زنده‌رود

زنده‌رود

زنده‌رودزنده‌رود به معنی رود زندگی‌بخش، رودی که از کوه‌های زاگرس(زردکوه بختیاری) سرچشمه گرفته و در کویر مرکزی به سمت شرق تا ۲۰۰کیلومتر پیش می‌رود. این رودخانه در نهایت به مانداب گاوخونی می‌ریزد و حوزه آن ۴۱٬۵۰۰کیلومترمربع است.[۱] جریان آب در این رودخانه زندگی‌بخش با مطلوب‌ترین شرایط ۱٬۲کیلومتر مکعب در سال یا ۳۸مترمکعب در ثانیه است.[۲] زاینده‌رود چندین سرچشمه مختلف دارد، قسمت اصلی سرچشمه زاینده‌رود کوهرنگ در چهار محال و بختیاری است، در ادامه رودخانه‌های پلاسجان و چندین رودخانه فصلی در فریدونشهر و … به این رود اضافه شده و آخرین رودخانه دایمی که به زاینده‌رود می‌ریزد رودخانه مرغاب است. بیش ترین آب جاری در زاینده‌رود وارد استان اصفهان می‌شود. برای انتقال آب کوهرنگ به اصفهان اقدامات زیادی به عمل آمده‌است که از آن جمله می‌توان به اولین تونل در منطقه کوهرنگ نام برد. این تونل جهت انتقال آب چشمه کوهرنگ و دیگر چشمه‌های اطراف به زاینده‌رود در ۱۳۳۲در منطقه کوهرنگ، جایی که اکنون شهر توریستی چلگرد_مرکز شهرستان کوهرنگ قرار دارد، ایجاد شد. تلاش برای انتقال این آب به زمان‌های بسیار دور بر می گردد. در ۹۵۴ه‍.ش شاه طهماسب اول مأموریت پیوستن این دو رود را به میرفضل‌الله شهرستانی حاکم اصفهان سپرد. قرار بود که با کندن مسیری در کوه کارکنان این کار انجام شود؛ ولی به خاطر تحوّلاتی این کار به سرانجام نرسید در زمان صفویان شاه عباس کبیر در ۹۸۷ه‍.ش میرجهانگیرخان آسترکی فرزند تاجمیرخان آسترکی که فرمانروای بختیاری بود، مأمور الحاق آب کارون به زاینده‌رود نمود و در این خصوص گردنه کوهرنگ به چلگرد نیز شکافته شد و اکنون به نام کارکنان معروف است و پایه‌های سدی که بر رودخانه کوهرنگ احداث گردید نیز موجود است. اما با مرگ شاه عباس، این طرح ناتمام ماند. نخستین بررسی ها برای انتقال آب رودخانه بیرگان به حوضه زاینده‌رود به سال‌های پس از جنگ دوم جهانی بازمی‌گردد در نتیجه این بررسی ها طراحی و اجرای بند انحرافی و تونل اول کوهرنگ به وسیله مهندسان مشاور الکساندر گیپ واگذار گردید و در مهر ماه ۱۳۲۷کار احداث تونل کوهرنگ آغاز شد و در مهرماه ۱۳۳۲به بهره‌برداری رسید این سیستم شامل بند و یک تونل ۲۹۰۰متری به طور میانگین سالانه ۲۵۵میلیون متر مکعب آب را به حوضه زاینده‌رود منتقل می‌کند. تونل دوم نیز در همین منطقه بعد از انقلاب در ۱۳۸۳افتتاح گردید. عملیات حفر تونل سوم نیز در حال احداث می‌باشد. از این رودخانه، جهت آبیاری باغ‌ها، عمارت‌ها و کشتزارهای داخلی اصفهان، ۵شاخه بزرگ، جدا شده که در گویش اصفهان به آن‌ها «مادی» می‌گویند. زاینده‌رود پس از گذر از شهر ساحلی چادگان در انتهای مسیر خود به تالاب گاوخونی در اصفهان می‌ریزد. بر روی رودخانه زاینده‌رود چندین پل تاریخی از زمان صفویان و قبل از آن برجا مانده‌است. اولین پل تاریخی بر روی زاینده‌رود پل روستای اورگان از توابع شهرستان چادگان در ۴۰کیلومتر بالاتر از سد زاینده‌رود می‌باشد. در استان چهارمحال بختیاری پل زمانخان و در استان اصفهان پل‌های مشهور تاریخی ۳۳پل یا پل الله وردی خان، پل خواجو و پل‌های اژیه و ورزنه بنا شده‌است. قدیمی ترین پل ساخته شده بر روی زاینده‌رود «پل شهرستان» است. زاینده‌رود ۱۲پل دارد:

  1. پل ورزند.
  2. پل شهرستان، ۱فرسخ پس از پل خواجو.
  3. پل چوم، یک فرسخ پس از پل شهرستان.
  4. پل ماربانان، فاصله این پل با پل فلاورجان ۴فرسخ است.
  5. پل فلاورجان، این پل ۲فرسخ با پل بابامحمود فاصله دارد.
  6. پل زمان خان، دارای دودهنه برای عبور به کاشان و عراق.
  7. پل دشتی، ۱فرسخ بعد از چوم ولی حالا در کنار رودخانه است.
  8. پل بابامحمود، ۸فرسخ پائین تر از پل کله واقع و برای عبور اهالی لنجان است.
  9. پل کله، که ۶فرسخ پائین تر از پل زمان خان قرار دارد و برای عبور از اصفهان به چهارمحال است.
  10. پل خواجو، این پل ۱۰۰ذرع پایین تر از پل جویی و معبر قوافل شیراز و از عجایب کارهای بنایان قدیم است.
  11. پل اﷲ وردی خان(۳۳پل یا ۳۳چشمه)، در جنوب اصفهان، معبر جلفا به شهر و  در منتهی الیه ۴باغ واقع است.
  12. پل جویی، این پل ۱۰۰۰ذرع با پل اﷲ ورودی خان فاصله دارد، در میان عمارات صفویه واقع و معبر عمارت ۷دست و آینه خانه و عمارات سلطنتی بوده است. بر روی آن جویی از سنگ ساخته شده که آب را از آن جوی می بردند.

خشک شدن زاینده‌رود
زاینده‌رود به دلیل شرایط آب و هوایی مناسب در فصول مختلف سال در نقاط شمالی استان چهارمحال بختیاری هم چون پل زمانخان سامان و منطقه«باباپیر احمد» شهر بِن(Ben) نمای بسیار زیبایی را داراست. رودخانه زاینده‌رود سال هاست که برای مقاطع بلند مدت خشک شده‌است. آغاز این مشکل از وقتی بود که شرایط تقسیم آب، بر اساس حقّ آبه شیخ بهایی به هم خورد و نادیده گرفته شد.(۳) از اوایل دهه ۷۰ با انتقال آب به استان یزد آغاز این مشکل بود.  از دیگر عوامل اصلی خشک شدن رودخانه می‌توان به این موارد اشاره کرد:

  • انتقال آب به استان های یزد و شهرهای دیگر.
  • خط لوله انتقال آب سدّ به شهرهای؛ کرمان، کاشان و … .
  • استقرار صنایع بزرگ، پالایشگاه، نیروگاه‌ها در کنار رودخانه.
  • برداشت بی‌رویه پمپاژی آب در مسیر رودخانه در محدوده سدّ تا پل کله(۴)
  • ساخت بندها و سدهای خاکی و بتنی در سرچشمه های زاینده‌رود در استان چهارمحال و بختیاری که عملا ورودی سد زاینده‌رود را بسیار کاهش داده و تعداد آن ها به بیش از ۵۰۰سدّ می رسد. این حوضچه ها به اسم آبخیز داری ولی به منظور مصارف کشاورزی غیر قانونی و حوضچه های جذبی و تبخیری ایجاد شده اند.

جان بخشی زاینده‌رود
خشکی رودخانه سبب سازِ بیکار شدنِ چندصدهزار ساکنین پایین دست رودخانه شده و به مهاجرت فصلی یا کامل آن‌ها به استان های دیگر یا اصفهان منجر گشته‌است.[۵] امّا مردم اصفهان از نیمه‌شب ۱۲بهمن۱۳۹۷ که آب از سدّ زاینده‌رود رهاسازی شد در نقاط مختلف خارج و داخل شهر اصفهان مانند منطقه زیبا و گردشگری ناژوان، پل تاریخی ۳۳پل، خواجو، پل‌جویی، نظاره‌گر جریان یافتن زندگی در طول رودخانه زیبا و حیات‌آفرین نصف جهان شدند و با گرفتن عکس‌های سلفی هیجان خود را با دیگران به‌اشتراک می‌گذارند. مهمانی که قرار است ۲۰روز دل آن‌ها را شاد کند و برود. در پایان توجّه به دو نکته زیر مهمّ است:

  1. این اثر طبیعی(رودخانه زیبا و حیات‌آفرین)  ۱۱۸اُمین اثری است که توسط سازمان میراث فرهنگی(۲۰بهمن ۱۳۸۹) در فهرست میراث طبیعی ایران قرار گرفت.
  2. از آن جا که ایران عضو کنوانسیون بین‌المللی رامسر است، بر طبق آن حقّ ندارد قوانینی تصویب کند که بر اثر آن تالاب ها خشک شوند. این در حالی است که برداشت بی‌رویه آب از حوزه آبریز زاینده‌رود در فلات مرکزی و اختصاص آن به صنایع و مناطق دیگر خلاف تعهد ایران در این کنوانسیون است.

ر ک به:

  1. اصفهان

پانویس:

  1. Zayandeh River Basin Short Profile”International Water Management Institute,Sri Lanka
  2. Beaumont,Peter(October1974)”Water Resource Development in Iran”The Geographical Journal 140(3): pp.418-431,p.427
  3. تقسیم آب زاینده‌رود مطابق طومار معروف شیخ بهائی تا این تاریخ به شرح زیر بین بلوکات اصفهان تقسیم می شود. آب رودخانه پس از عبور ازکوه های فریدن و مشروب نمودن اراضی ساحلی و بلوک آیدغمش بین هفت بلوک مشروحه ٔ زیر از لحاظ زمان در طول مدت یک سال روی ۳اصل زیر: ۱- مختص یعنی آب زاینده‌روداز ۱۵ اردیبهشت تا آخر برج و از ۱۵آذر تا آخر برج مخصوص به بلوک رودشتین است ۲- مشترک یعنی آب زاینده‌رود از آخر اردیبهشت الی ۶ماه به طور مشترک در اختیار بلوک زیرین است. ۳- آزاد یعنی از آخر آذر ماه الی ۱۵اردیبهشت ماه آب زاینده‌رود آزاد بوده و همه آبادی ها می توانند از آب آن استفاده نمایند. طبق طومار شیخ بهائی آب رودخانه به ۳۳سهم تقسیم می شود که به وسیله ٔ آن ها که از رودخانه ٔ زاینده‌رود منشعب شده و آن ها را مادی می نامند آب را به قراء می رسانند: ۱- بلوک لنجان ۶سهم. ۲- بلوک النجان ۴سهم. ۳- بلوک ماربین ۴سهم. ۴- بلوک جی ۶سهم. ۵- بلوک کرارج ۳سهم. ۶- بلوک رودشتن ویرا ۱۰سهم. این ۳۳سهم به ۲۷۵ سهم و سیزده مادی ها تقسیم می گردد. ۶سهم لنجان و آیدغمش به ۱۱۳سهم قسمت شده همین سهام دوباره به ۳۵۷سهم تقسیم می گردد. ۴سهم لنجان مابین مادی ها به ۴۷/۵قسمت شده و مجدداً به ۳۱۵/۱۵سهم تقسیم می شود. ۴سهم ماربین به ۲۹ سهم و دوباره به ۳۸۲سهم قسمت می شود. ۶سهم جی به ۳۷ و مجدداً به ۳۸۷سهم تقسیم میشود و از ۱۰سهم رودشتین ۴سهم متعلق به براآن و ۶سهم از رود دشت است. ۴سهم براآن به ۱۵سهم و دوباره به ۸۶سهم قسمت شده است و ۶سهم رودشتین به ۲۴مادی و بین قراء به ۲۳۰سهم تقسیم می شود.(از فرهنگ جغرافیائی ایران، ج ۱۰) رجوع به قاموس الاعلام ترکی: زنده رود، تاریخ گزیده، چ لندن، ص ۱۰۵ و ۵۴۲ و مجمل التواریخ گلستانه و تاریخ عالم آرای عباسی ص ۵۴۴، ۵۴۵، ۶۶۸، ۸۳۷، ۸۵۰، ۹۴۹، ۱۱۱۱ و ترجمه ٔ بلدان و خلافت شرقی ص ۲۴۲ و اسپهان، اصفهان، پل اﷲ وردی خان، پل جویی، پل جلفا، زرینه رود، زنده رود، زردکوه و ماربین و ونش و مادی شود.
  4. این برداشت بی‌رویه توسط پمپاژ به تنهایی بیش از کل میزان آبی است که سالانه توسط تونل دوم و تونل چشمه لنگان وارد حوضه زاینده‌رود می‌شود. این میزان هم‌اکنون ۲۹۰میلیون مترمکعب است که سال به سال در حال افزایش است.
  5. «زاینده‌رود» گفتگو با مهندس ممتازپور مدیر طرح انتقال آب به فلات مرکزی ایران، فصلنامه فرهنگی اجتماعی اقتصادی دریچه، سال هشتم، شماره ۲۶.

منابع:

  1. دانشنامه رشد
  2. قاموس الاعلام ترکی: زنده رود، تاریخ گزیده، چ لندن

باکس شناور "همچنین ببنید"

باستی هیلز

باستی هیلز

محلّه «باستی‌هیلز» نام منطقه‌ای چند هکتاری خارج از محدوده لواسان است. نام شهرک «باستی‌هیلز» لواسان …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *