سه شنبه , ۲۷ آذر ۱۳۹۷
خانه / اسوه ها / عدد چهل
عدد چهل

عدد چهل

عدد چهلعدد چهل، از مهم‌ّترین رمزهای عددی رایج در میان بسیاری از اقوام و فرهنگ‌ها است و جایگاهی خاصّ و واقعیتی تکوینی در سرشت آدمی دارد، نه جایگاهی اعتباري و قراردادي یا سمبلیک. در سنّت اسلامی، برخی گونه‌های کاربرد عدد چهل، بر برخی دیگر ترجیح یافته‌است و به سبب خاصیتِ افاده کثرت، به طور عمده جنبه تقویت‌کنندگیِ تشویقی یا تحذیری دارد، مانند توصیه به: چهل بار ختم قرآن، حفظ چهل حدیث، دعا کردن در حقّ چهل مؤمن، حضور یافتن چهل نفر در تشییع جنازه و گواهی دادن به ایمان وی برای آمرزش، بازماندگان سوگوار مردگان، پس از چهل روز از موقعیت سوگی خارج شوند و زندگی عادی را از سر گیرند. حدّ همسایگی چهل خانه از هر سوست. برای هر قدمی که برای صله رحم برداشته می‌شود، چهل هزار حسنه نوشته و چهل هزار سیئه پاک می‌شود؛ کسی که مسجدی بسازد، خدا به ازای هر ذرع از مسجد برای او چهل هزار شهر از طلا و نقره در بهشت بنا می‌کند. روشن است که منظور از عدد ٤٠در این جا عدد ١+٣٩ نبوده است، بلکه مراد کثرت است؛ البته «کثرت معین».(۱) به همین دلیل است که:

  • خداوند، پیامبر(ص) را در چهل سالگی به پیامبري مبعوث کرد.
  • خداوند، اکثر پیامبران را در چهل سالگی به پیامبري مبعوث نمود.
  • خداوند، حضرت موسی(ع) را چهل شب براي مناجات، به میقات دعوت کرد.
  • وقتی بنی اسرائیل براي آزاد سازي سرزمین خود، حاضر به جنگ با اشغالگران نشدند، خداوند فرمود: این سرزمین تا چهل سال بر بنی اسرائیل حرام است و در بیابان سرگردان خواهند بود تا در این چهل سال نسلی آزاده و شجاع روي کار آید که با همکاري آن ها دشمن متجاوز از سرزمین موعود اخراج شود.(۲)
  • فردي از امام رضا(ع) پرسید: چرا نماز کسی که شراب خورده تا چهل روز قبول نیست؟ امام (ع) فرمود: چون اثر شراب به مدّت چهل در وجود انسان باقی می ماند. راوي سئوال کرد: چرا چهل روز می ماند، نه کمتر و نه بیشتر؟ امام رضا(ع) فرمود: چون نطفه، پس از آن که در رحم قرارگرفت، چهل روز طول می کشد تا تبدیل به علقه(خون بسته و لخته) شود.(۳) علقه هم چهل روز طول می کشد تا تبدیل به مُضغه(گوشت جویده) شود.(۴) مُضغه هم چهل روز طول می کشد تا تبدیل به استخوان شود.(۵)

عدد چهل در قرآن
قرآن، چهل سالگی را دوران کمال انسان معرفی می کند. کلمه الله، چهل بار در سوره مجادله تکرار شده است. سوره ضحی ازچهل کلمه تشکیل شده است. سوره نباء و قیامت هر کدام چهل آیه دارد. خداوند در قرآن به چهل چیز قسم خورده است. در چهار سوره کلمه اربعین استعمال شده:

سوره بقره؛ آیه۵۱ سوره مائده؛ آیه۲۶ سوره احقاف؛ آیه۱۵ سوره اعراف؛ آیه۱۴۲

عدد چهل درتهذیب و تعالی انسان
عدد چهل به واسطه ابتنای آن بر عدد چهار که در عددشناسی اقوام کهن، به‌ویژه به سبب نماد شکلی آن(مربع)، رمز استواری و استحکام و تمامیت و کمال است.  وقتی خداندمتعال اراده کرد با حضرت موسی سخن بگوید و کتاب آسمانی تورات را به او نازل کند براي آماده شدن آن حضرت، امر کرد از میان قوم خود خارج شده و در دامنه طور سینا به مدّت سی شب به عبادت و مناجات بپردازد؛ پس از اتمام سی شب، خداوند ده شب دیگر بر آن افزود و میقات پروردگارش چهل شب کامل شد. و سی شب با موسی وعده نهادیم و ده شب بر آن افزودیم تا وعده پروردگارش چهل شب کامل شد.(۶) آن سی شبی که حضرت موسی(ع) در طور سینا عبادت کرد، ماه ذي القعده بود و آن ده شبی که بر آن افزوده شد، ده شب اول ذي الحجه بود به همین دلیل عرفا فرموده اند: بهترین زمان براي اربعین گیري و چله نشینی، ماه ذي القعده و دهه اول ذیحجه است. سهروردي دراین باره می گوید: خدا، گِلِ آدم را در چهل روز سرشت. چون خداوند اراده کرد که حضرت آدم را به خلافت خویش برگزیند، وي را ترکیبی بخشید و او را در چهل روز ترشیح و تخمیرکرد و هر روز از این چهل روز صفتی در آدم به وجود آمد که موجب تعلّق وي به این عالم گردید و هر تعلّقی حجابی شد که او را از مشاهده جمال حضرت حقّ، محروم ساخت و هر حجابی سبب دوري او از عالم ملکوت شده و سبب نزدیک شدنش به عالم شهادت گردید آن گاه که. روز چهلم فرا رسید حجاب ها متراکم گردید و آدم آفریده شد. سالک، به مد ت چهل روز به واسطه اخلاص عمل براي خدا، هر روز یک حجاب را برطرف می سازد تا آن که روز چهلم، تمام حجاب ها ازبین می رود و انوار حقّ در وي تجلّی می یابد و به مشاهده جمال حقّ نائل می شود پس حکم در این چهل روز عکس ترتیب اول است، یعنی؛ در مرحله تخمیر آدم، حجاب روي حجاب آمده و آدم از عالم غیب دور شده به عالم شهادت قدم نهاد؛ امّا در مدّت چله نشینی، سالک از عالم شهادت، حجاب ها را برداشته به عالم غیب و ملکوت قدم می گذارد.(۷)

تکامل انسان در چهل سالگی
در سنّت اسلامی، چهل سالگی بهترین مقطع زمانی میان دوره جوانی و پیری است؛ یعنی، زمانی که میان قوای جسمی و قوای روحانی و عقلانی تعادل برقرار است. «و به انسان سفارش نمودیم که به پدر ومادر خوداحسان نماید؛چون(مادرش او را)در دوران بارداري(به سختی وزحمت حمل نموده وبه سختی ومشقت به د نیا می آورد؛ و دوران حاملگی وشیرخوارگی او، سی ماه است تا زمانی که به کمال و اوج قدرت جسمانی وبه چهل سالگی رسید)دعا می کند و سه چیز را از خداوند متعال تقاضا می کند:

  1. پروردگارا! توفیقم بده تا شکر نعمتی را که به من و پدرومادرم ارزانی داشتی به جا آورم.
  2. به من توفیق ده تا عمل صالحی به جا آورم که موجب خوشنودي تو شود.
  3. صلاح و رستگاري را در فرزندان و دودمان من تداوم بخش.»(۸)

در یک جمع بندي به این نتیجه می رسیم، چنین درخواست هائی ازخداوند متعال در دوران چهل سالگی، نشانه بلوغ و کمال عقل است و به نقش کلیدي عدد چهل در تکامل انسان، پی می بریم. واقعیت خارجی هم همین مطلب را تاییدمی کند و مشاهده می شود که از چهل سالگی به بعد دوران عیاشی و شهوترانی و طغیان گري فروکش کرده و انسان به تدریج به یاد خدا و توبه و شکر نعمت و عمل صالح می افتد. بایک نگاه ابتدائی به مساجد، ملاحظه می کنید که اکثر قریب به اتفاق نماز گزاران مساجد را افراد بالاي چهل سال تشکیل می دهد.

عدد چهل و تکامل جامعه
وقتی حضرت موسی(ع) به بنی اسرائیل امر کرد که وارد سرزمین فلسطین شوند، بنی اسرائیل به علت عقده حقارت وخود کم بینی و ترس گفتند: اي موسی قوم جباري درآن سرزمین هستند تا آن ها از آن جا خارج نشوند ما وارد نمی شویم وقتی خارج شدند ما هم وارد می شویم. به همین خاطر خداوند به حضرت موسی(ع) فرمود: همانا آن سرزمین بر آن ها به مدّت چهل سال حرام است در این مدّت در زمین سرگردان خواهند بود و براي مردم فاسق ناراحت و متاسف نباش.(۹) آري باید چهل سال بگذرد تا به تدریج نسل موجود از بین برود و در فضاي حریت و آزادي، یک نسل چهل ساله با ایمان و شجاع و سلحشور و با کمال جسم و عقل، به وجود آید و با قیام خود دشمن را از سرزمین موعود اخراج نموده و وارد آن شوند. در ذکر فضائل و محاسنِ علما و عرفا استفاده از عدد چهل، مفیدِ تقویت و اغراق در روایت بوده، مثلا گفته شده است: ابوحنیفه چهل سال با وضوی عشا، نماز صبح گزارد و عطاء سلیمی، صوفی‌خائف، چهل سال سر فراز نکرد و چهل سال خنده بر لب نیاورد و مقدس اردبیلی چهل سال، گِردِ فعل مباح هم نگشت چه رسد به مکروه و حرام.(۱۰)

دیگر کاربردهای عدد چهل: در فرهنگ ایرانی وقتی گفته می‌شود: «چهل‌ستون» یا «چهل چراغ» یا «چهل دختر» و «چهل گیاه» منظور به طور دقیق عددی با کمیّت معین نیست، بلکه بیش تر مفهومی کیفی و نمادین دارد. اغلب بزرگان و علمای اسلام برای اعداد قدسیّت یا نحوست ذاتی قائل نیستند، ولی از جنبه اجتماعی سنّت‌هایی وجود دارد که لزوما منشأ قدسی ندارد. استفاده گسترده و فراوان از رمز عددی چهل، بیش تر مبتنی بر تلفیقی از دو گونه کاربرد آن، یعنی؛ الف- دلالت عدد چهل بر کثرت و حدّ لازم تکرار برای رسیدن به قوام و ب- کمال مطلوب و تقویتِ اثربخشی عدد چهل در عملیات جادویی، بوده است، مانند: استفاده از جام چهل کلید(۱۱)؛ چهل بسم‌اللّه(۱۲)، چهل تاس و جز این ها برای دفع چشم‌زخم، رفع سترونی و غیره.(۱۳) کاربردهای دیگر عدد چهل عبارت است از:

  1. طلسم چهل کاف
  2. چله‌بری به شیوه‌های متنوع
  3. دعای چهل کل برای بندآوردن باران
  4. پختن‌ آش چهل گیاه برای درمان نازایی
  5. نذر چهل بشقاب برای روا شدن حاجات
  6. چهل بار صلوات فرستادن در حجامت رگ‌زنی(۱۴)

اربعین: برای روز چهلم شهادت امام حسین(ع) مراسم سوگواری و پیاده‌روی برگزار می‌شود، دست‌کم دو علت و منشأ دارد:

  1. نخست آن که در ۲۰صفر ۶۱هجریّ جابر ابن عبدلله انصاری، صحابی برجسته به زیارت امام حسین(ع) و شهدای کربلا می‌رود. او نخستین زائر بوده است. اگرچه اخباری از حضور اهل بیت امام(ع) در کربلا وجود دارد ولی این اخبار مورد قبول شیخ مفید و شیخ طوسی(ره) نیست؛ بنابراین تنها به حضور جابر انصاری در ۲۰صفر می‌توان استناد کرد و گفت: مراسم اربعین زنده‌نگه‌داشتن این خاطره است. اما تنها این نیست؛ زیرا برگزاری مراسم چهلم برای متوفا در ایران هم چنان رواج دارد؛ هرچند دستوری در احکام دینی برای برگزاری مراسم چهلم دیده نمی‌شود.
  2. منشأ دوم اربعین، ریشه در یک فرهنگ باستانی دارد. در میان اقوام و فرهنگ‌های گوناگون برخی اعداد معانی و مفاهیم نمادین دارند؛ یکی از این اعداد، عدد ٤٠ است. «چهلم» از منظر تاریخی ریشه در تاریخ کهن ایران دارد.

چهل یا اربعین، از موضوعاتی است که از جایگاه ویژه ای برخوردار است و تاکنون مطلب‌های فراوانی درباره آن نوشته شده است. مراسم چهلم از آن جمله است. آن چه درباره چهلم شهدای کربلا رواج یافته است، پیوندی است بین فرهنگ بومی ایرانی و علایق شیعیان که در طول تاریخ بالیده است و امروزه در قالب راهپیمایی بزرگ اربعین به نمادی سیاسی، مذهبی و اجتماعی تبدیل شده است، خود را نشان می‌دهد. تجلّی این سنّت اجتماعی در پیاده‌روی اربعین امام حسین(ع) بیش از هر جای دیگری آشکار است. حرکتی که برای تجدید خاطره روزی است که جابر انصاری به زیارت شهدای کربلا شتافت و مرحوم شیخ میرزا حسین نوری احیاگر آن بود. این مراسم امروز در اوج خود قرار دارد و تاریخ کربلا چنین بزرگداشتی را به خاطر ندارد.

کلیک کنید: اربعین نگاری هم موضوعی است که جایگاه ویژه ای دارد و تا کنون مطلب‌های فراوانی درباره آن نوشته شده است.، مانند:

  1. چهل لذّت
  2. اربعین خون
  3. چهل حدیث اربعین
  4. چهل داستان قرآنی
  5. چهل حديث برگزیده۱
  6. چهل حديثِ برگزيده۲
  7. چهل روز بعد از عاشوراء
  8. چهل در فرهنگ اسلامی
  9. چهل حديث گهربار از امام زمان(عج)
  10. چهل حدیث گرانبها از امام باقر علیه السّلام
  11. چهل حديث از حضرت علی ابن موسی الرضا(ع)
  12. چهل حديث از سخنان ارزنده امام موسى كاظم(ع)
  13. چهل حديث برگزيده از كلمات نورانى اِمامُ الجَواد(ع)
  14. چهل حديث برگزيده از اسوه علم و فضيلت امام صادق(ع)
  15. چهل حديث گرانبها از ميان كلمات قدسى حضرت ابا عبدالله(ع)
  16. چهل حديث برگزيده از كرامت و اخلاق انسانى امام حسن مجتبی(ع)
  17. چهل حديث برگزيده از ميان سخنانِ منجىِ بشريّت مهدى موعود(عج)
  18. «چهل»، مقاله شماره۵۶۱۳، دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی

پاورقی:

  1. چهل: [چ ِ هَِ] (عدد، ص، اِ) عدد ٤٠؛ چهار برابر ده. چهار دهه. عددی که از چهار برابر کردن عدد ده واحد مرتبه ٔ دوم یا مرتبه ٔ دهگان(عشرات) پیدا شود.(٤٠= ۱٠ * ٤) عدد مابین سی و نه و چهل و یک. چل. چهله. چله. اربعون. اربعین. ربعون. قرنطین. قرنطینه و نماینده ٔ آن در ارقام هندیه «٤٠» است و در حساب جمل«م» مُسلِف؛ زنی که به ۴۵سالگی رسیده باشد. گاه‌شمار دوره باستان بر پایه ٤٠بوده است به این معنا که یک سال خورشیدی به ۹برج ٤٠روزه تقسیم می‌شده است. برابر این گاه‌شمار که متأثر از آیین مهرپرستی بوده است، شب تولد خورشید یا مهر که به نام شب یلدا موسوم است، جشن می‌گرفته‌اند و مراسم شب چله را به جا می‌آوردند و فاصله آن با جشن سده نیز ٤٠روز بود و… چنین بود که در آیین مهر عدد ٤٠مقدس به شمار می‌رفت. در ادیان گوناگون همواره زمان‌های مقدس وجود دارد، در تورات در وصف توفان نوح گفته شده: چهل روز و چهل شب بر زمین باران بارید.(عهد عتیق، ترجمه پیروز سیار، انتشارات هرمس، صفحه ۱۵۰) یا در جای دیگر گفته شده: موسی چهل روز و چهل شب در کوه سینا بماند (همان، صفحه ۳۷۱) که میقات حضرت موسی(ع) در چهل شب در قرآن تأیید شده است: و واعدنا موسی ثلاثین لیله و اتممنا ها بعشر فتم میقات ربه اربعین لیله… (اعراف، ۱۴۲). می‌گویند این آیه منشأ چله‌نشینی صوفیان شده است.
  2. قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ ۛ أَرْبَعِينَ سَنَةً ۛ يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ ۚ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ؛ [خدا به موسى‌] فرمود: «[ورود به‌] آن [سرزمين‌] چهل سال بر ايشان حرام شد، [كه‌] در بيابان سرگردان خواهند بود. پس تو بر گروه نافرمانان اندوه مخور.» سوره مائده آیه ۲۶
  3. نطفه یا جنین که هنوز به‌صورت پارۀ خون بسته است.
  4. طور سوم از ادوار نطفه نطفه ء بسته است. گوشتک(انديشه هاي فلسفي ايراني) لقمه، گوشت جویده شده، پاره گوشت.
  5. حسین بن خالد می‌گوید: محضر مبارک حضرت رضا(ع) عرض کردم؛ برای ما از پیامبر(ص) روایت شده که فرموده‌اند: کسی که شراب بیاشامد تا چهل روز نمازش مقبول نیست، آیا این روایت صحیح است؟ حضرت(ع) فرمودند: راویان این حدیث راست گفته و حدیث را صحیح نقل کرده‌اند. عرض کردم: چرا نمازش تا چهل روز مقبول نیست نه کمتر از آن و نه بیش تر؟ حضرت(ع) فرمودند: برای این که حقّ تعالی خلقت انسان را مقدر و معین فرموده با این بیان: وقتی نطفه انسان در رحم مادر قرار می‌گیرد ۴۰روز به حال نطفه بعد تبدیل به علقه می‌شود. تا ۴۰روز سپس مضعه می‌شود و ۴۰روز به این حالت است(و همین طور جلو می‌رود تا خلقت کامل شود) بنابراین وقتی شخصی شراب می‌خورد آن شراب ۴۰روز در بدن او می‌ماند و تا این زمان که بقایا و ذرات شراب درجوف او باقی است نماز نباید مقبول درگاه الهی واقع شود.رعلل الشرایع، ج ۲، ص ۱۲۷ و کافی، ج۶، ص ۴۰۲، ح۱۲
  6. وَ وَاعَدْنَا مُوسَىٰ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ۚ وَ قَالَ مُوسَىٰ لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَ أَصْلِحْ وَ لَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ؛ و با موسى، سى شب وعده گذاشتيم و آن را با ده شب ديگر تمام كرديم. تا آن كه وقت معين پروردگارش در چهل شب به سر آمد و موسى[هنگام رفتن به كوه طور] به برادرش هارون گفت: «در ميان قوم من جانشينم باش، و[كار آنان را] اصلاح كن، و راه فسادگران را پيروى مكن.» سوره اعراف آیه۱۴۲
  7. عمربن محمد سهروردی، کتاب عوارف المعارف، ج۱، ص۲۰۸، بیروت ۱۹۶۶ و مصباح الهدایه، ص ۱۶۲، به نقل از کتاب اسرار عدد چهل، تالیف؛ محس آشتیانی، ص۱۹
  8. وَ وَصَّینَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّی إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعینَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنی أَنْ أَشْکرَ نِعْمَتَک الَّتی أَنْعَمْتَ عَلَی وَ عَلی والِدَی وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَصْلِحْ لی فی ذُرِّیتی إِنِّی تُبْتُ إِلَیک وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمینَ؛ آدمى را به نيكى كردن با پدر و مادر خود سفارش كرديم. مادرش بار او را به دشوارى برداشت و به دشوارى بر زمين نهاد. و مدت حمل تا از شير بازگرفتنش سى ماه است تا چون به سن جوانى رسد و به چهل سالگى درآيد، گويد: اى پروردگار من، به من بياموز تا شكر نعمتى كه بر من و بر پدر و مادرم ارزانى داشته‌اى به جاى آرم. كارى شايسته بكنم كه تو از آن خشنود شوى و فرزندان مرا به صلاح آور. من به تو بازگشتم و از تسليم‌شدگانم. سوره احقاف، آیه ۱۵
  9. قَالَ فَإِنَّهَا محُرَّمَةٌ عَلَیهْمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فىِ الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلىَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِین». معنای یتیهون فی الارض چیست؟ آیا حضرت موسی نیز با آنان بود؟ سوره مائده، آیه ۲۶٫ چون حضرت موسی(ع) دعا کرد: خدایا بین ما و این قوم جدایی بیفکن. دعای انبیاء هم مستجاب است، پس این دو با آن گروه در آن بیابان نبودند. آن بیابان ۱۲فرسخ طول داشت و ۶فرسخ عرض و موضع آن تیه میان فلسطین و ایله مصر بود و آن جماعتى که مخالفت کردند از صبح راه مى ‏افتادند تا شبانگاه و شبانگاه در همان منزل اول بودند، و به قولى در روز محبوس بودند و شب ها راه می رفتند. سرانجام همه نقبا- جز «یوشع» و «کالب»- و اکثر افراد آنها مردند و اطفال آنها بزرگ شدند و به جنگ «اریحا» رفتند و آن جا را فتح کردند. بانوى اصفهانى، سیده نصرت امین، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، ج ۴، ص ۲۹۵، نهضت زنان مسلمان، تهران، ۱۳۶۱ ش
  10. ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۰، ص۱۰۷، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰، ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، ج۶، ص۲۲۱، چاپ محمدامین خانجی، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، محمدبن ابراهیم عطار، تذکرةالاولیاء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ محمد استعلامی، تهران ۱۳۶۰ش، کلینی، الکافی، ج۲، ص۶۶۹ و ابن‌بابویه، کتاب الخصال، ج۲، ص۵۳۷ـ ۵۳۸، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ش
  11. جام برنجی یا مسی که آیات قرآن بر آن حک شده و چهل قطعه کلیدِ مانند کوچک بدان آویخته است.
  12. به صورت مکتوب بر کاغذ یا به صورت گردن‌بندی از پولک های فلزی که بر هریک، «بسم‌اللّه» حک شده است.
  13. جعفر شهری‌باف، طهران قدیم، تهران ۱۳۸۱ش، ج ۳، ص۱۶۵-۱۶۶، ۱۷۹؛ صادق همایونی، فرهنگ مردم سروستان، مشهد ۱۳۷۱ش، ص۳۶۵؛ علی بلوکباشی، نوروز: جشن نوزایی آفرینش، تهران ۱۳۸۰ش، ص۶۰، ۱۱۳؛ مهدی علمداری، فرهنگ عامیانه دماوند، تهران ۱۳۷۹ش، ص۳۳
  14. فصد؛جعفر شهری‌باف، طهران قدیم، تهران ۱۳۸۱ش، ج ۱، ص۵۰۷، محمود پاینده، آئینها و باورداشتهای گیل و دیلم، تهران ۱۳۵۵ش، ص۲۰-۲۱، صادق همایونی، فرهنگ مردم سروستان، مشهد ۱۳۷۱ش، ص۴۱۱-۴۱۲ و عارف نوشاهی، فهرست نسخه‌های خطی فارسی موزه ملی پاکستان: کراچی، اسلام‌آباد ۱۳۶۲ش، ص۸۷۳

باکس شناور "همچنین ببنید"

دریا

دریا

سال ها دل طلب جام جم از ما می کرد آن چه خود داشت، زبیگانه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 + 10 =