خانه / آیین زندگی / مهاجرت
مهاجرت

مهاجرت

مهاجرتکوچ کردن، رفتن از شهری به ‌شهر دیگر و در آن جا وطن کردن، کوچ کردن از وطن خود و به‌جای دیگر رفتن؛ ترک وطن و دوری از خانمان و مفارقت با یاران و دوستان، از سرزميني به سرزمين ديگر براي اقامت رفتن، مثل؛ هِجرَت پیامبر(ص) از مكه به مدينه كه در ۶۲۲ميلادي واقع و مبداء تاريخ اسلامي گرديد، را «هِجرَت» نامند.(۱) در سال یازدهم بعثت گروهی از مردم یثرب به مکه آمدند و پس از شنیدن سخنان پیامبر(ص) مسلمان شدند. در سال بعد آن ها در عقبه اول با پیامبر(ص) بیعت کردند و سال بعد از آن هفتادودو مردوزن یثربی در همان عقبه با پیامبر(ص) بر سر حمایت و حفظ جان ایشان بیعت کردند.(۲) از سوی دیگر فشار های قریش بر مسلمانان روز به روز بیش تر می شد و مکه دیگر محیط امنی برای پیامبر(ص) و یارانشان نبود. به همین دلیل پیامبر(ص) در سال سیزدهم بعثت فرمان هجرت به یثرب را که پس از ورود ایشان به این شهر مدینه النبی نام گرفت، صادر کردند. واقعهٔ «هِجرَت» پیامبر(ص) و همراهانش از شهر مکه به یثرب است که در سال ۶۲۲م(۱۶ژوئيت۶۲۲م)، ۱قمری صورت گرفت. علت اصلی مهاجرت مسلمانان به یثرب، فشار و آزارهای مشرکان مکه و بیعت عقبه اهالی یثرب با پیامبر(ص) برای دفاع از مسلمانان در صورت هجرت ایشان به یثرب بود. «هِجرَت» پیامبر(ص) به یثرب(۳) منجر به ایجاد اولین حکومت اسلامی شد و به علّت اهمیّتش در اسلام مبدأ تاریخ مسلمانان در دو تقویم هجری شمسی و هجری قمری در این سال گرفت.

مهاجرت

نخستین مهاجران به یثرب: اولین نفری که از اصحاب پیامبر(ص) به یثرب وارد شد، پسر عمّه پیامبر(ص) ابو سلمه بود که از حبشه بازگشت و به مکه آمد. وقتی قریش به او آزار رساندند و با خبر شد که مردمی در مدینه به دین اسلام گرویده‌اند، یک سال قبل از بیعت دوم عقبه به مدینه هجرت کرد. سپس به ترتیب عامر بن ربیعه، با همسرش لیلی دختر ابو حشمه عدوی، عبداللّه بن جحش بن رئاب اسدی، با خانواده و برادرش ابو احمد عبد بن جحش مهاجرت کردند؛ چنان که خانه بنی جحش خالی شد و کسی در آن نماند.(۴)

زمان‌بندی «هِجرَت»

محمّدرضا عابدی

ر ک به:

  1. یثرب
  2. هجرت
  3. مسافران
  4. تغییر قبله
  5. آخرین سفر
  6. آغاز رسالت
  7. میلاد نور(ص)
  8. قبله‌ی نخست
  9. سیره پیامبر(ص)
  10. آغاز سال جدید قمری
  11. زندگی نامه پیامبر(ص)
  12. هجرت امام رضا(ع) به ایران
  13. پیامبر(ص) از نگاه امام علی(ع)
  14. تصویری از پیامبر(ص) در دائرة المعارف امریکانا
  15. از مدینةالنبی تا مسجد شجره؛ از مسجد شجره تا خدا

پانویس:

  1. هِجرَت: [هَِ رَ] (ع اِمص) مفارقت. جدایی.(ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب) دوری. افتراق. فراق. هجر. هجران. || ترک وطن و دوری از خانمان و مفارقت یاران و دوستان.(ناظم الاطباء) جدائی از سرای و نشیمن.(السامی فی الاسامی) بریدن از وطن. بریدن از خانمان. جدایی از وطن: حرمت هِجرَت و وسیلت غربت را مایه و ساقه ٔآن گردانیده.(کلیله و دمنه) || رحلت. ارتحال. کوچ. مهاجرت: اگر در عاقبت کارها و هِجرَت سوی گور فکرتی شافی واجب داری حرص و شره این عالم فانی بر تو به سر آید.(کلیله و دمنه) || (مص) گذاشتن. || جدا شدن از خانمان.(غیاث) (شمس اللغات) || در اصطلاح مسلمین، ترک وطن کفار و انتقال به دارالاسلام.(از تعریفات سید شریف جرجانی) در مقابل تَعَرﱡب که قبل از فتح مکه به دست پیامبر(ص) به معنی مهاجرت از منطقه ٔ اسلامی مدینه به منطقه ٔ کفار قریش در مکه و نواحی بود: آن را که کس به جای پیامبر(ص) جز او نخفت ، ، با دشمنان صعب به هنگام هِجرَتش.(ناصرخسرو) هِجرَت اولی ؛ مهاجرت عده ای از پیروان پیامبر(ص) از مکه به حبشه است که بر اثر آزار و شکنجه قریش، و به دستور پیامبر(ص) به سال پنجم از بعثت پیامبر(ص) اتفاق افتاد. شماره ٔ این مهاجرین به قول طبری، هفتادودو تن و بنا به اخبار دیگر صدوبیست تن بود. برای اطلاع بیش تر رجوع به «هِجرَت صحابه ٔ پیامبر(ص) به حبشه» ذیل «حبشه» شود. هِجرَت پیامبر(ص) گاهی به خلاصه «هِجرَت» نیز خوانده می‌شود. واقعهٔ «هِجرَت» پیامبر(ص) و همراهانش از شهر مکه به یثرب است که در سال ۶۲۲میلادی(‎ ۱۶ژوئيت سال ۶۲۲م)، ۱قمری صورت گرفت. ترک وطن کفار و انتقال به دارالاسلام یا هِجرَت به حبشه(الهِجرَة إلى الحبشة‎) که به‌عنوان «هِجرَت نخست» نیز شناخته می‌شود، مرحله‌ای در گسترش اسلام است. «هِجرَت اولي» یا «هِجرَت نخست»؛ مهاجرت گروهي از اصحاب و پيروان پیامبر(ص) از مکه به حبشه که براثر آزار قريش به دستور پیامبر(ص) در سال پنجم از بعثت پیامبر(ص) اتفاق افتاد.
  2. چون موسم حجّ سال یازدهم بعثت رسيد، دوازده نفر از انصار مدينه به منظور تكميل بيعت سال گذشته به سوى مكه رهسپار شدند اسامى آن ها بدين ترتيب بود: اسعد بن زرارة، عوف بن حارث بن رفاعة، معاذ بن حارث بن رفاعة، رافع بن مالك، ذكوان بن عبد قيس، عبادة بن صامت، ابو عبد الرحمن يزيد بن ثعلبة، عباس بن عبادة، عقبة بن عامر، قطبة بن عامر، ابوالهيثم بن تيهان(مالك)، عويم بن ساعدة. اين دوازده نفر كه ده نفرشان از قبيله خزرج و دو نفرشان از قبيله اوس بودند با پیامبر(ص) بيعت كردند. بيعت ايشان بيعت عقبه اولى معروف شد. اين دوازده نفر پس از بيعت به شهر خود برگشتند و پیامبر(ص)، مصعب بن عمير را همراهشان فرستاد تا به آنان قرآن و اسلام بياموزد و احكام دين تعليم دهد. بدين جهت بود كه مصعب را «مقرى» مى ‌ناميدند. گفته مى ‌شود، عبد اللّه بن امّ مكتوم را نيز در پى او فرستاد. مصعب نخستين نماز جمعه را در مدينه بر پا كرد. مصعب بن عمير و مسلمانانى كه همراه او بودند، موفّق شدند. سعد بن معاذ به دست او ايمان آورد و موجب مسلمانى قبيله خود شد. بدين ترتيب كه وقتى به دست مصعب مسلمان شد، نزد قوم خود بازگشت و به آنان گفت: اى بنى عبد الاشهل؛ مرا در ميان خود چگونه مى‌دانيد؟ گفتند: سرور مايى و از همه ما با تدبيرتر و نيكوسرشت ‌تر. گفت: حال كه‌ چنين است، سخن با زنان و مردان شما بر من حرام است تا به خدا و پیامبرش(ص) ايمان آوريد. راوى گفت: به خدا سوگند؛ در هيچ يك از خانه‌ هاى قبيله بنى عبد الاشهل زن و مردى روز را به شب نياورد، مگر اين كه مسلمان شد. سيره ابن هشام، ۲، ۷۹-۸۰؛ سيره حلبى، ۲، ۱۴؛ تاريخ الامم و الملوك، ۲، ۹۰ و سيرت جاودانه، ج‌۱، ص۴۲۲ زندگانى‌ محمد(ص)، ترجمه سیره ابن هشام، ج‌۱، ص۲۸۰
  3. یثرب نام مدینةالنبی یا به‌خلاصه مدینه است. یثرب: [ی َرِ] (اِخ) نام مدینه ٔ شهر حضرت پیامبر(ص) است. نام نخستین اقامت کننده ٔ در آن یثرب بن قانیة از نژاد سام بن نوح است، امّا در تعیین مکان آن اختلاف است. پیامبر(ص) از این نام اکراه داشت از این رو این بلد را «طیبه» و «طابة» نامند.(از معجم البلدان، ج ۴، ص ۱۰۱۰). طیبه. طابه. مدینه. مدینةالسّلام. مدینةالرسول. مدینه ٔمنوره. اثرب. یندد.(یادداشت مؤلف) وَ إِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا ۚ وَ يَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَ مَا هِيَ بِعَوْرَةٍ ۖ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا؛ و چون گروهى از آنان گفتند: «اى مردم مدينه، ديگر شما را جاى درنگ نيست، برگرديد.» و گروهى از آنان از پيامبر اجازه مى‌خواستند و مى‌گفتند: «خانه‌هاى ما بى‌حفاظ است» و[لى خانه‌هايشان‌] بى‌حفاظ نبود، [آنان‌] جز گريز[از جهاد] چيزى نمى‌خواستند.(قرآن؛ ۱۳، ۳۳،آیه ۱۳، سوره احزاب)
  4. ذهبی، تاریخ الاسلام،‌ ۱۴۱۳ق، ج۱، ص ۳۱۲؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱،‌ ص ۲۵۹
  5. ثَور: [ث َ] (اِخ ) وادیی است به بلاد مزینه. || کوهی است به مدینه در شمالی احد و آن کوچک و مدور است.(منتهی الارب ) || کوهی است در مکه و آن جا غاری است مذکور در قرآن که پیامبر(ص) با صدیق در آن جا نهان شد گویند آن را ثَور اَطحل می گفتند و آن کوه هائی است در مکه و این گفته خطاست. در حدیث است که پیامبر(ص) از ثَور تا عیر را حریم مدینه قرار داد. ابوعبیده گفته است که اهل مدینه کوهی به اسم ثَور نمی شناسند بلکه اهل حدیث گویند که پیامبر(ص) حریم مدینه را از عیر تا احد قرار داد و بعد عبارت را غیر از این تأویل کرده اند.(مراصد الاطلاع) از آن رو آن کوه را ثَور نامند که ثَور ابن عبدمنات بر وی فرود آمدی.(منتهی الارب)
  6.  قُباء: [ق ُ] (اِخ) یک منطقهٔ مسکونی در عربستان سعودی در استان مدینه است. قُباء: قریه ای است که چاه معروف قُباء در آن واقع است و مسکن بنی عمروبن عوف انصاری می باشد. این منطقهٔ مسکونی در دو میلی شهر مدینه و در طرف چپ آن کس که به سوی مکه می رود قرار گرفته است. آثار بناهای بسیاری در آن به چشم می خورد و در آن جا مسجدی است معمور، به نام مسجد تقوی در برابر آن نزهتگاه و فضای خرم و دلکشی است که چاه ها و آب های گوارائی دارد. مسجد ضرار که عوام به ویران کردن آن خود را مأجور می پندارند چنان که بشاری گفته در این جا قرار دارد.(معجم البلدان) پیامبر(ص) در جریان هجرت فاصله بین مکه و مدینه را در شب پیمود تا این که پس از چند روز نزدیک ظهر وارد قُباء شد، در حالی که مردم آن جا منتظر ورود آن پیامبر(ص) بودند. مشهور است که پیامبر(ص) به خانه مردی به نام کلثوم بن هدم از قبیله بنی عمرو بن عوف و ابوبکر نیز به خانه مردی دیگری وارد شد. روز خروج پیامبر(ص) از غار ثَور روز اول ربیع الاول و روز ورود به قُباء دوازدهم همان ماه بود. سه روز در قُباء توقف کرد. سه روز از ورود پیامبر(ص) به قُباء که گذشت، امام علی(ع) نیز، همراه زنان وارد شد، در راه، هفت تن از سوارکاران قریش، امام علی(ع) را تعقیب کردند و بر او و زنان حمله کردند ولی او یک تنه به جنگشان رفت یک نفر از آن ها را کشت و بقیه فرار کردند. پیامبر(ص) طی چند روز اقامت در قُباء، شالوده مسجدی را ریخت و اتمام آن را به بعد موکول کرد و راهی مدینه شد. قُباء. [ ق ُ ] (اِخ )(مسجد…) احمدبن یحیی بن جابر گوید: پیشینیان از یاران پیامبر(ص) که به قریه ٔ قُباء وارد شدند در آن جا مسجدی ساختند و تا یک سال که قبله ٔ بیت المقدس بود در این مسجد به سوی بیت المقدس نماز می خواندند و چون پیامبر(ص) از مکه به مدینه مهاجرت کرد در این مسجد اقامه ٔ جماعت فرمود. مردم قُباء گویند: این مسجدی است که از روز نخست بر اساس تقوی و پرهیزکاری بنیاد شده است و گویند: این مسجد رسول خدا است . این مسجد از آن پس گسترش یافت و بزرگ گردید. عبداﷲبن عمر هرگاه بدین مسجد می آمد به سوی اسطوانه ٔ محلقه که جای نماز پیامبر(ص) است نمازمی گزارد. پیامبر(ص) در مهاجرت به مدینه روزهای دوشنبه و سه شنبه و چهارشنبه و پنجشنبه را در آن جا مانده و جمعه به سوی مدینه حرکت کرد و در مسجد بنی سالم بن عوف نماز جمعه به پا داشت و این نخستین جمعه است که در اسلام به پا داشته شده است. در فضیلت مسجد قُباء احادیث فراوانی نقل شده است.(معجم البلدان) درباره ٔ این مسجد این آیه آمده است: لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا ۚ لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَىٰ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ ۚ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا ۚ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ؛ هرگز در آن جا مَايست، چرا كه مسجدى كه از روز نخستين بر پايه تقوا بنا شده، سزاوارتر است كه در آن[به نماز] ايستى. [و] در آن، مردانى‌اند كه دوست دارند خود را پاك سازند، و خدا كسانى را كه خواهان پاكى‌اند دوست مى‌دارد. قرآن؛ ۱۰۸، ۹، الانساب سمعانی و رسولی محلاتی، سید هاشم. تاریخ اسلام جلد اول از پیدایش عرب تا پایان خلافت عثمان. دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۹٫ ۱۰۱٫ شابک ‎۹۶۴-۴۳۰-۲۰۰-۱.

منابع:

  1. قرآن
  2. دانشنامه اسلام
  3. سیره رسول خدا(ص)، رسول جعفریان، انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۹
  4. زندگانى محمد(ص) پيامبر اسلام، ابن هشام (م ۲۱۸)، ترجمه سيد هاشم رسولى، تهران، انتشارات كتابچى، چ پنجم، ۱۳۷۵ش
  5. سيرت جاودانه ، ترجمه‌ الصحيح من سيرة النبي الأعظم‌،جعفر مرتضى العاملى ، مترجم محمد سپهرى‌، پژوشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى‌، ۱۳۸۴ ش‌
  6. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق، ۱۹۹۳م

باکس شناور "همچنین ببنید"

Inquiry

تحقیق علمی

دانایی از شاخص‌های اصلی پیشرفت هر جامعه محسوب می‌شود. سنجش سطح دانایی به میزان تولید …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *