم بر دختر ترسا عاشق شده از اسلام درگذشت، مگر به آخر هدایت غیبی دست او گرفت. «شیخ صنعان» که در ادبیات فارسی معروفست، درست معلوم نیست کیست. در ادبیات فارسی «شیخ صنعان» را چنین وصف کرده اند: که وی عابدی گوشه نشین بود، سپس دلداده ٔ دختر ترسائی شد و از مسلمانی رو برتافت و به کلیسا شد و زنار بست. آن چه درباره ٔ این داستان می توان به تقریب گفت، این است که داستان «شیخ صنعان» براساس احوال فقیهی نهاده است معروف به ابن سقا که در قرن ۶هجری در بغداد می زیست. به سال ۵۰۶هَ.ق که یوسف بن ایوب بن یوسف بن حسین همدانی فقیه و عارف معروف به بغداد شد، ابن سقا به مجلس وی رفت و از او پرسشی کرد. یوسف برآشفت و گفت: خاموش شو که از تو بوی کفر می شنوم و به دین اسلام نخواهی مُرد. سرانجام ابن سقا به روم رفت و ترسا گشت.

پانویس:

  1. عطّار نیشابوری مشهور به شیخ عطّار نیشابوری (۱۱۴۶م/۵۴۰ق -۱۲۲۱م/۶۱۸ق) یکی از عارفان و شاعران ایرانی بلندنام ادبیات فارسی در پایان سدهٔ ششم و آغاز سدهٔ هفتم است. عطّار(aktar): [ع َطْ طا] (ع ص) خوشبوی فروش و صاحب عطر.(منتهی الارب و آنندراج) عَطّاری ها داروخانه و عطرفروشی‌های سده های میانه در جهان اسلام بوده‌اند که امروزه نیز ارزش داروشناسی خود را بیشتر بر پایۀ ادویه و داروهای طب سنتی و گیاهی نگه داشته‌اند. فروشندۀ داروهای گیاهی. عطرفروش؛ کسی که داروها و چیزهای خوش‌بو می‌فروشد. آن که بوی خوش فروشد.(دهار) بوی فروش. صیدلانی. صیقبانی: عطارها، سازندگان و فروشندگان عطریات و دُهنیّات معطّره می باشند. فروشنده ٔ عطر.(از اقرب الموارد) بوی خوش فروش.(مهذب الاسماء)
  2. صنعان: [ص َ] (اِخ) (شیخ…) نام بزرگی که هفتصد مرید داشت و شیخ فریدالدین عطّار هم از مریدان اوست.(تلخیص از جستجو در احوال و آثار فریدالدّین عطّار تألیف نفیسی صص ۹۰، ۹۱) و رجوع به کامل التّواریخ ابن اثیر وقایع سال ۵۰۶، ۵۳۵ شود: گر مرید راه عشقی فکر بدنامی مکن//«شیخ صنعان» خرقه رهن خانه ٔ خمار داشت.حافظ(چ قزوینی ص ۵۴) بگسلانم سبحه و زنار بندم بر میان//عشق ترسابچه ای خواهم که صنعانم کند. ملا سالک یزدی(از آنندراج و غیاث اللغات) سمعان: [س َ] (اِخ) نام یکی از ۱۲نفر حواریون حضرت عیسی(ع). (ناظم الاطباء)
  3. منطِقُ‌الطَّیر یا مقامات‌الطیور منظومه‌ای است از عطّار نیشابوری(فریدالدین ابوحامد محمدبن ابوبکر ابراهیم بن اسحق عطّار کدکنى نیشابوری) که به زبان فارسی و در قالب مثنوی در بحر رمل مسدس مقصور(محذوف) سروده شده‌است. کار سرودن این مثنوی در قرن ششم هجری قمری (۱۱۷۷میلادی) پایان یافته‌است. ابیات این مثنوی را معمولاً بین ۴۳۰۰ تا ۴۶۰۰بیت دانسته‌اند، از مثنوی‌های تمثیلی عرفان اسلامی به‌شمار می‌آید. مراحل و منازل در راه پوییدن و جُستن عرفان یعنی شناختن رازهای هستی در منطق‌الطّیر عطّار هفت منزل است. او این هفت منزل را هفت وادی یا هفت شهر عشق می‌نامد. هفت وادی به ترتیب چنین است: طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، و فقر که سرانجام به فنا می‌انجامد. در داستان منطق‌الطّیر، گروهی از مرغان برای جستن و یافتن پادشاهشان سیمرغ، سفری را آغاز می‌کنند. در هر مرحله، گروهی از مرغان از راه بازمی‌مانند و به بهانه‌هایی پا پس می‌کشند، تا این‌که پس از عبور از هفت مرحله، از گروه انبوهی از پرندگان تنها «سی مرغ» باقی می‌مانند و با نگریستن در آینه حق درمی‌یابند که سیمرغ در وجود خود آن‌هاست. در نهایت با این خودشناسی مرغان جذب جذبه خداوند می‌شوند و حقیقت را در وجود خویش می‌یابند.
  4. نوعی مذهب مسیحی. تَرسا، واژه‌ای پُرکاربرد در ادب فارسی، به معنای مسیحی و نصرانی، خاصه عابد مسیحی است. هم چنان که در شعر فارسی نیز به «ترسِ ترسا» اشاره شده است. ترسا(در پهلوی) صفت فاعلی از «ترسیدن» به معنای ترسنده و مترادف«راهب» در زبان عربی است. در سرزمین های اسلامی، چون مسلمانان با مسیحیان آشنایی داشتند، در گفتگو از کفر و بی دینی، به ترسایان نیز اشاره می‌کردند، چنان که امیر معزّی(متوفی ۵۲۰) ترسا را لقب کافران دانسته و کمال اسماعیل(متوفی ۶۳۵) ترسایی را مترادف کافری گفته است.
  5. خوك باني؛ رمه خوك به صحرا بردن؛ نواله دادن و بزرگ كردن خوک را گویند.

باکس شناور "همچنین ببنید"

شرح پریشانی

شرح پریشانی

دوستان شرح پریشانی من گوش کنید داستان غم پنهانی من گوش کنید قصه بی سر …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شش + چهارده =