خانه / اسوه ها / سلسله‌جنبان نهضت‌های اصلاحی
سلسله‌جنبان نهضت‌های اصلاحی

سلسله‌جنبان نهضت‌های اصلاحی

سلسله‌جنبان نهضت‌های اصلاحیسلسله‌جنبان نهضت‌های اصلاحی، عالم روشنفکری بود که با سفرهای بسیار به مناطق مختلف جهان برای تقریب مذاهب و وحدت اسلامی کوشید.  ۱۸ اسفند ۱۲۱۷ ه.خ زادروز وی است. زادگاه سیّدجمال‌الدّین سیّدجمال‌الدّین اسدآبادی را با اختلاف ( در اسعدآباد کنر افغانستان یا در اسدآباد همدان ایران ) ذکر کرده اند.[۱] ملیّت او هم مورد اختلاف می باشد.[۲] وی عالم روشنفکری بود که برای تقریب مذاهب اسلامی و وحدت اسلامی کوشید و با همین هدف، سفرهایی به مناطق مختلف جهان اسلام داشت. در باره موطن، زندگی و تفکّر وی بین نویسندگان اختلاف است.[۳] میرزا رضای کرمانی که از شاگردان او بود ناصر الدین شاه را به قتل رساند. مقبره او در دانشگاه کابل است.[۵] اندیشمند سیاسی و مبلغ اندیشه اتحاد اسلام بود. وی هم چنین از اولین نظریه پردازان بنیادگرایی اسلامی محسوب می‌شود.[۴] گفته می‌شود که او در جدّ سی ام به  امام حسین (ع) می‌رسد.[۶] سیّدجمال‌الدّین (۱۲۵۴–۱۳۱۵ ق) بانی نهضت‌های اصلاحی در جهان اسلام و نظریه پان اسلام و اولین متفکر مدرن و فعال اجتماعی بود که نسبت به بیماری‌های اجتماعی جوامع مسلمان و ضعف‌های موجود در آن هشدار داد؛ و در مقابل قدرت های غربی اسلام گرائی را تبلیغ نمود.[۷] تأثیر او بر کشورهای اسلامی، مخصوصاً افغانستان، ایران و مصر شایان توجه است.[۸] درگذشت ایشان را سال ۱۲۷۵ ه.خ در قسطنطنیه، امپراتوری عثمانی ذکر کرده اند.[۹] علت مرگ وی را سرطان فک گفته اند. آرامگاهش کابل، افغانستان است. [۱۰]

ارتباط سیّدجمال‌الدّین با آیةالله شیخ هادی نجم آبادی: طبق اسنادی انکار نشدنی، آیةالله نجم آبادی با سیّدجمال‌الدّین، مرتبط بوده‌است و هم چنین در جریان انقلاب‌های جهانی قرار داشت و اخبار و اطلاعات این وقایع چه از طریق روزنامه‌های پارسی زبانان چاپ خارج از کشور و چه به وسیله دوستان و رفقای فرنگ رفته به وی می‌رسید و با سیّدجمال‌الدّین بیدارگر شرق ارتباط داشته و از طریق سید، اخبار و وقایع کشورهای دیگر به شیخ هادی می رسید. البته شیخ راهی غیر از راه سیّدجمال‌الدّین را می پیمود و به روش دیگر اعتقاد داشت. سیّدجمال‌الدّین در روزهای ورودش  به تهران با آیةالله نجم آبادی که در شمار عالمان روشن فکر زمانه و عضو فعال «انجمن پان اسلامی» تهران بود، دیدارها صورت داد. شیخ برای ترویج استبدادستیزی و عدالت خواهی به سیّدجمال‌الدّین پیش نهاد کرد که چون مردم سواد ندارند و در خواب غفلت بسر می برند، از فهم سخنان شما عاجز ند و ممکن است چماق تکفیر بر سر ما بکوبند. بنابراین خوب است که آرام درسی را به نام تفسیر قرآن آغاز کنید. کم کم محاسن آزادی و معایب استبداد را در تفسیر آیات بیان نمایید تا گروهی از طلاب به حقایق آشنا شوند تا به مرور، ایام مقدمات تحوّل اساسی در کشور فراهم گردد. وی با سیّدجمال‌الدّین همکاری داشت و با صراحت از ناصرالدّین شاه و دیگران انتقاد می‌کرد و سبب ذلت مسلمانان را «اعراض از آیات الله» و تفسیر قرآن بنا به «رأی و وهم خود» می‌دانست. در نخستین روزهای ورود سید به تهران، شیخ هادی ملاقات‌هایی با او کرد تا نقشه‌ای برای بیداری ایرانیان ریخته و مردم را به آزادی، مساوات و برادری که پایه اتحاد اسلامی است آشنا سازد و مشروطه را جایگزین دولت استبدادی قاجار نماید. شیخ هادی پیش نهاد کرد که چون بیش تر مردم ایران بی سوادند و در خواب غفلت و نادانی به سر می‌برند، از فهم سخنان شما ناتوان هستند و چماق تکفیر، بزرگ ترین حربه و ناجوانمردانه‌است. بنابر این، خوب است درس تفسیر قرآن را آغاز کنید و کم‌کم مفهوم آزادی را طی تفسیر بیان نمایید تا عده‌ای از طلاب معرفت را به حقایق آشنا کنید. آن ها را تربیت کنید تا به مرور ایام، مقدمات تحوّل اساسی را در کشور فراهم سازید. مؤلف «تاریخ بیداری ایرانیان» پیرامون ارتباط سیّد و شیخ هادی می‌نویسد: «یکی از اشخاصی که با مقاصد سیّد همراه شد، مرحوم حاج شیخ هادی نجم‌آبادی بود». حامد الگار نیز می‌نویسد: «زمانی که سیّد در بارگاه حضرت عبدالعظیم تحصن کرده بود، شیخ هادی نجم‌آبادی و سیدصادق طباطبایی با او ملاقات و تماس داشته‌اند».[۱۱]

سیّدجمال‌الدّین سد آبادی در نگاه دیگران:

  • امام خمینی: «… سیّدجمال‌الدّین مرد لایقی بوده است، لکن نقاط ضعفی هم داشته است و چون پایگاه ملی و مذهبی در بین مردم نداشته، از آن جهت زحمات او با همه کوشش‌ها به نتیجه نرسید…»
  • محمد عبده: «در سال ۱۲۸۶ هجری، مردی غریب و بصیر و بینا به اوضاع دین و کشور آمد که به اوضاع و احوال ملت‌ها آشنا بود و دارای معلوماتی وسیع و دلی لبریز از معارف. مردی پردل و پرجرأت معروف به سیّدجمال‌الدّین افغانی که به تدریس بخشی از علوم عقلی مشغول شد… در نتیجه، مشاعر بیدار و عقول زنده شد و ظلمات غفلت خفیف و سبک گردید.»
  • محمداقبال لاهوری: «…مسلمان امروزی باید کل دستگاه اسلام را بدون آنکه کاملا از گذشته منتزع شود، مروری دوباره کند… ولی آن‌کس که اهمیت و سنگینی این وظیفه را به‌تمام دریافت، سیّدجمال‌الدّین بود که ژرف‌نگری او در تاریخ فکر و حیات اسلامی، با تجربه وسیعش از آدمیان و اطوار و آدابشان، او را حلقه اتصال زنده‌ای میان گذشته و آینده ساخته است…»
  • آیت الله خامنه‌ای: «سیّدجمال‌الدّین کسی بود که برای اولین بار بازگشت به اسلام را مطرح کرد. کسی بود که مسئله حاکمیت را و خیزش و بعثت جدید اسلام را اولین بار در فضای عالم به وجود آورد… او مطرح‌کننده، به‌وجودآورنده و آغازگر بازگشت به حاکمیت اسلام و نظام اسلام است. این را نمی‌شود دست‌کم گرفت و سیّدجمال‌الدّین را نمی‌شود با کس دیگری مقایسه کرد. در عالم مبارزات سیاسی، او اولین کسی است که سلطه استعماری را برای مردم مسلمان آن زمان معنا کرد… مبارزات سیاسی سیّدجمال‌الدّین چیزی است که قابل مقایسه با هیچ یک از مبارزات سیاسی افرادی که حول‌وحوش کار سیّدجمال‌الدّین حرکت کردند، نیست.» هم چنین در خطبه دوم نماز جمعه ۱۵ بهمن ۸۹، بار دیگر اشاره شد که: «سیّدجمال‌الدّین بزرگ، آن مرد اسلام‌خواه، شجاع، مبارز، بزرگ، بهترین جایی را که برای مبارزات خود توانست پیدا کند، مصر بود. بعد هم شاگردان او، محمد عبده و دیگران. حرکات اسلام‌خواهی در مصر یک چنین سابقه‌ای دارد.»
  • ناظم الاسلام کرمانی: «نخستین فروزنده آسمان شرف و جلال و اولین مربی عالم تربیت و کمال، حامل لوای آزادی و حریت… العالم الربانی، البحر الصمدانی … ، شخص عجیب و غریب، وحید زمان و نادره دوران»
  • شهید مطهری: «بدون تردید سلسله‌جنبان نهضت‌های اصلاحی صد ساله اخیر، سیّدجمال‌الدّین است. او بود که بیدارسازی را در کشورهای اسلامی آغاز کرد، دردهای اجتماعی مسلمین را با واقع‌بینی خاصی بازگو نمود، راه اصلاح و چاره‌جویی را نشان داد… نهضت سیّدجمال‌الدّین، هم فکری بود و هم اجتماعی… سیّدجمال‌الدّین در نتیجه تحرک و پویایی، هم زمان و جهان خود را شناخت و هم به دردهای کشورهای اسلامی که داعیه علاج آنها را داشت، دقیقا آشنا شد. سیّدجمال‌الدّین مهم‌ترین و مزمن‌ترین درد جامعه اسلامی را استبداد داخلی و استعمار خارجی تشخیص داد و با این دو به‌شدت مبارزه کرد. آخر کار هم جان خود را در همین راه از دست داد.»

سلسله‌جنبان نهضت‌های اصلاحیوفات و آرامگاه سیّدجمال‌الدّین اسدآبادی
سیّدجمال‌الدّین در سال۱۲۷۵ ش /مارس ۱۸۹۷ در ۶۰ سالگی در عمارت سلطنتی استانبول درگذشت و تابوت او بر دوش ۴ باربر به گورستان مشایخ محله انتقال داده شد. بنا به درخواست دولت افغانستان مبنی بر انتقال کالبد او، این درخواست از سوی دولت عثمانی مورد قبول واقع شد و در سال ۱۲۸۴ پیکر سیّدجمال‌الدّین از استانبول به کابل منتقل شد و در دانشگاه کابل دفن شد که با دفن تابوت او در این محل، نام «دارالفنون» را بر آن جا گذاشتند و در زمان سلطنت «محمد ظاهرشاه» در سال ۱۳۱۱، سازه بلندی از سنگ آبنوس سیاه بر بالای آن نصب شد.

پیوند به بیرون

  1. محمد عبده
  2. احمد صبحی منصور
  3. استاد مشروطه خواهان
  4. اصلاح جامعه در اندیشه سیّد جمال
  5. مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی
  6.  دعوة الفرس الی الاتحاد مع الافغان (ترجمهٔ مقالهٔ از عروةالوثقی)
  7. سيد جمال‌الدين اسدآبادي بزرگ مصلح جهان اسلام نوشته ابوالحسن توفیقیان
  8. وبگاه خسروشاهی، دارای مجموعه‌ای از آثار سیّدجمال‌الدّین
  9. سنت تجدد وانسجام نظری در اندیشه سیاسی سیّدجمال‌الدّین نوشته عباس منوچهری
  10. مقاله زمینه‌های تاریخی و سیر اندیشه اصلاح‌گرایی دینی سیّدجمال‌الدّین نوشته منصور نصری

پانویس:

  1. Nikki R. Keddie Afghānī, Jamāl al-Dīn
  2. Nikki R. Keddie, Ibrahim Kalin Afghānī, Jamāl al-Dīn
  3. I. GOLDZIHER J. JOMIER], DJAMAL AL-DIN AL-AFGHANI
  4. Nikki R. Keddie, Nael Shama (2014). Afghānī, Jamāl al-Dīn al
  5. آرامگاه سیّدجمال‌الدّین الدین افغان افتتاح گردید. وزارت اطلاعات و فرهنگ، ۲۲ اکتبر ۲۰۱۱.
  6. R. Keddie, Sayyid Jamal ad-Din al-Afghani
  7. Kedourie, Elie. Jamāl al-Dīn al-Afghānī
  8. سیّدجمال‌الدّین بیدار کنندة ملل شرق. مصلح شرق.
  9. وحدت خواهی و توجه به مشکلات مسلمانان توسط سیّدجمال‌الدّین کلید خورد. مهر.
  10. Yarshater, Ehsan. Richard G Hovannisian and Georges Sabagh. The Persian Presence in the Islamic
  11. حسین عسکری، «شیخ هادی نجم‌آبادی یکی از پیشگامان مشروطه خواهی»، مشروطه خواهی ایرانیان، ج۲، به کوشش دکتر ناصر تکمیل همایون، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۴، ص۴۶‌.

منابع:

  • افشار، ایرج، سواد و بیاض، تهران، ۱۳۴۴ه‍.ش
  • امین، احمد، زعماء الاصلاح، مکتبة النهضة المصریة، ۱۹۶۵م
  • ناظم الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، آگاه نوین
  • حلبی، علی اصغر، زندگی و سفرهای سیّدجمال‌الدّین، تهران، زوار
  • مقدم، محمدباقر، شرح حال سیّدجمال‌الدّین، چاپ شده در گلشن ابرار، ج۱
  • تیموری، ابراهیم، تحریم تنباکو، چاپ سوم، تهران، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ۱۳۶۱
  • اقبال، محمد، بازسازی اندیشهٔ دینی در اسلام، محمد بقائی(ماکان)، تهران، فردوس، ۱۳۷۹
  • سعیدی، غلامرضا، مفخر شرق، به کوشش سید هادی خسروشاهی، تهران، کلبهٔ شروق، ۱۳۸۰
  • مدرسی چهاردهی، مرتضی، سیّدجمال‌الدّین الدین و اندیشه‌های او، چاپ سوم، کتاب‌های پرستو، ۱۳۴۷
  • مزینانی، محمدصادق، «مبارزه با استعمار»، برگرفته از مجموعه مقالات سیّدجمال‌الدّین، جمال حوزه‌ها
  • مطهری، مرتضی، بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صدساله اخیر، چاپ شانزدهم، صدرا، ۱۳۸۷ش
  • مطهری، مرتضی، بررسی اجمالی نهضت‌های صدسالهٔ اخیر، چاپ بیست‌وسوم، تهران، نشر صدرا، ۱۳۸۴
  • محلاتی، گفتار خوش یارقلی، تهران، فراهانی، با مقدمه مرحوم حضرت آیة الله العظمی نجفی مرعشی
  • مجموعه اسناد و مدارک چاپ نشده سیّدجمال‌الدّین، اصغر مهدوی و ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۲ه‍.ش
  • جمالی اسدآبادی، صفات الله، اسناد و مدارک سیّدجمال‌الدّین، خسروشاهی، قم، ۱۳۱۲ش
  • ترجمه گزیده‌ای از اسناد وزارت خارجه انگلیس سیّدجمال‌الدّین، خسروشاهی، تهران ۱۳۷۹ه‍.ش
  • خسروشاهی، سیدهادی، نامه‌ها و اسناد سیاسی سیّدجمال‌الدّین، قم، مرکز انتشارات دارالتبلیغ اسلامی
  • دائرة المعارف بزرگ اسلامی، موسوی بجنوردی، تهران، ۱۳۶۷، ج۱۸، مدخل سیّدجمال‌الدّین، جواد طباطبایی
  • ذاکری، علی اکبر، مقاله «شرح حال و … سیّدجمال‌الدّین»، مجموعه مقالات سیّدجمال‌الدّین، جمال حوزه ها
  • فخری، ماجد، سیر فلسفه در جهان اسلام، نصرالله پورجوادی، تهران، چ۱، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۲
  • محیط طباطبایی، محمد، سیّدجمال‌الدّین و بیداری مشرق زمین، خسروشاهی، تهران، ۱۳۷۰ه‍.ش

باکس شناور "همچنین ببنید"

پیام عاشورا

پیام عاشورا

تاریخ، حوادث تلخ و شیرین بی‌شماری را به یاد دارد که از درون آن، قهرمانان …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *