سه شنبه , ۲۷ آذر ۱۳۹۷
خانه / گردشگری / اماکن تاریخی / جَبَلُ النُّور
جَبَلُ النُّور

جَبَلُ النُّور

جَبَلُ النُّورکوهی مخروطی شکل در ۴کیلومتری شمال شرقی مکّه و مستقل از دیگر کوه‌های منطقه، با ۶۲۱متر ارتفاع از سطح دریا، کنار راه منا به عرفات با نام «کوه نور» است(۱) که در تورات «جبل فاران» نام گرفته و مردم محلّی به آن «جَبَلُ النُّور» می گویند.(۲) در نقطه شمالی این کوه، غاری است به قد و قامت یک انسان که با گذر از سنگ‌هـای بسیار می توان به آن رسید. این غار از آشنای صمیمی خود، خاطرات بسیار دارد. از بلور ماه که لبخند می تراود و تجلّی گاه نور است تا جبرئیل امین، که گل واژه های وحی را منتشر می سازد. از شب هایی که پیامبر(ص) بر سریری می نشست تا راه تاریخ را بگشاید و راه ما را تا فرجام، راهنما باشد. شکوه آن خاطره ها، جام زیستنمان را سرشار می کند و شکوفه های شادی را در دلمان شکوفا می سازد. این جا، حِراء، در شهر مکّه، عبادتگاه عزیز قریش است.(۳) شب‌هـا و روزهای بسیاری که پیامبر(ص) به‌این مکان دور از غوغا می آمد تا با خدای خویش خلوت کند. حِراء، دل گفته‌هـا، حرف‌هـا و اشک‌هـای پیامبر(ص) را دیده و هرگز آن شب راز انگیز را که جبرئیل برای اولین بار، پیام وحی خدا را بر پیامبر(ص) می خواند، از یاد نخواهم برد. من تنها شاهد زمینی بعثت پیامبر(ص) هستم.

جَبَلُ النُّور مقدّس: آیا می دانید نام کوه هایی را که می شنوید یا آن‌ها را از نزدیک مشاهده کرده‌اید، چرا مورد توجّه، احترام و تقدیس مردم قرار گرفته‌اند و مقدّس هستند؟ مقدّس به معنی پاک و پاکیزه‌است. به طور مسلّم، اجزای طبیعت از جمله؛ کوه ها، دریاها، خاک ها، گیاهان و … از مواهب الهی هستند و همه پاک و پاکیزه‌اند. لیکن آن چه که‌از نظر دینی و اعتقادی مورد توجّه و تقدیس قرار گیرد، واژه مقدّس را به کار می برند. بعضی کوه ها مقدّسند که به نوعی با اعتقادات مردم در ارتباطند. در بسیاری از نقاط جهان می توان به آن دست یافت، مانند کوه سبلان در آذربایجان به دلیل این که قسمتی از موی پیامبر(ص) را در دریاچه بالای آن شست و شو داده‌اند و یا به سبب تولّد زرتشت در آن جا مقدّس است. هم چنین دماوند که نماد طبیعت و یاد آور عظمت ایران است، بنابر داستان شاهنامه، آرش کمانگیر این اسطوره‌افسانه‌ای تیر انداز ایرانی از فراز این کوه تیری از چله کمان رها کرد تا در کنار جیحون بر پیکر درخت گردویی نشست و آن جا را مرز توران و ایران قرار دادند مورد تقدیس، توجّه و احترام است. با توجّه به برخی حوادثی هم  که در حیات پیامبر(ص) در برخی از آن‌ها اتفاق افتاده، علّت تقدّسشان است. هم چنین آیا دقّت کرده‌اید، نام کوه هایی مقدّس و مورد احترام خاصّ در قرآن آمده‌است؟ مانند:جَبَلُ النُّور

  1. «طُورِ سینینَ» کوه طور در شبه جزیره ٔ سیناء، محل مناجات حضرت موسی(ع) که خدا نیز به آن قسم یاد نموده‌است. کوه سینا(طور سیناء: Mount Sinai) در عبری: הר סיני به معنی خاردار است. در کوه طور است که ایزد تعالی با حضرت موسی(ع) مناجات کرد و آن جا آتش و نور دید که بر اثر آن برفت و پیامبری یافت و تا بر سر قلّه شدن ۶۶۰۶پایه بر پا شد که مانند نردبان از سنگ خارا و بر آن جا درختی است و کنیسه ها یکی ازآن ِ ایلیای پیامبر(ع) و دیگر از آن ِحضرت موسی(ع) از رخام ساخته و سقف صنوبر و درهاء آهنین و روی به صحیفه های رصاص کرده و این کنیسه ها بدان جایگاه است که حق تعالی با حضرت موسی(ع) سخن گفت و ۶۰۰۰صومعه و ۲۰۰از آن ِ رهبان و مقیمان از آن جا بوده است و به وقتی خراج ملک مصر به نام و رسم ایشان کرده بود و اکنون ۷۰صومعه ازآن ِزهاد و عباد مانده است و مقیمان مانده اند و همه کوه درخت بادام و میوه ها و سروستان است و بر دامن کوه دیری هست از آن ِترسایان سخت به تکلّف و درخت علیق آن که حضرت موسی(ع) از آن نور دید هنوز آن جا به جای است.(۴)
  2. «کوه جودی» واژه جودیّ‌، یک‌ بار در قرآن‌، آیه ۴۴ سوره هود، آمده‌ است‌. براساس‌ این‌ آیه‌، کشتی‌ نوح‌ پس‌ از طوفان‌ بر کوه‌ جودی‌ قرار گرفت‌.(و أسْتَوت‌ علی‌الجودّی‌) در باره واژه‌ جودی، با تشدید یاء، آن‌ را منسوب‌ به‌ جود، بخشش‌ و بذلِ مال‌ و علم‌ دانسته‌اند و با سکون‌ یاء، هم چنان‌ که‌ در منابع‌ لغوی‌ نیز آمده‌، مطلقِ کوه ‌ معنا شده‌ است‌. کوه‌ جودی‌ کوه‌ی سرسبز از رشته کوه های آتش فشان آذربایجان است‌ که در آن‌ بلوط ‌ می‌روید و محل نشستن کشتی حضرت نوح(ع) در ترکیه است. گروهی کوه آرارات(یا آراراط و به ارمنی: Արարատ) را همان جودی می دانند و برایش احترام خاصّی قائلند. بر پایهٔ باور مسلمانان و مسیحیان و یهودیان مکان فرود کشتی نوح پس از طوفان است. این‌ کوه‌ با ارتفاع ‌۲۱۰۰متر، در مشرق‌ ولایت‌ ماردین‌، در ۴۰کیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ جزیره ابن‌عمر قرار دارد و در بیش‌تر ایام‌ سال‌ پوشیده‌ از برف‌ است‌ و رود هِیل‌، از ریزابه‌های‌ رود دجله‌، از این‌ کوه‌ سرچشمه‌ می‌گیرد. در احادیث‌ کوه‌ جودی‌ نماد فروتنی‌ معرفی‌ شده‌ و در توصیه‌ به‌ این‌ رفتار اخلاقی‌ گفته‌ شده‌ که‌ این‌ کوه‌ ــ به‌ رغم‌ رفعت‌ و بلندی‌اش‌ ــ در برابر امر الاهی‌ فروتنی‌ کرد و ازاین‌رو برگزیده‌ شد تا کشتی‌ نوح‌ بر آن‌ استقرار یابد و جزو یکی‌ از پنج‌ کوهی‌ شد که حضرت‌ آدم‌ نیز از سنگ های ‌ آن‌ها در مکّه‌، خانه‌ءخدا را بنا کرد و هم چنین حضرت‌ نوح‌(ع) مسجد و قربانگاهی ‌ بر بالای‌ کوه‌ جودی‌ بنا کرد که‌ مسجد تا زمان‌ او باقی‌ بوده‌ است‌. در بالای‌ کوه‌ جودی‌ دیری‌ به‌ نام‌ دیرالسفینه‌ وجود دارد که‌ در آن‌جا نیز همه‌ ساله‌ مسیحیان ‌ و مسلمانان ‌ در ماه‌ اوت‌ جمع‌ می‌شوند و جشن‌ سفینه نوح‌ را برپا می‌دارند. هم چنین روستای چهل‌ گنبد که زیر هر گنبد قبر یکی‌ از مسافران‌ کشتی ‌ است‌ که‌ بعد‌ها ‌مزار مسلمانان‌ شد و همه‌ ساله‌، ۳روز متوالی‌، در آن‌جا گرد می‌آیند.(۵)
  3. «جَبَلُ النُّور» در کوه حِراء مکّه، اولین جایگاه نزول وحی بر پیامبر(ص) که به همین دلیل «جَبَلُ النُّور» (کوه نور) هم خوانده می‌شود. غار حِراء در این کوه واقع است و پیامبر(ص) پیش از اسلام هر سال مدتی را در آن به خلوت و عبادت می‌گذراند.(۶) و خدا آن حضرت را در آن جا به رسالت مبعوث کرد. حِراء در شمال شرقی مکّه قرار دارد. این کوه شکلی مخروطی دارد و از دیگر کوه‌هایی که شهر مکّه بر دامنه آن‌ها واقع شده، مستقل است. فاصله‌این کوه تا مسجدالحرام ۶کیلومتر است. این کوه مشرف بر مِنا و در کنار مسیر مِنا و عرفات است. که آب و سبزه در آن دیده نمی‌شود. قله حراء ۴۰مترمربع مساحت دارد. اطراف قله باز است و هیچ صخره یا مانعی در برابر کسی که می‌خواهد اطراف را تماشا کند، وجود ندارد. غار حِراء در بالاترین نقطه‌ی کوه حراء واقع شده‌است و فاصله بین غار و قله حدود بیست متر است. برای رسیدن به آن از میان دو صخره بسیار نزدیک به هم عبور می‌کنند. پس از آن، غار نمایان می‌شود. انتهای غار به سوی مسجدالحرام و کعبه و دهانه آن به سمت بیت‌المقدّس است. از بالای کوه حراء مسجدالحرام و گلدسته‌ها دیده می‌شوند. وسعت دهانه غار به‌اندازه‌ای است که یک شخص متوسط القامت می‌تواند از آن عبور کند و در آن جا به نماز بایستد. داخل آن از هنگام طلوع تا غروب آفتاب روشن است، اما گرمای سوزان به آن نفوذ نمی‌کند. برخی، غار حراء را با غار ثور که پیامبر(ص) هنگام هجرت از مکّه به مدینه، به آن پناه بردــ اشتباه کرده‌اند. حضرت آدم(ع) خانه کعبه را از سنگ‌های ۵کوه بنا کرد که یکی از آن‌ها کوه حراء بود. از معجزات پیامبر(ص) آن بود که کوه حراء در زیر پای پیامبر(ص) به حرکت درآمد و سپس به فرمان پیامبر(ص) از حرکت بازایستاد. پیامبر(ص) هر سال در حراء خلوت می گزید. این کوه در دوره جاهلیت نیز محترم بوده و در اشعار جاهلی از آن یاد شده‌، از جمله در اشعار عَوف بن‌اَحْوَص و ابوطالب عموی پیامبر. نخستین کسی که در کوه حراء اعتکاف نمود، عبدالمطلب، نیای پیامبر(ص) بود. زیارت غار حراء را از مستحبات اعمال حج است. از گذشته تاکنون، مردم به زیارت غار حراء می‌روند که دعا در آن جا مستجاب می‌شود. غار حِرا در بالاترین نقطه‌ی کوه واقع شده و به عنوان کوهی بسیار مهم و با فضیلت مکّه دانسته‌شده‌است. غار حِراء یکی از مکان های مقدّس مکّه و مکانی است که نخستین آیات قرآن که بر در غار نیز نوشته شده بر پیامبر(ص) امین نازل و ایشان از نبوت به رسالت رسیدند. ارتفاع دهانه‌ی غار، عرض و طولش ۲متر است. از عجایب این غار آن که‌انتهای آن به سوی مسجدالحرام است و در دهانه‌ی آن می‌توان به سمت بیت المقدّس نماز خواند. حضرت خدیجه(س) این بانوی ثروتمند و بزرگ قریش، مواقعی را که همسرشان در این کوه شب زنده داری داشتند، مسیر این کوه خشن و صخره‌ای را، برای رساندن آب و غذای پیامبر(ص) طی می نمودند و پیامبر(ص) هم روزها را برای دریافت آب و غذا از همسرشان به پای کوه می آمدند و شب ها را در غار بالای کوه به عبادت و راز و نیاز می پرداختند.(۷) تمامی طول مسیر را توسط پلکان هایی که طی زمان های طولانی توسط زائران تعبیه شده را بایستی پیمود(۹۰۰پله) و متکدیانی بعضاً سمج در فاصله های معینی در حال سؤال کردن و گدایی می باشند. از نکات جالب توجه در این مکان مقدّس وجود حیواناتی چون بز و گربه و میمون در اطراف آن است. چند سال است در اطراف غار حراء چند قلاده ميمون دست‌آموز رها شده‌است که با زادوولد تعدادشان زياد شده‌است.

پانویس:

  1. جَبَلُ النُّور درمقامي به كوه حِرّا كه در آن جا به حضرت رسول وحي رسيد و به رسالت مبعوث شد. «جَبَلُ النُّور» واقع در پارک کوهسنگی مشهد یکی از آرامگاه‌های سربازان گمنام ایرانی در جنگ ایران و عراق است. قدمت کوهسنگی مشهد بعنوان یک تفرج گاه به دوران تیموریان و صفویه می‌رسد. کوه نور(Koh-i-Noor یا Kōh-i Nūr، تلوگو: కోహినూరు، هندی: कोहिनूर) زمانی بزرگ ترین الماس دنیا بود. این الماس در گذشته ۱۸۶٫۰۶۲۵ قیراط معادل ۳۷٫۲۱گرم وزن داشت که با تراش جدیدی که در ۱۸۵۴روی آن خورد، وزنش ۱۰۵٫۶۰۲قیراط معادل ۲۱٫۶۱شده‌است. این الماس زوج الماس معروف دریای نور است که هم‌اکنون در برج لندن در بریتانیا نگهداری می‌شود و هر دو از قدیمی‌ترین جواهرات شناخته شده در جهان هستند. کوه نور: [هَِ](اِخ) نام الماسی است متعلق به‌انگلیس، وزنش ۱۰۳قیراط.(از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). با ۵۰گرم وزن از بزرگترین و زیباترین الماس های دنیا در ۵۷ق.م متعلق به یکی از راجه های هندی به نام«اویین» در سرزمین راجپوتانا از ممالک هند بود. در ۱۵۲۶م که «بابرشاه » هند را تسخیرکرد، آن را تصاحب نمود تا در ۱۷۲۹م نادرشاه پس از تسخیر هند آن را که بر تاج محمّدشاه هندی می درخشید، دید و گفت: «این کوهی از نور است» و از آن تاریخ نام «کوه نور» بر آن ماند. پس از نادرشاه کوه نور به دست مهارجه«راجیت سینگ» افتاد، سپس شرکت هند شرقی آن را به دست آورد و به ملکه ویکتوریا هدیه کرد(۱۸۴۹م) و اینک جزو جواهرات سلطنتی انگلستان است و دولت هند ادعای مالکیت آن را دارد.(فرهنگ فارسی معین و رجوع به‌ایرانشهر، ج۱، صص ۴۵۸-۴۵۹ شود.
  2. فاران: (اِخ) یکی از اسماء مکّه که در تورات مذکور است. گویند نام یکی از کوه های مکّه‌است.(از معجم البلدان) فاران(اِخ) موضع مغاره ها. بیابانی است که بنی اسرائیل در آن جا گردش کردند. حدودش از شمال دشت شور و زمین کنعان، از شرق وادی عربه که فاصله ٔبین فاران و کوه های موآب و خلیج عقبه‌است، از جنوب دبّةالرمله که فاصله ٔ بین آن جا و کوه های سیناست. از طرف مغرب دشت شام است که بین آن جا و خلیج سویس و مصر قرار گرفته‌است. فاران دشتی است مرتفع که به صحراهای اطراف خود سرازیر می شود و دارای بعضی از کوه های آهکی است. ابراهیم و اسحاق مطابق روایات تورات در برخی از سفرهای خود در این دشت غربت اختیار کردند. هاجر هنگامی که‌از نزد ابراهیم رانده شد در این دشت ساکن گردید. به نام این دشت در موارد دیگر نیز در کتاب مقدّس برمی خوریم. با بررسی شواهد تاریخی نقل‌شده در قاموس کتاب مقدس مستر هاکس و بسیاری از تاریخ‌دان‌ها نیز به این معتقد هستند که صحرای فاران منطقه شبه‌جزیره عربستان را شامل می‌شود و کوه فاران نیز در حوالی مکه قرار دارد.در بررسی منابع تاریخی و مذهبی است که شخص بشارت شده در این آیه که از فاران ظهور می کند تنها وجود مبارک پیامبر(ص) است و فاران تنها کوه های منطقه مکه است.(از قاموس کتاب مقدّس)
  3. حراء. [ح ِ](اِخ) نام کوهی است به مکّه در سه میلی آن.(معجم البلدان) نام کوهی است به شمال مکّه در یک فرسنگی آن مشرف بر مِن̍ی و پیامبر(ص) پیش از بعثت بسیار به آن کوه به عبادت شدی و نخستین وحی بدانجا به‌او نازل شد. حِرا و حُری کوهی است به مکّه. فیه غار بعث فیه‌النبی(ص).(منتهی الارب و معجم البلدان) نام غاری است که پیامبر(ص) پیش از بعثت بدانجا خلوت می گزید. چنان که روایت است: زودتر از همه چیزی خدای تعالی اساس کعبه آفرید به ۲۰۰۰سال از هفتمین طبقه ٔ سفلی و چون آدم آن جا آمد. جبرئیل هم پر به آن جایگاه زد تا اساس آن از قعر زمین بیرون آمد و به معاونت فریشتگان آدم آنجا از سنگهای عظیم مانند دکانی بگرداند. پنج کوه: طور سینا و طور زیتا و لبنان و جودی و حری.(مجمل التواریخ و القصص، ص۴۸۲) اکثر اوقات در غار حرا به‌استحکام قواعد ارکان عبادت می پرداخت و ریاض ریاضت و عبودیت را به آب نیاز و هوای اخلاص سرسبز و ناضر می ساخت. آن گاه در جبل حرا روح الامین خود را بر آن سرور ظاهر گردانید و گفت یا پیامبر(ص) منم جبرئیل فرستاده ٔحقّ به سوی تو.(حبیب السیر، ج۱، ص۱۰۶) جریر درباره ٔ آن گوید: اء لسنا أکرم الثقلین طراً//و اعظمهم ببطن حراء نارا. حراء غیرمنصرف است زیرا که‌اسم خاصّ جایی است. حرام بن اصبغ گوید: از کوه های مکّه بثیر است که کوهی شامخ است در برابر حراء و حراء بلندتر از بثیر است و بر هیچ یک گیاه نروید و آب ندارد و پشت آن‌ها جبال عرفات است و متصل بدانست، کوه های طائف که آب بسیار دارد.(معجم البلدان)
  4. سورة التين: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَ التِّينِ وَالزَّيْتُونِ(۱) وَ طُورِ سِينِينَ(۲) وَ هَذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ(۳) لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ(۴) پنجاه‌ودومین سورۀ قرآن، مکی، دارای ۴۹آیه، پس از سورۀ ذاریات و پیش از سورۀ نجم است. طور، در کلام عربی به معنی کوه است. برخی از اهل لغت گویند: جبل را طور گویند مگر آن که بر آن درخت رسته باشد. در كوه سينا احكام عَشَرَه بر حضرت موسي(ع) نازل شد. برخی از دانشمندان گویند که طور، آن کوه مشرف بر نابلس است و بدین سبب سامریان حج ّ آن کنند و یهودیان را در وی اعتقادی عظیم است و پندارند که ابراهیم پیامبر آن جا به ذبح اسماعیل فرمان یافت و ایشان از توراة ذبیح را اسحاق(ع) دانند و آن نزدیک مصر به جایگاهی است به نام مدین.(از معجم البلدان و مجمل التواریخ و القصص، ص ۴۶۸)
  5. آرتور جفری، واژگان خارجی از قرآن، ج۱، ص‌ ۱۰۶ـ۱۰۷، بارودا ۱۹۳۸، محمدیوسف‌ غندوز، جزیره ابن‌عمر: منذ تأسیس‌ها ‌حتی‌ الفتح‌ العثمانی‌، نحو ۲۰۰ـ۹۲۱ ه/ ۸۱۵ ـ۱۵۱۵م‌، بیروت‌ ۱۹۹۰، استاندارد بین المللی دائره المعارف کتاب مقدس، اد جفری W Bromiley، میشیگان: ویلیام B Eerdmans، ۱۹۷۹ – ۱۹۸۸، SV “آرارات” (توسط W W Gasque)، زكریا بن محمد قزوینی‌، آثارالبلاد و اخبارالعباد، بیروت‌ ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛ مجمل‌التواریخ‌ و القصص‌، چ محمدتقی‌ بهار، تهران‌: كلاله خاور، ۱۳۱۸ ش‌؛ مسعودی‌، مروج‌ الذهب(بیروت‌) ناصر خسرو، سفرنامه ناصرخسرو علوی‌، برلین۱۳۴۱(چ. افست‌ تهران‌) و نقشه کشور ترکیه، مقیاس‌ ۰۰۰، ۰۰۰، ۲: ۱، تهران‌: گیتاشناسی، و رجوع کنید به‌: دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «جودی».
  6. فاسی، شفاء الغرام، ج ۱، ص ۲۷۹، قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکّه، ص ۱۰۷، ر.ک به: ابن‌جبیر، رحلة ابن‌جبیر، ص۱۳۰؛ ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطة، ج ۱، ص ۱۵۸، ابن‌جبیر، رحلة ابن‌جبیر، ص ۱۹۲؛ یاقوت حموی، معجمع البلدان، ذیل مادّه؛ فاسی، شفاء الغرام، ج ۱، ص ۲۸۰؛ قس حمیری، الروض المعطار، ص۱۹۰، قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکّه، ص ۱۰۷، ابن‌جبیر، رحلة ابن‌جبیر، ص۱۳۰؛ ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطة، ج ۱، ص ۱۵۸؛ قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکّه، ص ۱۰۷، عبدالغنی، تاریخ امراء المکّه، ص ۲۲، حمیری، الروض المعطار، ص ۱۹۰، یاقوت حموی، معجمع البلدان، ذیل مادّه، خادمی، راهنمای حج، ج ۲، ص ۱۵۷، قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکّه، ص ۱۰۸، خادمی، راهنمای حج، ج ۲، ص ۱۵۷، قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکّه، ص ۱۰۷ـ۱۰۸
  7. رجوع کنید به‌: ازرقی، اخبار مکّه، ج ۲، ص ۲۸۸؛ فاسی، شفاء الغرام، ج ۱، ص ۲۸۰؛ نهروالی، کتاب الاعلام، ص۴۴۰، هیثمی، مجمع الزوائد، ج۳، ص۲۸۸؛ فاسی، شفاء الغرام، ج۱، ص۹۱، کتاب اول سموئیل نبی، ۱:۲۵، عاملی، الصحیح، ج ۱، ص ۱۹۷، رجوع کنید به‌ابن‌حنبل، مسند، ج ۲، ص ۴۱۹؛ طبرسی، الاحتجاج، ج ۱، ص ۳۲۶؛ مقریزی، امتاع الاسماع، ج ۵، ص ۵۷، نهج البلاغه، ترجمه سید جعفر شهیدی، خطبه ۱۹۲، ص ۲۲۲.، رجوع کنید به بکری، معجم، ذیل مادّه؛ فاسی، شفاء الغرام، ج ۱، ص ۲۸۱؛ نهروالی، کتاب الاعلام، ص۴۴۰، ابن‌اثیر، ج ۲، ص ۱۵، رجوع کنید به شهید اول، الدروس الشرعیه، ج ۱، ص ۴۶۸؛ سبزواری، ذخیرة المعاد، ص ۶۹۵؛ قس ، ابن‌تیمیه، مجموع الفتاوی، ج ۱۵، جزء۲۶، ص ۶۸، ابن‌جبیر، رحلة ابن‌جبیر، ص ۱۹۰ و فاسی، شفاء الغرام، ج ۱، ص ۱۹۹، ۲۸۰

منابع:

  1. ابن‌اثیر، “الکامل فی التاریخ”؛ ابن‌بطوطه، “رحلة ابن‌بطوطة”، چ. محمدعبدالمنعم عریان، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
  2. ابن‌تیمیه، “مجموع الفتاوی”، چ. مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۴۲۱ق/۲۰۰۰م و ابن‌جبیر، “رحلة ابن‌جبیر”، چ. حسین نصّار، قاهره، ۱۹۹۲م.
  3. ابن‌حنبل، “مسندالامام احمدبن حنبل”، بیروت، دارصادر، بی‌تا و ازرقی، محمدبن‌عبداللّه، “اخبار مکة و ماجاء فیها من الآثار”، چ. رشدی صالح ملحس، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م، چ. افست قم، ۱۳۶۹ش.
  4. بکری، عبداللّه بن‌عبدالعزیز، “معجم مااستعجم من اسماء البلاد و المواضع”، چ. مصطفی سقّا، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م و حمیری، محمدبن‌عبداللّه، “الروض المعطار فی خبر الأقطار”، چ. احسان عباس، بیروت، ۱۹۸۴م.
  5. خادمی، محمدحسن، “راهنمای حج و عمره”، تهران، ۱۳۸۳ش و سبزواری، محمدباقر بن‌محمدمؤمن، “ذخیرة المعاد فی شرح الارشاد”، چ. سنگی تهران، ۱۲۷۳ـ۱۲۷۴ق، چ. افست قم، بی‌تا.
  6. شهید اول، محمدبن‌مکی، “الدروس الشرعیة فی فقه‌الامامیة”، قم، ۱۴۱۲ـ۱۴۱۴ق وطبرسی، احمدبن‌علی، “الاحتجاج”، چ. محمدباقر موسوی خرسان، نجف، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م، چ. افست قم، بی‌تا.
  7. عاملی، جعفر مرتضی، “الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم”، قم، ۱۴۰۳ق و عبدالغنی، عارف، “تاریخ امراء مکة المکرمة: من ۸ ه ـ۱۳۴۴ه”، دمشق، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۲م، فاسی، محمد بن‌احمد، “شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام”، بیروت، دارالکتب العلمیة، بی‌تا.
  8. قائدان، اصغر، “تاریخ و آثار اسلامی مکّه مکرّمه و مدینه منوّره”، تهران، ۱۳۸۴ش و مقریزی، احمد بن‌علی، “امتاع الاسماع بما للنبی صلی‌اللّه‌علیه‌وسلم من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع”، چ. محمد عبدالحمید نمیسی، بیروت، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م.
  9. نهروالی، محمدبن‌احمد، “کتاب الاعلام باعلام بیت‌اللّه‌الحرام”، چ. علی محمدعمر، قاهره، ۱۴۲۵ق/۲۰۰۴م و هیثمی، علی‌بن ابوبکر، “مجمع الزوائد و منبع الفوائد”، بیروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
  10. یاقوت حموی، “معجم البلدان”،  دانشنامه جهان اسلام، ویکی شیعه‌ و اصغر عرفان، گلبرگ معرفت،ش ۳۳،ص۱۸۲-۲۷ رجب، بعثت پیامبر(ص) و استاندارد بین المللی دائره المعارف کتاب مقدس، اد جفری W Bromiley، میشیگان: ویلیام B Eerdmans، ۱۹۷۹ – ۱۹۸۸، SV “آرارات” (توسط W W Gasque).

باکس شناور "همچنین ببنید"

اقوام

ایران کشوری است که از اقوام گوناگونی تشکیل شده است.(۱) در زیر به برخی از …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

1 × چهار =