خانه / دین شناسی / حدیث / راه انس
راه انس

راه انس

راه انس

واژه اُنْسْ، یعنی خو گرفتن و آرام یافتن به چیزی و اُنْسْ گرفتن، یعنی همدم بودن، خو گرفتن، ارتباطی فراتر از یک رابطه معمولی و ارتباطی مستحکم که موجب تأثیرپذیری و تأثیرگذاری باشد. در لغت؛ آرام یافتن به چیزی و بی پژمان شدن. (منتهی الارب) خو گرفتن و آرام گرفتن به چیزی و الفت گرفتن. (غیاث اللغات) خوگر شدن. (یادداشت دهخدا) را اُنْسْ، یا صمیمیت یا الفت (affetto) گویند. اُنْسْ؛  اَنْس و اَنُسَ از اَنِسَ – يَأنَسُ، اَنِسَ – يَأنُسُ و اَنِسَ – يَأنِسُ؛ اُنْسْ گرفتن، اُلْفَت يافتن، بهجت، فرح، الفت، همدمی، طُمَأنِيْنَة، آرامش و قرار است. راه اُنْسْ با هر چیزی، ارتباط زیاد با آن است. اگر غذایی در کام اِنْسان ناخوشایند باشد، با چند بار خوردن، با ذائقه او هماهنگ می‌شود و عادت به شنیدن صدایی ناهنجار، از شدت آزار آن می‌کاهد؛ به گونه که گاهی اوقات اِنْسان متوجّه آن نمی‌شود. در يك فراز از دعا جوشن كبير آمده: «اي كسي كه مريدان تنها با او اُنْسْ مي‌گيرند» و در فراز ديگري آمده: «اي همدم مريدان». (مفاتیح‌الجنان. دعاي جوشن كبير) بنابراين اراده و خواستن اُنْسْ باخدا شرط اساسي اُنْسْ است. ‌ براي آشنایی بیش‌تر با سيماي مريدان، به دعای«مناجات المريدين» مراجعه شود. (اين دعا يكي از مناجات پانزده‌گانه مفاتیح‌الجنان است كه به مناجات خمس عشر معروف است. مفاتیح‌الجنان ص ۲۰۶) اگر اِنْسان قرآن را بشناسد بداند که در هرلحظه و ساعت با او به گفت‌وگو می و هیچ لذتی در عالم نزد او، بالاتر از اُنْسْ با قرآن که کلام محبوب و سخن خالق است، نیست. گويند روزي حضرت موسي(ع) از خدا خواست كه گام به بارگاه ربوبی‌اش گذارد. حضرت(ع) درنیایش خود گفت: «خدايا چگونه به تو برسم؟» خدا فرمود: « قصد وصول به من همان رسيدن به من است.» (علامه جعفري. شرح و تفسير نهج‌البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي ۱۳۷۶٫ج ۲۶٫ ص۷۱)  اُنْسْ با قرآن از آموزه‌هایی است که در سیره معصومان(ع) هم بسیار تأکید شده است. پیامبر(ص) می‌فرماید: «هر که قرآن را شعار و میزان خود سازد خدا او را سعادتمند گرداند، و هر که قرآن را پیشوای خود گرداند و به آن اقتدا نماید و او را پناهگاه خویش قرار دهد، خداوند چنین افرادی را در بهشت پرنعمت و خوشی دل‌نشین و پایدار پناه می‌دهد.» اگر اِنْسان قرآن را بشناسد و آن را سخن خداوند بداند که در هرلحظه و ساعت با او به گفت‌وگو می‌نشیند و بدون واسطه، با او سخن می‌گوید، اگر خداوند را به بزرگی و عظمت و لطف و رحمت و حکمت شناخته باشد و بداند که خداوند بزرگ با آن صفات جلال و جمالش در قرآن و کلامش تجلی و ظهور یافته است، آن گاه کلمه قرآن را نور و پاکی و حکمت و پند و هدایت می‌داند و هیچ لذتی در عالم نزد او، بالاتر از اُنْسْ با قرآن که کلام محبوب و سخن خالق است، نیست. اُنْسْ با قرآن از آموزه‌هایی است که در بهداشت و سلامت روان حائز اهمیت و در سیره معصومان(ع) هم بسیار تأکید شده؛ تلاوت و اُنْسْ با قرآن و به کار بستن تعالیم آن در زندگی فردی و اجتماعی است. پیامبر(ص) می‌فرماید: «هر که قرآن را شعار و میزان خود سازد خدا او را سعادتمند گرداند، و هر که قرآن را پیشوای خود گرداند و به آن اقتدا نماید و او را پناهگاه خویش قرار دهد، خداوند چنین افرادی را در بهشت پرنعمت و خوشی دل‌نشین و پایدار پناه می‌دهد.»راه انس

خو گرفتن و آرام یافتن به چیزی و اُنْسْ گرفتن، یعنی همدم بودن، خو گرفتن، ارتباطی فراتر از یک رابطه معمولی و ارتباطی مستحکم که موجب تأثیرپذیری و تأثیرگذاری است. اُنْسْ با قرآن، معنایی ژرف‌تر و هدفی والاتر برایش قابل‌تصور است. اُنْسْ با قرآن، یعنی آموختن قرآن، استمرار بر قرائت آن، فهم قرآن و تدبر درآیات آن و عمل به قرآن است. کمال اُنْسْ با قرآن، زمانی حاصل می‌شود که موجب تغییر رفتار شود؛ بدان صورت که شخص و به دنبال آن جامعه، به آرامشی معنوی دست یابند و از دغدغه‌هایی که گریبان گیر افراد یا جامعه غیردینی است، برهند. کسانی که تاریخ اسلام را مطالعه و مراحل مختلف دعوت اسلامی را از روزهای آغازین دنبال می‌کنند و کیفیت تغییر شخصیت افرادی را که در مکتب پیامبر(ص) احکام اسلامی را فراگرفتند می‌بینند، می‌توانند تأثیر عظیمی را که قرآن در نفوس پیروان پیامبر(ص) بر جای گذاشته است، به‌وضوح قابل مشاهده است. (رسول جعفریان، سیره پیامبر(ص)، ص ۳۳۱ـ۳۳۳) قرآن برای کسانی رحمت است که به واجبات آن عمل می‌کنند و آن چه را در قرآن حلال است حلال، و آن چه را که حرام است، حرام می‌دانند. اینان مؤمنانی هستند که وارد بهشت می‌شوند و عذاب نمی‌گردند، بلکه از عذاب نجات می‌یابند. هم‌چنین قرآن، شفابخش افراط‌وتفریط در تفکرات و شعور اِنْسان است.پس این قرآن، عقل را از غور در امور باطل حفظ می‌کند، اِنْسان را درراه‌هایی که مثمر ثمر باشند آزاد می‌گذارد، او را از استفاده کردن از نیرو و توانش درجاهایی که فایده ندارد بازمی‌دارد، به او برنامه سالم و دقیق می‌دهد، فعالیت اِنْسان را نتیجه دار می‌کند و او را از راه‌های غیرحقیقی بازمی‌دارد. (سید قطب، تفسیر فی ظلال القرآن، ج ۵، ص ۶۳ و ۶۴) قرآن رحمت است برای کسی که طلب رحمت می‌کند و رحمت را برای خویش می‌خواهد. قرآن شفا از کفر، شرک، جهل، فساد و هر رذیلتی است، البته برای کسی که بخواهد برای خداوند تعالی خالص شود. قرآن ازآن‌جهت که «شفا» است، اول صفحه دل را از انواع مرض‌ها و انحرافات پاک می‌کند و زمینه را برای جای دادن فضایل آماده می‌سازد و ازآن‌جهت که «رحمت» است صحت و استقامت اصلی و فطری دل را به او بازمی‌گرداند و ازآن‌جهت که «شفا» است، محل دل را از موانعی که ضد سعادت‌اند پاک‌کرده، آماده پذیرش سعادت می‌سازد و ازآن‌جهت که «رحمت» است، نعمت سعادت به او داده و نعمت استقامت و یقین را در آن جایگزین می‌کند.در هر عصری، قرآن اِنْسان‌هایی متخلق به آداب اِنْسانی، اسلامی پرورش داده که از سلامت فکر و اخلاق و رفتار متعالی برخوردار بوده‌اند; افرادی همچون سلمان، مقداد، ابوذر، عمار، اویس قرنی و مانند این‌ها در زمان نزول قرآن، و در عصر حاضر افرادی مانند امام خمینی(قدس سره) ویارانش، دست‌پرورده قرآن در مکتب پیامبر(ص) هستند. بدون شک، در قرآن نیروی معنوی عظیمی وجود دارد که در نفس اِنْسان تأثیری شگرف بر جای می‌گذارد. این نیرو باعث بیداری وجدان و تیزی احساس و شعور و صیقل روح اِنْسان می‌شود و ادراک و تفکرش را بیدار و بصیرتش را جلا می‌بخشد. (محمد عثمان نجاتی، قرآن و روان‌شناسی، ۱۳۶۹، ص ۱۲۲) اگر به‌طور خلاصه قرآن تعریف شود، خوب است به کلماتی دراین‌باره از امام(ره) اکتفا نماییم که فرمود: «قرآن کتاب اِنْسان‌ساز، کتاب تحرک و سدی در برابر بیگانگان، حاوی همه نیازهای بشر، دعوت‌کننده به تعقل، کتاب سیادت مسلمین، سفره گسترده‌ای برای استفاده عموم، مرکز همه عرفان‌ها و باب معرفت الله، قرآن ضیافت خدا از پیامبر(ص)، کتابی بدون هیچ تغییر و تحریف، کتاب تزکیه نفوس از ظلمات و قرآن جامع لطایف و حقایق توحید است.»(امام خمینی، صحیفه نور، ج ۱، ص ۲۳۴) به همین دلیل، مداومت بر تلاوت و اُنْسْ با قرآن و ایجاد فضای قرآنی در محیط خانه و مدرسه به‌طور هماهنگ، زمینه رشد و شکوفایی و درنتیجه، تأمین سلامت فرد و اجتماع را فراهم می‌کند.این موضوع گرچه از حیث نظری روشن است که افرادی که با قرآن مأنوس‌اند از سلامت روانی و آرامش روحی بیشتری برخوردارند. در بعضی از این آموزه‌ها خوشبختانه تحقیقات و پژوهش‌های میدانی نیز انجام‌شده و صحت آن اثبات گردیده است. (به نقل از: مسعود جان بزرگی، بررسی اثربخشی روان‌درمانگری کوتاه‌مدت، پایان‌نامه دکتری روان‌شناسی، ۱۳۷۸، تهران، تربیت مدرس، بحث آموزه‌های دینی و تأثیر و نقش مثبت آن در سلامت روانی افراد نسبت به افرادی که اعتقاد و باور درونی به آن نداشته‌اند) بااین‌حال، از مهمّ ترین آموزه‌های سیره علمی و عملی معصومان(ع) و از تعالیم اساسی اسلام، راه اُنْسْ «دعا» است. دعا همان خواست قلبی است که با زبان درخواست می‌شود. دعا درواقع، رفتاری است که در خلال آن، فرد مستقیماً باخداوند ارتباط برقرار کرده، به راز و نیاز می‌پردازد و معمولاً حالت معنوی آن برای افراد لذّت بخش و مطبوع است. دعا در قرآن و تعالیم معصومان(ع) بسیار مورد توجّه قرارگرفته است. دعا سبب‌سازی را ایجاد می‌کند و اِنْسان است که سبب‌ها را پدیدار می‌سازد. در برخی از دعاها، تفسیرهای آیات قرآن مطرح‌شده است که می‌توان از دعای عرفه امام حسین(ع) دراین‌باره مثالی زد، در این دعا امام حسین(ع) به خداوند می‌فرماید: خدایا کاروانی که حضرت یوسف(ع) را نجات دادند، مسیرشان از کنار چاه نبود، و بااراده تو از آن مسیر عبور کردند که با صدای حضرت به داد ایشان رسیدند و این به دلیل ناله‌ها و دعاهای حضرت به پیشگاه خداوند بود»، دراین‌ارتباط می‌توان گفت، با دعا می‌توان‌ یک‌سری ظرفیت‌ها را برای خود به وجود آورد. دعا و توفیق هم‌نشینی با قرآن، در علاقه‌مندی و اُنْسْ با قرآن پله اول این است، که در هر شرایط دعا کنیم تا توفیق هم‌نشینی با قرآن برایمان مقدور شود و بگوییم «اللّهم نوّر قلوبنا بنور القرآن، قرآن نور است، خدای مهربان این نور هدایت را در زندگی ما جاری کن». در ارتباط با توفیق مثالی را می‌توان آورد: در پیرامون ما، سنگ مرمر وجود دارد که این سنگ‌ها زمانی‌که از معدن جدا می‌شوند هر یک توفیقی برایشان نصیب می‌شود، مثلاً سنگی توفیق  پیدا می‌کند که در حرم  امام علی(ع) جلوه کند و قطعه‌‌های دیگر به مکان بی‌ارزشی رفته و  تنها کاربردش همان مکان است و این در عالم جمادات و حیوانات نیز به‌خوبی آشکار است و هنگامی‌که اِنْسان دعا می‌کند، توفیق سبب می‌شود و این امر به وجود می‌آید، پس ارزش دعا برای اُنْسْ با قرآن و توفیق اُنْسْ گرفتن دارای اهمیت بسیار است که ازنظر خداوند پنهان نمی‌ماند. خداوند در قرآن می‌فرماید: «ادعونی استجب لکم؛ شما مرا بخوانید و طلب نمایید تا شمارا اجابت کنم.»(غافر/ ۶۰) دعا درخواستی است که از جانب بنده به‌سوی خداوند اوج می‌گیرد. دعا اصل و مغز عبادت شمرده‌شده است. دعا احساس مذهبی افراد را تقویت و رابطه بین اِنْسان را باخدای خویش برقرار و مستحکم می‌سازد و احساس تنهایی را برطرف نموده، و نیاز اِنْسان را تأمین می‌کند. اِنْسان وقتی از غنیّ بالذّات و دارنده تمام کمالات چیزی طلب می‌کند و با او ارتباط برقرار می‌نماید، احساس لذّت و سرور می‌کند و به‌عکس، وقتی از غیر خدا چیزی درخواست می‌کند، احساس ذلت و خواری می‌کند. این احساس عزت و لذت بر سلامت روانی نیز تأثیر می‌گذارد و از این نظر نیز دعا حائز اهمیت است. دعا ازجمله راه‌های معنوی ـ عاطفی یاری جستن از قدرت بی‌نهایت خداوند است. (بقره/ ۴۵ و ۱۵۳؛ اعراف/ ۱۲۸) چراکه در اِنْسان این گرایش وجود دارد که در سختی و فشار به قدرت و تکیه‌گاهی روی آورد و چه قدرت و تکیه‌گاهی اصیل‌تر و قابل‌اعتمادتر از قدرت لایزال الهی که پناهگاه اِنْسان واقع شود؟ بشر در طول تاریخ، به این حقیقت اذعان کرده است که با دعا و درخواست از خداوند، ناهمواری‌ها هموار و مشکلات و نابسامانی‌ها مرتفع می‌شوند. در تعالیم اسلامی آمده: عده‌ای وقتی در سختی‌ها، از همه اسباب مادی قطع امید کردند، متوجه وجودی ماورای طبیعت می‌شوند. (یونس/ ۲۲؛ عنکبوت/ ۶۵؛ لقمان/ ۳۲) ولی وقتی سختی‌ها فروکش نمودند به همان حالت غفلت از خدا برمی‌گردند. امّا عده‌ای همواره خداوند را طالب‌اند. قرآن می‌فرماید: «و اذا مسّ الاِنْسان الضّر دعانا لجنبه او قاعدا او قائما؛ هنگامی‌که به اِنْسان آسیبی برسد، ما را(در حالت‌های خوابیده، نشسته و ایستاده) می‌خواند.» (یونس/ ۱۲) خداوند نیز اِنْسان را از آسیب می‌رهاند. (ام. رابین دیماتئو، پیشین، ج ۲، ص ۷۶۱)بررسی تأثیر دعا و نیاش (به‌عنوان یک آیین مذهبی موردنیاز اِنْسان) بر سلامت روانی، موضوع تحقیق‌ها و پژوهش‌های زیادی بوده است. گوهرینگ در مقاله‌ای درزمینهٔ دعا، نیایش و گفتگو باخداوند به‌عنوان واقعیت‌هایی نادیدنی و ناشنیدنی، درباره معنویت و سلامت روانی اظهار داشته: «سخن گفتن باخداوند لذت و پذیرش مطلوبی در پی دارد. هرچند در روان‌درمانگری تغییر رفتار، غایت و هدف اصلی است، ولی گفتگوی باخداوند ابزاری برای رسیدن به‌غایت است. احساسات، اعتراف نکردن یا ناسپاسی، خشم و عصبانیت، باورهای غیرمنطقی، ترس ها و رفتارهای بی‌اختیار، همه موانعی برای گفتگو باخداوند هستند که توسط روان‌درمانگر برطرف می‌گردند.» (به نقل از: مسعود جان بزرگی، پیشین، ص ۵۴)دعا و نیایش

آثار دعا: دعا گنجینه‌ای از معارف و علوم الهی را برای فرد تبیین می‌نماید. دعاهایی که از معصومان(ع) روایت‌شده‌اند گنجینه‌هایی از اسرار و علوم و درخواست‌هایی سرشار از ادب و اخلاق هستند. دعا ازنظر روان‌شناختی نیز آثار متعددی در روح و روان آدمی دارد. از جمله:

  1. دعا تلاش فرد را در تحقق اهدافش مضاعف می‌گرداند.
  2. فرد با گشودن اسرار درون خود در پیشگاه خدا، احساس آرامش می‌نماید.
  3. فرد از توانایی در ایجاد رابطه با خالق در هر زمان و مکان، احساس لذت معنوی می‌کند.
  4. دعا حس اعتماد به خدا را در دل و امید به برآورده شدن نیازها را در زندگی زنده‌تر می‌کند.
  5. دعا نشان‌دهنده امید به بهبودی و اجابت است. اِنْسانی که به دعا روی آورد، احساس و امید به بهبودی در او پدیدار می‌شود، و این خود، گام مهمی در جهت بهبودی قلمداد می‌شود.
  6. دعا نشان‌دهنده این واقعیت است که فرد برای رسیدن به هدفی معقول و متعالی، از خداوند درخواست می‌کند و درخواست او در جهت رشد و تکامل اوست.
  7. به دلیل اعتراف به گناهان خویش و امید به عفو بخشش الهی، دعا سبب می‌شود بار احساس گناه و سنگینی او از دوشش کاسته شود و با قبول عذر و پشیمانی او، گامی به‌سوی توبه و اصلاح خویش و حرکت در مسیر سلامت و کمال بردارد. دعا و نیایش و آثار مثبت جسمی و روانی آن مورد اذعان دانشمندان غیرمسلمان نیز واقع‌شده است. کارل، فیزیولوژیست معروف فراُنْسْوی، درباره آثار جسمانی و درمانی دعا و نیایش می‌نویسد: «طبیب هنگامی‌که می‌بیند بیمار دست به دامان دعا و توسل به خدا شده است، می‌تواند خرسند باشد; چه آرامشی که نیایش به ارمغان آورده است کمک شایانی در مداوای وی به شمار می‌آید; زیرا نیایش در همان حال که آرامش را پدید آورده است، به‌طور کامل و حتمی در فعالیت‌های مغزی اِنْسان یک نوع شکستگی و انبساط باطنی و گاه قهرمانی و دلاوری را تحرک می‌کند.» (الکسیس کارل، نیایش، ترجمه شریعتی، ش ۸)

ر ک به:

  1. دعا و نیایش
  2. اُنْسْ‌ با قرآن
  3. راه های اُنْسْ با خدا

منـابـع:

  1. سایت طهور
  2. مجله پرسمان؛ دی‌ماه سال ۱۳۹۰، شماره ۱۰۸، اُنْسْ با قرآن.
  3. مجله معرفت؛ محمّدمهدي صفورايي پاريزي، سليمان قاسمي، مقاله سلامت روان در پرتو التزام عملي به آموزه‌هاي ديني.

باکس شناور "همچنین ببنید"

رازونياز به درگاه الهی

ماه رازونياز

مُناجات به معنای رازگویی و عرض نیاز و حاجت به درگاه خدا همراه با شکر …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *