خانه / اسوه ها / بخشنده
بخشنده

بخشنده

بخشندهجود بخششى بدون درخواست است که بخشنده در عین حال، بخشش خود را کوچک بشمارد. جود، خوشحال شدن از درخواست مردم و شاد گشتن به هنگام بخشش است. «جود» مرحله بالاتر از «سخاوت» است، زيرا در تعريف «جود» گفته اند: «بخشش بدون درخواست است كه در عين حال، بخشش خود را كوچك بشمارد.» گاه گفته اند: «جود، خوشحال شدن از درخواست مردم و شاد گشتن به هنگام بخشش است. » بعضى نيز گفته اند: «جود بخششى است كه مال را، مال خدا بشمرد و سائل را بنده خدا بداند و خودش را در اين ميان واسطه ببيند»، در حالى كه «سخاوت» معنى وسيع ترى دارد و هرگونه بذل و بخشش را شامل مى شود. بعضى نيز گفته اند: «كسى كه بخشى از اموال خود را ببخشد و بخش ديگر را براى خود بگذارد، صاحب سخاوت است و كسى كه اكثر آن را ببخشد و مقدار كمى را براى خود بگذارد، داراى جود است». مطابق تمام اين تعريفها «جود» مرحله بالاتر از «سخاوت» است. به هر حال «جود» و «سخاوت» از فضايل مهم اخلاقى و نشانه ايمان و شخصيت والاى انسان است. نهمین پیشواى ما را به خاطر دست بخشنده و گستردگی جود و کرمش، «جواد» مى‏ خوانند. محمّد بن على بن موسى الرّضا علیهم‌السّلام نهمين پيشوا از برگزيدگان خدا براى هدايت مردم است. امام جوادالائمه (ع) در سال ۱۹۵ هجری در مدینه چشم به جهان گشود. آن حضرت (ع) با دو خليفه عباسى يعنى: «مأمون» (۱۹۳ – ۲۱۸) و «معتصم» (۲۱۸ – ۲۲۷) معاصر بوده است. پدر ایشان امام رضا (ع) و مادرش به نام سبیکه نوبیه است و در رمضان سال ۱۹۵ هـ. ق متولّد شد. ازجمله همسران آن امام «امّ الفضل‏» دختر مأمون خلیفه عباسی است. امام جواد (ع) نامش، محمد و کنیه‌اش؛ ابوجعفر و ابوعلی است. لقب‌های ایشان (ع) عبارت است از: مختار، متوکّل، متّقى، زکىّ، تقى، مُنتَجَب، مرتضى، قانِع، جواد و عالِم. [۱] پدرش امام رضا (ع) و مادرش به نام سَبیکه [۲] نوبیّه (منطقه‌ای در سودان) آفریقا بود و در رمضان [۳] و یا رجب [۴] ۱۹۵ هـ. ق در مدینه متولّد شد. امام جواد (ع) در سال ۲۰۲ هجری به امامت رسید. امامت به معنی جانشینی پیامبر (ص) و داشتن علم، شایستگی‌ها و مسئولیت‌های رهبری اوست. ازآنجاکه‌امامت امام جواد (ع) ویژگی‌های خاصی داشت و آن حضرت در دوران خردسالی عهده‌دار امامت می‌گشت و این مسئله پیامدهای گوناگونی را در پی داشت؛ پیشوایان معصوم به‌ویژه امام هشتم (ع) سعی می‌کردند زمینه را برای پذیرش امامت آن حضرت آماده سازند. امام جواد (ع) بخش عمده زندگی خود را هم‌زمان با مأمون خلیفه دوروی عباسی گذراند. او با مکر و حیله‌های فراوان سعی داشت امام (ع) را از مقام قدسی پایین آورده و به زر، زیور و فساد خلافت بیالاید و روش خود را که در مورد امام رضا (ع) به سنگ خورده بود، در مورد امام جواد (ع) به هدف برساند. امام جواد (ع) از کسانی که با ظالمان و حاکمان ستمگر همراه بودند، تنفر داشت و این تنفر خود را نیز اعلام می‌کرد و بااینکه مأمون سعی داشت با کشاندن امام (ع) به دستگاه خلافت، آن حضرت را با خود همراه نشان دهد اما امام (ع) بارد هرگونه همکاری و اظهار علاقه به بازگشت به مدینه اعلام کردند که نه با مأمون همراه است و نه از بودن در دستگاه خلیفه راضی. هنگام سرور و صلوات است ⚘ میلاد جواد در عرصات است ⚘ خواهی که شفیع تو شود جود جواد ⚘ بفرست مدام بر قدومش صلوات.

همسران امام جواد (ع)

  1. همسر امام جواد (ع)، سمانه مغربیّه نام داشت. [۵] البته نام های؛ حویث، غزاله مغربیه و مدنب نیز برای او در منابع ذکرشده است. [۶]
  2. مأمون خلیفۀ عباسی برای رهایى از یک سلسله تنگناها و شرایط دشوار سیاسى زمان خود، تصمیم گرفت ولایت‌عهدی را بر امام هشتم تحمیل کند و نیز با تظاهر به مهربانى و دوستى نسبت‏ به امام جواد (ع) تصمیم گرفت دختر خود را به ایشان تزویج نماید تا استفاده‌ای که از تحمیل ولیعهدى بر امام رضا (ع) در نظر داشت از این وصلت نیز به دست آورد. [۷] بر اساس همین طرح بود که پس از شهادت امام رضا (ع) دختر مأمون «امّ فضل‏» به همسرى امام جواد (ع) درآورده شد و امام از او فرزندی نداشته است. [۸]

فرزندان: امام‏ جواد (ع) دو پسر و سه دختر از خود به‌جاى گذارد که یکى از آنان حضرت هادى (ع) است و دومى هم به نام موسى و دختران آن جناب هم؛ حکیمه، خدیجه و ام‌کلثوم (فاطمه و امامه)  نام داشته‏ اند. [۹] اما آن چه همۀ منابع درباره‌اش اتفاق‌نظر دارند، این است که دو فرزند؛ امام هادی (ع) و موسی مبرقع جزو فرزندان امام جواد (ع) هستند. [۱۰]

امامت امام جواد (ع): از پیامبر (ص) در این باره روایاتی نقل‌شده است. [۱۱] هم‌چنین ازجمله کسانى که تصریح به امامت آن حضرت را از امام رضا (ع) روایت کرده اند، عبارت‌اند از: على بن جعفر، صفوان بن یحیى، معمر بن خلاد، حسین بن بشار، ابن ابى نصر بزنطى، ابن قیاما واسطى، حسن بن جهم ابویحیی صنعانى، خیرانى، یحیى بن حبیب زیات و… . [۱۲] از دیدگاه امام جواد (ع)، خدمت‌رسانی به مردم، در اثر نزول رحمت الهی بر انسان است و اگر فردی در این عرصه کوتاهی و سهل‌انگاری کند، ممکن است نعمت‌های الهی را از دست بدهد. به همین دلیل آن حضرت امام جواد (ع) می‌فرمود: «نعمت خداوند بر کسی فراوان نازل نمی‌شود، مگر این که نیاز مردم به وی بیشتر می‌شود هر کس در رفع این نیازمندی‌های نکوشد و سختی‌های آن را تحمّل نکند، نعمت الهی را در معرض نابودی قرار داده است».

جوان‌ترین امام: امام جواد (ع) در سال ۲۰۳ هجری قمری در هشت سالگی زعامت و امامت را بر عهده گرفت که این امر باعث ایجاد سؤالاتی برای برخی افراد شده بود. امام رضا (ع) و امام جواد (ع) به مناسبت‌های مختلف، به پاسخ این شبهه که چگونه یک کودک می‌تواند امام باشد پرداخته‌اند. صفوان بن یحیى می‌گوید: به امام رضا (ع) عرض کردم، پیش از آن که خدا ابى جعفر (ع) را به‌ شما ببخشد، شما می‌فرمودید خدا به من پسرى عنایت می‌کند؛ اکنون او را به شما عنایت کرد و چشم ما را روشن کرد، اگر خداى ناخواسته براى شما پیش آمدى کند، به چه کسی روی بیاوریم؟ حضرت با دست به امام جواد (ع) اشاره کرد که در برابرش ایستاده بود. عرض کردم: فدای شما شوم، این پسرى سه‌ساله است! فرمود: مانعى ندارد؛ عیسى (ع) سه‌ساله بود که به حجّت قیام کرد [پیامبر شد]. [۱۳] على بن اسباط می‌گوید: امام محمدتقی (ع) را دیدم که به‌طرف من می‌آمد، من با دقت به او نگاه کردم و از سرتاپایش را نظاره می‌کردم تا اندازه قامتش را براى شیعیان مصر توصیف کنم؛ در آن هنگام، حضرت نشست و فرمود: اى على، خداوند حجت درباره امامت را مانند حجت درباره نبوت آورده و [در قرآن] فرموده است: «حکم نبوت را در کودکى به او (یحیی) دادیم»، «زمانی که به رشد رسید»، «و به چهل‌سالگی رسید»؛ پس‌رو است که به شخصى در کودکى حکمت داده شود [چنانچه به یحیى داده شد] و رواست که در چهل‌سالگی عطا شود. (با توجه به اینکه آیه» لما بلغ اشده «هم در مورد حضرت موسی آمده و هم در مورد حضرت یوسف، ممکن است که منظور امام هر دو پیامبر باشد.) [۱۴]  امام رضا (ع) به یکی از یاران خود به نام» معمر بن خلاد«فرمود: من ابوجعفر را در جای خود نشاندم و جانشین خود قراردادم. ما خاندانی هستیم که کوچک‌های ما موبه‌مو از بزرگانمان ارث می‌برند! [۱۵]

کرامات امام جواد (ع): امام جواد (ع) مانند سایر امامان دارای کرامات زیادی بودند ازجمله: محمّد بن اورمه گفت: معتصم گروهى از وزیران خود را خواست به آن‌ها دستور داد به‌دروغ گواهى دهند که محمّد بن على بن موسى (ع) تصمیم قیام دارد بعد حضرت را خواست گفت تصمیم دارى در دولت من قیام کنى. فرمود: به خدا قسم چنین تصمیمى ندارم. معتصم گفت: فلان کس و فلانى بر کار تو شهادت می‌دهند آن‌ها را حاضر کردند. گفتند: صحیح است ما این نامه‏ها را از بعضى غلامان تو به دست آورده‏ایم. امام جواد (ع) در اتاق جلو بود دست‌های خود را بلند کرده گفت: خدایا اگر دروغ می‌گویند این‌ها را بگیر. یک‌مرتبه دیدم اتاق جلو چنان به حرکت درآمد می‌رود و می‌آید هرکدام از ایشان تصمیم حرکت کردن می‌گیرد به زمین می‌افتد. معتصم صدا زد یا ابن رسول اللَّه من از حرف خود توبه می‌کنم از خدا بخواه که اتاق از حرکت بایستد. گفت خدایا اتاق را آرام فرما تو می‌دانی ایشان دشمن تو و من‌اند، اتاق آرام گرفت. [۱۶]

مناظرات علمی امام جواد (ع): بارزترین نوع تبلیغ امام جواد (ع) مناظراتی است که آن حضرت انجام می‌داد. مناظره‌های آن حضرت که از نخستین روزهای امامتش آغاز شد، ایشان را در تثبیت جایگاه ولایت و امامت، هدایت حق جویان و آشکار ساختن سستی گفتار ستمگران یاری داد. آن حضرت به دو جهت در عرصۀ مناظره‌های علمی گام نهاد:

  • نخست، نیاز که با توجه به سنّ کم آن حضرت در پی کشف جایگاه معنوی‌اش بودند و
  • دوم، خواست مأمون و معتصم که اندیشۀ خوار ساختن امام و اثبات الهی نبودن آگاهی‌های وی را در سر می‌پروراندند.

اخلاق و فضایل امام جواد (ع)‌: نهمين پيشواى ما را به خاطر دست بخشنده و گستردگی جود و كرم، «جواد» مى‏خوانند. امام جواد (ع)‌ وقتی خبر بیماری کسی را می‌شنید، به عیادتش می‌شتافت و از او دلجویی می‌کرد. غذای امام جواد (ع) همانند جد بزرگوارش امیرمؤمنان (ع) خیلی ساده و به‌دوراز تشریفات بود. ایشان همانند فقیران جامعه غذا می‌خورد و با دیگران هم‌غذا می‌شد. در بسيارى از احاديث آمده است كه آن‏حضرت ازآنچه دردرون ضماير مردم مى‏گذشته و يا رويدادهايى كه در آينده براى آن‌ها پيش‏ مى‏آمده، مطّلع بوده و از آن‌ها خبر مى‏داده است. اين احاديث رساننده اين‏ مفهوم است كه‏ اين امامان بزرگوار از راه الهام يا به‌وسیله پیامبر (ص) به خداى سبحان مرتبط بوده‏اند و از اين طريق، به گونه مستقيم، از منبع علم و معرفت سيراب‏ مى‏شدند؛ درحالی‌که ساير مردم مثلاً از راه حواس و تجارب به علم ‏و دانش نائل مى‏آيند. در اینجا مواردی از جود و احسان حضرتش را به نظاره می‌نشینیم:

  1. علی بن مهزیار می‌گوید که دیدم حضرت امام جواد (ع) نماز واجب و غیر واجب خود را در یک‌قبای خز طارونی به‌جای آورد و به من هم قبای خز دیگری بخشید و فرمود: «این لباس را هنگام نماز پوشیده‌ام» سپس به من فرمود: «ای علی! این لباسِ اهدایی را هنگام نمازخواندن بپوش.» [۱۷]
  2. امام جواد (ع) فرمودند: محمد بن سهل بن الیسع قمی از افرادی است که به‌افتخار دریافت لباس متبرک از امام نهم (ع) نائل‌آمده است. او دراین‌باره می‌گوید که من در شهر مکه، مجاور بودم. ازآنجا به مدینه آمدم و به حضور امام جواد (ع) رسیدم. در نظر داشتم که از آن امام عالی‌قدر درخواست کنم که به من لباسی به‌عنوان تبرک عنایت کند؛ اما فرصت نشد و از محضرش خداحافظی کردم … و از شهر مدینه منوره بیرون آمدم. در همین موقع که به راه افتاده بودم، پیکی از راه رسید. او لباسی را به همراه داشت که در بقچه‌ای پیچیده بود و از اهل کاروان درباره «محمد بن سهل قمی» می‌پرسید تا این‌که به من رسید و من را شناخت. به من گفت: مولای تو (امام جواد (ع) این لباس را برایت هدیه فرستاده است. لباس‌های اعطایی امام (ع) دو لباس نرم و نازک بود. احمد بن محمد گفته است: «محمد بن سهل قمی» از دنیا رفت. من او را غسل دادم و در آن دو لباس اهدایی امام (ع) او را کفن کردم. [۱۸]

میراث علمی امام جواد (ع): كوتاه بودن عمر آن حضرت، سبب شد تا زمينۀ بسط روابط با پیروانش كمتر به وجود آيد. درعین‌حال، علاوه بر مطالبى كه دربارۀ اصحاب و يا كتب آن‌ها از امام جواد (ع) روایت‌شده، بيش از دويست و بيست حديث پيرامون مسائل مختلف اسلامى از آن حضرت در دسترس ما قرار دارد. طبيعى چنان است كه در شرايط سياسى آن روز، نامه‌هاى زيادى ازدست‌رفته باشد. نيز گفتنى است كه تعداد ۱۲۰ نفر، احاديث صادره از آن حضرت را روايت كرده‌اند. شيخ طوسى یک‌صد و سيزده تن از راويان حديث امام جواد (ع) را برشمرده است. از اين مقدار حديث كه از آن امام نقل‌شده، مى‌توان به عظمت علمى و احاطه او بر مسائل فقهى، تفسيرى و عقيدتى و نيز دعا و مناجات پى برد، چنان‌که در لابه‌لای كلمات قصار، زيبايى كه از آن حضرت برجای‌مانده، كمالات اخلاقى وى به‌خوبی نمودار است. [۱۹]

چند نمونه از احادیث امام جواد (ع)

  1. امام جواد (ع) فرمودند: الْمُؤمِنُ يَحْتاجُ إلى ثَلاثِ خِصالٍ: تَوْفيقٍ مِنَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ واعِظٍ مِنْ نَفْسِهِ، وَقَبُولٍ مِمَّنْ يَنْصَحُه [۲۰] ؛ مؤمن درهرحال نيازمند به سه خصلت است: توفيق از طرف خداوند متعال، واعظى از درون خود و قبول و پذيرش نصيحت كسى كه او را نصيحت نمايد.
  2. امام جواد (ع) فرمودند: إ يّاكَ وَ مُص احَبَةُالشَّريرِ، فَإ نَّهُ كَالسَّيْفِ الْمَسْلُولِ، يَحْسُنُ مَنْظَرُهُ وَ يَقْبَحُ اثَرُهُ»؛ مواظب باش از مصاحبت و دوستى با افراد شرور، چون كه او همانند شمشيرى زهرآلود، برّاق است كه ظاهرش زيبا و اثراتش زشت و خطرناك خواهد بود. [۲۱]
  3. امام جواد (ع) فرمودند: عِزُّالْمُؤْمِنِ غِناه عَنِ النّاسِ»؛ عزّت و شخصيّت مؤمن در بی‌نیازی و طمع نداشتن به مال وزندگی ديگران است. [۲۲]
  4. امام جواد (ع) فرمودند: موت الاْ نْسانِ بِالذُّنُوبِ اءكْثَرُ مِنْ مَوْتِهِ بِالاْ جَلِ وَ حَياتُهُ بِالْبِرِّ اءكْثَرُ مِنْ حَياتِهِ بِالْعُمْرِ»؛ فرارسيدن مرگ انسان‌ها، به جهت معصيت و گناه، بيشتر است تا مرگ طبيعى و عادى، همچنين حيات وزندگی لذّت بخش به‌وسیله نيكى و احسان به ديگران بيشتر و بهتر است از عمر بی‌نتیجه. [۲۳]
  5. امام جواد (ع) فرمودند: خَفْضُ الْجَناحِ زينَةُالْعِلْمِ، وَ حُسْنُ الاْ دَبِ زينَةُالْعَقْلِ، وَبَسْطُ الْوَجْهِ زينَةُالْحِلْمِ»؛ تواضع و فروتنى زينت بخش علم و دانش است، ادب داشتن و اخلاق نيك زينت بخش عقل است، خوش‌روئی با افراد زينت بخش حلم و بردبارى است. [۲۴]
  6. امام جواد (ع) فرمودند: مَنْ لَمْ يَعْرِفِ الْمَوارِدَ اءعْيَتْهُ الْمَصادِرُ»؛ هر كس موقعيّت شناس نباشد جريانات، او را می‌رباید و هلاك خواهد شد. [۲۵]

نهمین ماه تابان

او دوست دار مؤمنان بود

او سینه‌ای چون آسمان داشت

با هرکسی او مهربان بود

در سینه قلبی مهربان داشت

او بود در پرهیزکاری

تنها جوانِ روزگارش

بخشنده بود و دست‌گیری

از بی‌نوایان بود کارش

همواره در دل‌های مردم

او دانه‌های علم می‌کاشت

آن‌قدر دانا بود و عالم

که دشمنش هم دوستش داشت

خورشید دانش در دلش بود

باآنکه او خیلی جوان بود

او بود مانند گل سرخ

خوش‌بوترین گل در جهان بود

نام عزیز او جواد است

او پیشوای شیعیان است

بین «ده» و «دو» ماه تابان

ماه نهم در آسمان است

۲ حکایت:

  1. پيامبر (ص) دستور داد، گروهى از جنايتكاران يكى از جنگ‌ها را به قتل برسانند، ولى يكى از آن‌ها را استثناء كرد. آن مرد تعجب كرد و گفت: «بااینکه گناه مایکی است، چرا مرا از ميان آن جمعيت جدا كردى؟» پيامبر (ص) فرمودند: «خداوند به من وحى فرستاد كه تو بخشنده قوم خود هستى و من نبايد تو را به قتل برسانم.» آن مرد با شنيدن اين سخن ايمان آورد و شهادتين بر زبان جارى كرد، آرى! بخشندگی آن مرد، او را به بهشت رسانيد. پيامبر (ص): «شخص بخشنده را اهل آسمان‌ها دوست دارند و اهل زمين هم دوست دارند.» [۲۶]
  2. «ابن سماك» [۲۷] روزى وارد بر هارون شد، هنگامى كه چشم هارون به او افتاد، گفت: مرا موعظه كن، (هارون در همين موقع تقاضاى آب كرد). ابن سماك اشاره به آب كرد و گفت: تو را به خدا سوگند مى دهم!اگر يك بيمارى داشته باشى كه نتوانى آب بنوشى، چه مى كنى؟ گفت: حاضرم نيمى از تمام ملك و حكومتم را بدهم تا اين بيمارى برطرف شود، سپس به او گفت: بنوش.هارون آب را نوشيد. «ابن سماك» دوباره گفت: تو را به خدا سوگند مى دهم! اگر اين آب را كه نوشيدى از تو دفع نشود، چه مى كنى؟ گفت: حاضرم نيمى ديگر از حكومتم را براى حل اين مشكل بدهم. ابن سماك گفت: حكومتى كه نيمى از آن فداى نوشيدن آب و نيمى فداى خارج شدن آن شود، چيزى نيست كه مردم براى آن بجنگند. «ابن سماك» می‌گوید: «عجبت لمن يشترى المماليك بماله ولا يشترى الاحرار بمعروفه، در شگفتم! از كسانى كه بردگان را با مال خود خريدارى می‌کنند، ولى آزاده‌ها را با احسان و نيكى، دربند محبت خود درنمی‌آورند». [۲۸] به عربى گفتند: آقا و بزرگ شما كيست؟ گفت: «من احتمل شتمنا و اعطى سائلنا واغضى جاهلنا، كسى كه بدگویی‌های ما را تحمل كند و به نيازمندان ببخشد و از اعمال جاهلان چشم‌پوشی كند». [۲۹]

ر ک به:

  1. باب الحوائج
  2. مشعل تابان
  3. نهمين پيشوا
  4. ‌یاران خاصّ امام رضا (ع)

 

پانوشت:

  • [۱]. مجلسى، محمدباقر، بحار الأنوار، ج ‏۵۰، ص ۱۶، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چ دوم، ۱۴۰۳ ق.
  • [۲]. نامه‌ای دیگری نیز دربارۀ مادر امام جواد (ع) ذکرشده است؛ مانند «خیزران»، «سکینه مرسیّه». ر.ک: حسینى عاملى‏، سید تاج‌الدین، التتمة فی تواریخ الأئمة (ع) ، ‏بعثت، قم، چ اول، ۱۴۱۲ ق؛ بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۱۳؛ امین عاملی، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۲، ص ۳۲، دار التعارف‏، بیروت، ۱۴۰۳ ق
  • [۳]. شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، ج ‏۲، ص ۲۷۳، کنگرۀ شیخ مفید، چ اول، قم، ۱۴۱۳ ق
  • [۴]. مجلسى، محمدباقر، بحار الأنوار، ج ۵۰، ص ۷، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چ د وم، ۱۴۰۳ ق
  • [۵]. الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، ج ۲، ص ۲۹۷؛ المرعشى التستری، القاضى نورالله، ‏احقاق الحق و إزهاق الباطل‏، ج ۲۹، ص ۳۳، مکتبة آیه الله المرعشى النجفى‏، قم، چ اول، ۱۴۰۹ ق؛ قمی، شیخ عباس، منتهى الآمال فی تواریخ النبی و الآل‏، ج ۳، ص ۱۸۱۰، دلیل ما، قم، چ اول، ۱۳۷۹ ش
  • [۶]. ر.ک: ابن ابى الثلج بغدادى، محمد بن احمد، تاریخ أهل البیت نقلا عن الأئمة الباقر و الصادق و الرضا و العسکری عن آبائهم (ع) ، محقق و مصحح: جلالى حسینى، محمدرضا، ص ۱۲۳ و ۱۲۴، مؤسسه آل البیت (ع)؛ قم، چ اول، ۱۴۱۰ ق
  • [۷]. پیشوایی، مهدی، سیرۀ پیشوایان، ص ۵۵۶، مؤسسه امام صادق (ع)، قم، چ ۳، ۱۳۷۵ ش
  • [۸]. عماد طبرى‏، حسن بن علی، مناقب الطاهرین، ج ۲، ص ۸۰۸، تهران، چ ۱، ۱۳۷۹ ش؛ بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۸
  • [۹]. در منابع دیدگاه‌های مختلفی نسبت به تعداد و نام فرزندان امام جواد (ع) بیان‌شده است؛ همان‌طور که شیخ طبرسی می‌گوید: … .شیخ طبرسى‏، فضل بن حسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، ص ۳۵۵، دارالکتب الاسلامیه، تهران، چ ۳، ۱۳۹۰
  • [۱۰]. الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، ج ۲، ص ۲۹۵؛ شامی، جمال‌الدین یوسف بن حاتم‏، الدر النظیم فی مناقب الأئمة اللهامیم‏، ص ۷۱۸، انتشارات دفتر اسلامی، قم، چ اول، ۱۴۲۰ ق؛ حموی، محمد بن اسحاق‏، أنیس المؤمنین‏، ص ۲۱۵، بنیاد بعثت، تهران، ۱۳۶۳ ش؛ التتمة فی تواریخ الأئمة (ع) ، ص ۱۳۴
  • [۱۱]. بحارالانوار، ج ۳۶، ص ۳۳۶ و ۳۳۷
  • [۱۲]. ر.ک: الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، ج ۲، ص ۲۷۴ – ۲۸۰
  • [۱۳]. کافی، چاپ اسلامیه، ج ۱، ص ۳۲۲
  • [۱۴]. کافی، ج‏۱، ص ۳۸۴
  • [۱۵]. الإرشاد، شیخ مفید، کنگره شیخ مفید ، ج ۲، ص ۲۷۶ و الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، ج‏۲، ص ۲۷۳
  • [۱۶]. بحار الأنوار، ج ۵۰، ص ۴۵ و ۴۶
  • [۱۷]. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق، نشر جامعه مدرّسین، ج ۱، ص ۲۶۲ و وسائل الشیعه، ج ۴، ص ۳۵۹
  • [۱۸]. بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۴۴ و فتح الابواب، علامه مجلسی، بیروت، مؤسسة الوفا، ۱۴۰۴ ق، ص ۲۴۳
  • [۱۹]. حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، رسول جعفریان، ص ۴۸۹
  • [۲۰]. بحارالانوار، ج ۷۲، ص ۶۵، ح ۳
  • [۲۱]. اعلام الدّين، ص ۳۰۹
  • [۲۲]. بحارالانوار، ج ۷۲، ص ۱۰۹، ح ۱۲
  • [۲۳]. كشف الغمّه، ج ۲، ص ۳۵۰
  • [۲۴]. همان، ج ۲، ص ۳۴۷
  • [۲۵]. اعلام الدّين، ص ۳۰۹
  • [۲۶]. وسايل الشيعه، ج ۱۵،ص ۲۵۲
  • [۲۷]. «ابن سماك» يكى از عارفان به نام در قرن دوم هجرى در دوران حكومت هارون الرشيد زندگى مى كرد و در سال ۱۸۳ ه ق. در كوفه درگذشت (ر.ج. سفينة البحار، ماده سمك). مرحوم محدث قمى در سفينة البحار در شرح حال «ابن سماك»،او را مردى خوش بيان و صاحب مواعظ واندرزها مى شمرد و از «ابن ابى الحديد» نقل مى كند كه او روزى وارد بر هارون شد …
  • [۲۸]. همان. ص ۶۵
  • [۲۹]. همان

منابع:

  1. مهر
  2. دانشنامه‌ی اسلامی
  3. موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)
  4. حيات فكرى و سياسى ائمه، رسول جعفريان، انتشارات انصاریان،۱۳۸۱
  5. زندگاني امام جواد عليه السّلام [(مظهر تقوي‌ وجود)]، ايماني يامچي، حسين
  6. سیره‌ی پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم (ع) ، مهدی پیشوایی، با مقدمه جعفر سبحانی، موسسه امام صادق (ع)‌، قم،۱۳۷۲ و گلبرگ – آذر ۱۳۸۵، شماره ۸۱ – شهادت امام جواد (ع) ، آیینه حسُن خدا.

باکس شناور "همچنین ببنید"

سیروا فی الارض

مسافرت

مسافرت، انسان را با سرنوشت و آثار برجای‌مانده از پیشینیان آشنا می‌کند و این آشنایی، …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *