خانه / سرای دانش / گاه‌شمار
47-1

گاه‌شمار

گاه‌شماراستفاده از «تقویم» یا «گاه‌شمار» در ایران پیشینه‌ای بسیار کهن دارد. کسی که با عنوان علمی(Computing) در باره تقویم و اوقات کار می کند و برای محاسبه زمان یا دوره‌هایی از زمان و اختصاص رخدادها به گاه‌شماری یا کرونولوژی(Chronology) اشتغال دارد، مُقَوِّم است که «گاه‌شمار» هم نامیده می شود.(۱) انسان‌های نخستین از پدیده های طبیعی قبل مشاهده مستقیم، که به فواصل زمانی مرتب و منظم تکرار می شدند، در تعیین واحدهای مختلف زمان استفاده می کردند. از میان این پدیده ها، حرکت چرخشی زمین، حرکت ماه به دور زمین و حرکت ظاهری سالانه خورشید حول محور زمین پذیرفته ترین سامانه اندازه گیری زمان را تشکیل داده اند، چون بررسی حرکت زمین، ماه و خورشید از جمله مطالعات نجومی است، از این روی، تعیین زمان و به تبع آن استخراج گاهشمار یا تقویم، در حکم شاخه ای از علم نجوم در‌آمد. در گذر زمان گاه‌شماری ایرانی دگرگونی‌های زیادی کرده‌است. تقویم جلالی به استناد پژوهش محققان و گفته‌های اخترشناسان، دقیق ترین گاهشمار جهانی است. در برابر تقویم اروپایی که در هر ۲۵۰۰سال یک روز خطا دارد، گاهشمار جلالی در هر ۱۰هزار سال ۱ثانیه خطا دارد. پیدایش دقیق‌ترین گاهشمار مدیون تلاش گروهی از ستاره‌شناسان ایرانی است که به دستور سلطان جلال‌الدّین ملک‌شاه سلجوقی مأمور تعیین و محاسبۀ دقیق سال خورشیدی شدند. ایرج ملک‌پور، استاد نجوم دانشگاه تهران، ۳دهه است که نامش در ابتدای تقویم‌ها درج شده، گفته: … پیش از پیدایش تقویم جلالی ایرانی‌ها از تقویم یزدگردی داشتند، ولی کبیسه‌ها را اجرا نمی‌کردند، در واقع هر کس به میل خود کاری می‌کرد. تا این که در دورۀ ملک‌شاه سلجوقی و بر احتمال نزدیک به یقین با فرمان خواجه نظام‌الملک تصمیم گرفته شد، تا در توس و اصفهان و مرو رصد کنند، تا دریابند خورشید در روز اول فروردین در اعتدال بهاری نیم‌کرۀ شمالی قرار دارد یا نه. نتیجۀ این تحقیق، تکان‌دهنده بود. تقویم ایرانی ۲۰روز با تقویم نجومی فاصله داشت که نوروز در ۱۲اسفند، به اشتباه جشن گرفته می‌شد. برای جبران این اشتباه، ۱فروردین ۱۸روز جلوتر برده شد و در ابتدای اعتدال بهاری، یعنی فروردین واقعی قرار گرفت. در محاسبۀ جدید، هر سال را در ۴نوبت، ۳۶۵روز محاسبه و سال پنجم را ۳۶۶روز محاسبه کردند. البته، پس از هر ۸دورۀ ۴ساله، سال پنجم را ۳۶۶قرار می‏ دادند. در این محاسبه آن ۵ساعت و اندی نیز به حساب آمد تا هم چنان تقویم خورشیدی با تقویم نجومی هم زمان باقی بماند. بدین ترتیب، روز نوروز به عنوان نخستین روز فروردین ماه، از آن سال ثابت ماند. گاهشمار ایرانی دیگر تغییری نکرد، تا این که ۸۵سال پیش در دورۀ رضا شاه با تغییراتی جزئی، صورت امروزی خود را یافت. سال قمری در هرسال ۱۰روز با سال حقیقی اختلاف دارد که موجب اختلالات و اشکالات زیادی در محاسبات می شد، اما با اختراع تقویم جلالی ‌و استفاده از آن این مشکل برطرف شد.

ر ک به:

  1. نجوم
  2. سلام خورشید
  3. سال هجری قمری
  4. بهره وری بیش تر از زمان

انواع گاه‌شمار: 

  1. میلادی: گاه‌شماری میلادی گاه‌شماری با ریشهٔ مسیحی است که هم‌اکنون در بیشتر کشورهای جهان استفاده می‌شود و تقویمی بین‌المللی است.
  2. خورشیدی: گاه‌شماری هجری خورشیدی یا هجری شمسی بر پایهٔ گاه‌شماری جلالی با مبدأ هجری است. آغاز سال خورشیدی برابراست با نخستین روز بهار.
  3. هجری قمری: گاه‌شماری هجری قمری، گاه‌شماری براساس چرخش ماه است که توسط مسلمانان و نیز در بسیاری از کشورهای اسلامی به عنوان سالنمای مذهبی یا در مواردی سالنمای مدنی استفاده می‌شود.

پانویس:

  1. کرونولوژی(Chronology) یک «علم محاسباتی» است که به «محاسبه زمان»[۲] و نه اندازه‌گیری زمان[۳] می‌پردازد. به طور ذاتی دو بخش در تعریف کرونولوژی وجود دارد که بخش اول یک علم محاسبه را تعریف می‌کند و به باستان‌شناسی مربوط است و بخش دوم، موضوع قرار دادن وقایع و رخدادها در تاریخ‌های زمانی دقیق آن‌ها را شامل می‌شود که البته این بخش، بیشتر به تاریخ مربوط است. کرونولوژی نباید با واژهٔ کرونومتری که بخشی از علم فیزیک است اشتباه شود. کرونولوژی به معنی علم قراردادن و متمرکز کردن وقایع تاریخی در زمان، بخشی از تاریخ است. به عبارتی منظم کردن و چینش وقایع از ابتدا به انتها یا برعکس را کرونولوژی گویند و هنگامی که از عناصر گرافیکی نظیر جدول برای منظم نمودن و چینش رخدادها استفاده شود آن را خط زمان(Timeline) گویند. «گاه‌شماری» [زبان‌شناسی] هم‌ارزِ «chronology»؛ گروه واژه‌گزینی، «فارسی»، در دفتر۱۰، فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان، تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی، شابک ‎۹۷۸-۶۰۰-۶۱۴۳-۳۴-۷ (ذیل سرواژهٔ گاه‌شماری) Comuting time و Measuring time

باکس شناور "همچنین ببنید"

صعود به ملکوت

صعود به ملکوت

از معجزاتی که به‌تصریح قرآن رخ‌داده، معراج پیامبر (ص) است. در سوره‌های ‏«اسراء» اولین آیه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *