خانه / سرای دانش / جامعه شناسی / عدالت اجتماعی
عدالت اجتماعی

عدالت اجتماعی

عدالت اجتماعی«هر چیز در جای خود» یا «giustizia» عدالت است و عدالت اجتماعی یکی از دلالت‌های مفهوم عدالت است که منظور از آن تخصیص «منصفانه‌ی» منابع در یک جامعه است. به این معنا قانون باید به سطح قابل قبولی از عدالت واقعی و رسمی دست یابد و باید توزیع منصفانهٔ منابع و برابر فرصت‌ها را تضمین کند.[۱]  اگر در میان ارزش ‏های اجتماعی مورد قبول همگان والاترین ارزش‏ ها را «آزادی»، «برابری» و «عدالت» بدانیم، مقایسه‏ ی این ارزش ‏ها و انتخاب یکی از آن ها به عنوان ارزش برتر از دشوارترین داوری‏ هاست. ولی آن چه مسلم است، آزادی گاهی خود حصاری برای آزادی می ‏گردد، زیرا افرادی هستند که با استفاده از آزادی همه‏ ی منافع و مزایای طبیعی و اجتماعی را به سوی خود جذب می‏ کنند و آزادی را در انحصار خود درمی‏ آورند. بیستم فوریه از سوی سازمان ملل روز عدالت اجتماعی نامیده شده است. نگاه دین مبین اسلام به عدالت با مکاتب بشری متفاوت است.  اهمیّت عدالت در اسلام از آن‌جا سرچشمه می ‏گیرد که بنا بر آموزه‏ های اسلامی، خداوند، عادل است و همه افعال الهی عین دادگری و عدالت‌اند و ستم و افراط و تفریط بدان ‏ها راه ندارد. عدالت اجتماعی از اصطلاحات علوم اجتماعی و علوم سیاسی است و همواره آرزوی انسان بوده است. عدالت اجتماعی به معنای رعایت تناسب، استحقاق ‌ها و شایستگی‌ها در ساحت اجتماع است. در این تعریف، هر گروه و صنف و طبقه ‏ای باید در جایگاه شایسته خویش جای گیرد و در پی جایگاه دیگران برنیاید. عدالت اجتماعی مبتنی بر احوال و افعال اعضای جامعه است و مرتبت هر کس بنا بر استحقاق و استعداد او تعیین می‏ شود.[۲] عدل در تشیع اهمیّتی ویژه دارد؛ چونان که از اصول دین و مذهب به شمار می‏ آید. قرآن، برای بعثت پیامبران و نزول کتب آسمانی از دو هدف یاد می‏ کند: برقرار ساختن عدالت میان انسان‌ها و تأمین سعادت دنیوی و اخروی آنان و دیگر هدایت انسان‌ها از تاریکی ‏های شرک و کفر به‌سوی نور توحید و بندگی خدا. [۳] [۴]  انسان موظّف است بر پایه تعالیم دینی، فعّالیت ‏های فردی و اجتماعی خویش را با عدالت همراه سازد و از این گذر به سعادت دست یابد.

وکالت

عدالت اجتماعی در سیره معصومین(ع): عنوان عدالت، آرمانی انسانی است و سابق ه‏ای به قدمت عمر بشر دارد. از سپیده ‏دم آفرینش، بشر آن را به عنوان یک گرایش باطنی شناخته و به آن روی آورده و مبنای قوانین و قضاوت قرار داده است. هیچ چیز به اندازه پایمال شدن حق ضعیف و مظلوم برای فطرت بشر زجرآور و نفرت‏ انگیز نیست و هیچ چیز به اندازه بی ‏عدالتی، کینه و دشمنی را در قلب ها پدید نمی ‏آورد. علت بسیاری از انقلاب ها، فقدان عدالت اجتماعی در جامعه بوده است و به همین رو تمام مصلحان بشری و انسان های آزاده تاریخ با اندیشه عدالت، حرکت های اصلاحی را آغاز نموده و یکی از اهداف اصلی انقلاب و تحرکات اجتماعی خود را رفع تبعیض و برقراری عدالت اجتماعی قرار داده‏ اند. انسان هایی که مخاطب این حکیمان و مصلحان واقع شده ‏اند، تشنه عدالت و سراپاگوش به فرمان و چشم به راه تحقق این بالاترین فضیلت انسانی و گمشده فطرت خود بوده ‏اند. چون پیامبر(ص) به مدینه هجرت کرد و حکومت دینی خویش را بنیان نهاد، عدالت اجتماعی از پایه ‏های آن بود. در نظام ‏نامه ‏ای که پیامبر(ص) پدید آورد و به‌مثابه قانون اساسی مدینة النبی بود، آشکارا می ‏توان سلطه قسط و عدل را بر همه اصول و قوانین بازدید. در این نظام‌نامه، هر کس و هر گروه و جماعتی بر سر جای خویش بود و روابط مسلمانان با دیگر طوایف نیز در آن به‌گونه‌ای عدالت ‏محورانه تشریح گشته بود.[۵]  امام علی(ع) نخستین امام معصوم(ع) نیز حکومت خویش را با عدالت‏گستری آغاز کرد و از ویژگی‏ های مشهور او سخت‏گیری‏اش در دادگری و قسط و عدل بود. عهدنامه مالک اشتر امام علی(ع) که با تفصیل تمام، چگونگی رفتار عادلانه حاکم اسلامی را با صنف‏ های گوناگون جامعه بیان می ‏کند، گواهی روشن بر این حقیقت است.[۶] بنا بر معتقدات اسلامی، عدالت راستین و جهان گیر آن‌گاه حاصل می‏ آید که دوازدهمین امام معصوم(ع) ظهور کند و حکومت جهانی خویش را بنیان نهد. در روایتی از پیامبر(ص) آمده است: «دنیا به پایان نمی‏ رسد مگر مردی از اهل بیت من ظهور کند…. او زمین را از قسط و عدل سرشار می ‏کند؛ همان‌سان که پیش از او از ستم پر می ‏شود.»[۷] شهید مطهری معنای حقیقی عدالت اجتماعی بشری را همان رعایت حقوق افراد می ‏داند. از نظر او این عدالت بر دو چیز متکی است؛ یکی حقوق و اولویت‏ ها، یعنی افراد بشر در برابر یکدیگر نوعی حق و اولویت می‏یابند، و دیگر این که بشر طوری آفریده شده که در کارهای خود الزاما نوعی اندیشه‏ های اعتباری به صورت آلت فعل استخدام می‏ کند و با استفاده از آن اندیشه‏ های اعتباری به عنوان «آلت فعل» به مقاصد طبیعی خود نائل می ‏آید. آن اندیشه‏ ها یک سلسله اندیشه‏ های«انشائی» است که با «باید»ها مشخص می‏ شود.[۸] البته پیش از همه این تعریف ها و فصل الخطاب تمام کلام ها کلامِ امام علی علیه ‏السلام است که گذشته از این که امام معصوم است، در تاریخ بشر به عنوان یک متفکّر و سیاستمداری مطرح بوده که همواره نامش قرین عدالت می‏ باشد، عدالت را «اَلْعَدالَةُ اِعْطاءُ كُلِّ ذي حَقٍّ حَقَّهُ؛ رعايت و اداء حقوق هر ذي‌حقّي»[۹] حقّ را به حقّدار دادن دانسته و در جای دیگر عدالت را به معنای انصاف، میانه روی و اجتناب از افراط و تفریط و این که هرچیزی در جای خودش قرار بگیرد،[۱۰] تعبیر نموده‏ اند.

بیستم فوریه از سوی سازمان ملل روز عدالت اجتماعی نامیده شده است.

عدالت اجتماعی

ر ک به:

  1. پيامبر عدالت‌جو
  2. اولین شهید عدالت
  3. جامعه ی عدالت‏ محور

پانویس:

  1. Routledge Encyclopedia of International Political Economy: Entries G-O, P. 858
  2. عدل از نظر لغت به معنای راستی، درستی، دادگری، داد، نظیر، همتا، مثل و شاهدمی‏آید. همچنین عدل به معانی دیگری از جمله لنگه، کیل، پیمانه، پاداش، میانه روی، مساوات، برابری، کار میانه و راست ایستادن نیز هست. آن چه که در نفوس انسانی مایه‏ی اعتدال و مرتبی و استقامت و انتظام می ‏شود، عدالت است و چنین انسانی مستقیم و راست و درست است و متضاد آن جور است.(ابن منظور، محمد بن مکرم(۱۳۶۳)، لسان العرب، قم، نشر ادب الحوزه، ج ۱۱، ۱۴۰۸، ص ۸۳، فرهنگ واژه‏ ها، عبدالرسول مشکات(بیات) با همکاری از جمعی از نویسندگان از انتشارات سمت، المصباح المنير، ص ۵۱ـ۵۲؛ اقرب الموارد، ج ۲، ص ۷۵۳ و المفردات في غريب القرآن، ص ۳۲۵)
  3. حدید/سوره۵۷، آیه۲۵.
  4. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۱.
  5. حیاة النّبی و سیرته، ص۲۸۳-۲۷۸.
  6. نهج البلاغه، نامه۵۳.
  7. الفصول المهمّة، ص۲۹۷.
  8. مطهری، مرتضی (۱۳۷۳)، اسلام و مقتضیات زمان، تهران، نشر صدرا، چاپ نهم، عدل الهی، تهران، (۱۳۶۷)، نشر صدرا و مجموعه آثار، تهران، (۱۳۷۷)، انتشارات صدرا، ج ۱ و ۱۶، ۱۳۷۳ و ص ۸۱
  9. نهج البلاغه، خطبه ۳۷
  10. توسعه سیاسی از دیدگاه امام علی علیه ‏السلام، علی‌اکبر علیخانی. چ ۳، ۸۴، ناشر شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ص ۷ 

منابع:

  1. قرآن کریم
  2. نهج البلاغه
  3. اندیشه حوزهّ ۱۳۸۴، شماره ۵۵، محمود اصغری
  4. واعظی، احمد(۱۳۸۳)، عدالت اجتماعی و مسائل آن، قبسات، شماره ۳۳
  5. پژوهشکده تحقیقات اسلامی، فرهنگ شیعه، ص۳۳۳، انتشارات زمزم هدایت
  6. راغب اصفهانی (۱۳۹۲ ه)، معجم مفردات الفاظ قرآن، تحقیق ندیم مرعشی، بیروت دارالفکر

باکس شناور "همچنین ببنید"

فهم قرآن

فهم قرآن

مخاطب قرآن، همه انسان‏ ها در همه عصرها و قرن‏ ها هستند و قرآن اختصاص …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *