خانه / دین شناسی / امام شناسی
امام شناسی

امام شناسی

امام شناسی معارف اسلامی چیزی نیست كه بتوان آن‌ها را از دید یك انسان عادی تفسیر كرد و به كنه آن واقعیات رسید، بلكه باید به مفسران واقعی یعنی آن ها كه به‌اصل و ریشه‌ی این معارف الهی رسیده‌اند مراجعه كرد و از دریای بی‌كران آن سیراب شد. مسئله‌ی امام شناسی از آن معارف است كه هركس توان رسیدن به آن را بدون راهنمای امام شناس ندارد و ازآنجایی‌که شناخت امام از مسلمات و ضروریات اسلام است، اگر مسلمانی، بدون شناخت امام از دنیا برود همانند مردان جاهلیت از دنیا رفته‌است. چنان‌که پیامبر (ص) فرمود: هر كه‌از دنیا برود و امام زمان خویش را نشناسد به مردن جاهلیت از دنیا رفته‌است. [۱] براین اساس در قدم نخست باید امام را شناخت و سپس از او پیروی نمود. امام کسی است که پیش جماعتی افتاده رهبری ایشان را در یک مسیر اجتماعی یا مرام سیاسی یا مسلک علمی یا دینی به عهده گیرد و البته به واسطه‌ارتباطی که با زمینه خود دارد در وسعت و ضیق، تابع زمینه خود خواهد بود. پیامبران هم همگی دارای جانشین بوده‌اند؛‌ و این از سنّت‌های خداوند است گرچه جانشین های بعضی از انبیای پیشین خود نبی و پیامبر بوده‌اند،‌ اما بسیاری از جانشین های انبیا،‌ جانشین های خاصّی بوده‌اند که به مقام نبوّت برگزیده نشده‌اند،‌ ولی هدایت قوم را پس از رحلت آن پیامبر بر عهده می‌گرفته‌اند و به‌عنوان جانشین پیامبر،‌ اجرای دستورات شریعت آن پیامبر را عهده‌دار می‌شدند و این امر، خود حکایت از اهمیت و جایگاه والای رهبری جامعه دارد،‌ به‌گونه‌ای که شأن و جایگاه آن،‌ چنان والاست که به مردم واگذار نشده‌است تا هرکس را که خود می‌خواهند انتخاب نمایند.

امامت
پیشوایی و رهبری معنای امامت است. در عربی، کلمه‌امام، به معنای فرد یا چیزی است که به‌او اقتدا می‌شود. ازاین‌رو، برای امام مصادیقی مانند؛ قرآن، پیامبر‌(ص‌)، جانشین پیامبر، امام در نماز جماعت، فرمانده سپاه، راهنمای مسافران، ساربان شتران و دانشمندی که‌از او پیروی می‌شود، آمده‌است. [۲] متکلمان امامت را به ۲ صورت تعریف کرده‌اند: برخی از تعاریف عام است و شامل نبوت نیز می‌شود. در این تعریف امامت به «رهبری عمومی در مسائل دینی و دنیایی» تفسیر شده‌است. [۳] در دسته دوم تعاریف، با تفسیری خاص، امامت را به جانشینی پیامبر در امور دینی تعبیر کرده‌است. [۴] تعریف امامت به «رهبری امت اسلامی در امور دینی و دنیوی به‌عنوان جانشین پیامبر (ص)» موردقبول همه فرقه‌های اسلامی است. [۵] امامان ۱۲ نفر از خاندان پیامبرند. نخستین ایشان امام علی(ع) و امامان بعدی، فرزندان و نوادگان امام علی (ع) و حضرت زهرا (س) هستند. امامان از علم الهی و مقام عصمت و حق شفاعت برخوردارند و می‌توان با توسل به‌ایشان به خداوند تقرّب پیدا کرد. علاوه بر مرجعیت علمی درباره آموزه‌های دینی،‌ رهبری سیاسی جامعه نیز بر عهده‌این ۱۲ نفر است. از پیامبر (ص) احادیثی مانند حدیث ۱۲ خلیفه نقل‌شده که به توصیف ویژگی‌های امامان، تعداد و ذکر اسامی آن‌ها پرداخته‌است و نشان می‌دهد که همه‌ این افراد از قریش و از اهل‌بیت پیغمبرند، و مهدی موعود نیز از ایشان و آخرینشان خواهد بود. روایاتی آشکار از پیامبر (ص) در امامت علی (ع) که‌امام اول است واردشده‌است و نصوص قطعی از پیامبر (ص) و علی (ع) در امامت امام دوم و به همین ترتیب گذشتگان ائمه به‌امامت آیندگانشان تصریح کرده‌اند. بر اساس این متون، ائمه‌اسلام ۱۲ نفر هستند و نام‌هایشان به‌این‌ترتیب است: [۶]

  1. علی بن ابی‌طالب
  2. حسن بن علی
  3. حسین بن علی
  4. علی بن حسین
  5. محمد بن علی
  6. جعفر بن محمد
  7. موسی بن جعفر
  8. علی بن موسی
  9. محمد بن علی
  10. علی بن محمد
  11. حسن بن علی
  12. مهدی(عج)

خداوند این مقام رفیع و بلند را به عده‌ای انگشت‌شمار كه تعداد آن‌ها از ۱۲ نفر فراتر نمی‌رود، اختصاص داده و پیامبر (ص) به نامشان اشاره‌کرده و برخی از معصومان‌(ع) همانند امام رضا (ع) [۷] و امام هادی (ع) به گوشه‌ای از اوصاف آن‌ها پرداخته‌اند.

آینه‌ تمام نمای سیمای امام
زیارت جامعه كه دارای مضامین بسیار عالی است و از زبان امام هادی (ع) و در پاسخ به خواسته‌ی یكی از ارادتمندان اهل‌بیت (ع) صادرشده، اگرچه به شیوه‌ی خطابی و گفتاری است؛ اما در حقیقت بیانگر مقام والای امامت است كه‌از طرف امام (ع) بیان گردیده‌است. این زیارت را شیخ طوسی چنین نقل كرده‌است: به علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب‌(ع) عرض كردم:‌ ای فرزند رسول خدا، مرا گفتاری بیاموز كه هر وقت خواستم هریك از شمارا زیارت كنم همان سخن را در محضرش بگویم. امام هادی‌(ع) در پاسخ وی فرمود: هرزمانی كه به آستان (امامی رسیدی) در آنجا بایست و شهادتین را در حال غسل و طهارت بر زبان جاری كن، وقتی نگاهت به قبر افتاد نخست ۳۰ مرتبه‌الله‌اکبر بگو و چند قدم راه برو، البته باکمال وقار و آرامش بسیار، گام‌های خود را كوتاه بردار و بار دیگر بایست و ۳۰ مرتبه تكبیر را بر زبان جاری كن، سپس نزدیك قبر شو و این بار ۴۰ مرتبه تكبیر بگو تا ۱۰۰ مرتبه كامل شود آنگاه‌او را با جملات زیر زیارت كن….امام شناسی

نكات قابل‌توجّه‌این زیارت
زیارت جامعه، زیارتی عارفانه‌است نسبت به سایر امامان (ع) با انشاء و گفتار امام هادی (ع) که‌از زیبایی‌های خاصی برخوردار هست. در این زیارت كه آن را به‌حق می‌توان ارادت‌نامه نامید، حضرت به بیش از دویست فضیلت و منقبت از اهل‌بیت (ع) اشاره می‌كند كه با در نظر گرفتن این فضیلت‌ها در كنار سایر معارف، اهمیت این عرفان نامه برهمگان آشكار می‌گردد:
– اولین ویژگی این زیارت آن است كه‌امام (ع) ما را با آداب سخن گفتن با امام آشنا می‌كند كه نخست با سلام و درود بر آن امام شروع می‌شود و پس از برشمردن برخی مناقب و اوصاف او، با جمله و رحمت‌الله و بركاته به پایان می‌رسد. در این ارادت‌نامه، امام‌(ع) به رابطه‌ی امامان (ع) با خداوند اشاره‌کرده و به جایگاه خدا در نظر امامان معصوم (ع) پرداخته‌است.
– امام به عملكرد معصومین (ع) در برابر دین خدا و اجرای تعهد و میثاقی كه داشته‌اند اشاره می‌كند.
– بیان دیگر امام هادی (ع) این است كه حق، همراه‌امامان است و هرگز از آن‌ها جداشدنی نیست و هركه‌از آن‌ها دور شود گمراه خواهد شد.
– امام با اشاره به جایگاه رفیع امامان (ع) در اسلام و مسلمانان، تصریح می‌كند كه آن‌ها شاهراه و راه راست و گواهان در دین و آن امانتی هستند كه حفظش بر مردم واجب است.
– در این زیارت امام (ع) بابیان شیرین به ما تعلیم می‌دهد كه در محضر ائمه به فضل و رتبه و مقام رفیع و حق عظیمشان اعتراف كنیم.
– بر اساس مضمون این زیارت ما باید آمادگی خود را جهت دفاع از امامان نشان دهیم.
– امام در این زیارت به نكته‌ی بسیار مهمی اشاره می‌كند و آن این‌که تمام اعمال به پیروی از امامان مقبول می‌افتد و ده‌ها نكته دیگر كه هر خواننده را به حیرت وا‌می‌دارد.
امام شنایی

جایگاه‌امام
اعتقاد به‌امامت مطلبی است که پیامبر (ص) آن را بارها اعلان فرموده‌اند و ائمه (ع) نیز در طول حیات خویش آن را به مردم گوشزد نموده‌اند و از روز نخست رحلت پیامبر (ص) عده‌ای از بزرگان صحابه،‌ مانند؛ سلمان، ابوذر، مقداد،‌ عمّار و عبدالله بن عباس پیرو واقعی امام علی (ع) گشتند و از آن زمان تاکنون چنین بوده و هستند،‌ بنابراین ادعای مقام امامت،‌ تبلور و نمود حقیقی سخنان پیامبر (ص) و امامان (ع) می‌باشند. باید اذعان كرد كه مقام رفیع امام را كسی جز امام معصوم نمی‌تواند تبیین كند؛ اما م هادی (ع) در این زیارت‌نامه، امامان معصوم (ع) را امامان هدایت، چراغ‌های تاریكی‌ها، نشانه‌های پرهیزكاری، صاحبان خرد، پناهگاه مردمان، نمونه‌های اعلای الهی و حجت‌های خدا بر اهل دنیا و آخرت، معرفی كرده‌است، همچنین آن‌ها را جایگاه‌های شناسایی خدا و مسکن‌های بركت خدا و معدن‌های حكمت خدا و نگهبانان سر پروردگار و حاملان كتاب خدا و اوصیای پیامبر (ص) دانسته‌است. آن‌ها دعوت‌کنندگان به‌سوی خدا و راهنمایان به راه‌های خوشنودی خدا و استقراریافتگان در فرمان پروردگار و كاملان در محبت خدا و مخلصان در توحید و آشکار کنندگان امرونهی خدا و بندگان گرامی او هستند كه هرگز بر خداوند در گفتار پیشی نگیرند. در این زیارت گران‌سنگ امامان (ع) به‌عنوان نمایندگان خدا و برگزیدگان او و گنجینه‌ی دانش پروردگار و راه و نور و برهان روشن او، پیشوایان راهبر و راه‌یافته و معصوم و گرامی و مقرب و پرهیزكار و راست‌گو و زبده‌ای معرفی‌شده‌اند كه فرمان‌برداران خدا و قیام‌کنندگان به‌فرمان او و انجام‌دهندگان خواسته‌اش می‌باشند. خداوند امامان را پسندید تا جانشینانش در زمین و حجت‌های او بر بندگانش و یاورانی برای دینش و نگهبانان برای رازش و گنجینه‌داران برای دانشش و مفسران وحی‌اش و پایه‌های توحیدش و گواهان بر خلقش و نشانه‌هایی برای بندگانش باشند. در این زیارت می‌خوانیم كه خداوند امامان را به‌صورت نورهایی آفرید و گرداگرد عرش قرارداد و با آوردنشان در این جهان بر ما منت نهاد و در خانه‌هایی قرارشان داد كه نام و یاد او در آن‌ها برده شود. امامان وجودهای گران‌بهایی هستند كه فرمان‌برداری از آن‌ها فرمان‌برداری از پروردگار هست. آنچه را كه خداوند به‌امامان داده به هیچ‌یک از جهانیان نداده‌است، هر شخص شریفی در برابر مقام رفیعشان سربه‌زیر آورده و هر متكبری به‌فرمان آن‌ها گردن نهاده و هر گردنكشی فروتن گشته‌است و زمین به نور وجودشان روشن‌شده‌است. در زیارت جامعه‌از امامان (ع) به‌عنوان كسانی یادشده كه خداوند، عالم وجود را به بركتشان آغاز كرد و به آن‌ها نیز به پایان خواهد رساند. به خاطر وجود مقدس امامان (ع) است كه باران می‌بارد و به یمن وجود و بركتشان، خداوند آسمان را نگه می‌دارد و به‌وسیله آن‌ها غم و اندوه زدوده شده و هر سختی و ناگواری برطرف می‌شود. این امام است كه خداوند به‌وسیله‌ی او ما را از ذلت و بدبختی بیرون آورده و از سختی‌ها و گرفتاری‌ها نجات داده و گشایشی حاصل می‌كند. خداوند متعال، به‌وسیله‌امام معصوم، ما را از پرتگاه هلاكت و نابودی و از آتش جهنم نجات می‌دهد و به‌وسیله‌ی دوستی و پیروی از آن‌ها ، دستورات دینمان را تعلیم می‌دهد.

وظیفه‌ی ما در برابر امام
با توجه به‌این دورنمای مختصر كه‌از شخصیت امام معصوم – با استفاده‌از زیارت جامعه- به دست آمد باید پرسید: وظیفه‌ی ما در برابر امام چیست؟ امامانی كه به فرموده‌امام هادی (ع): زیبا و شیرین است نامشان و بزرگوار است جانشان و بزرگ است مقامشان و برجسته‌است شأن و منزلتشان و راست است وعده‌هایشان و نور است سخن و گفتارشان و رشد و رستگاری است دستورشان و به پرهیزكاری است سفارششان و احسان و نیكی است عادت روشنشان و بزرگواری است شیوه شأن و حق و راستی است رفتارشان. راستی چه وظیفه سنگینی در برابر این اربابان بزرگ داشته و داریم؟ آیا نباید در شناخت این بزرگواران كوشش بیشتری كرد، آیا سزاوار است كه باوجوداین همه‌اوصاف زیبا و منقبت‌های بی‌شمار از این وجودهای مقدس غافل باشیم و حقشان را آن‌طور كه باید نشناسیم. چه زیبا امام هادی (ع) بیان می‌كند و از ما نیز می‌خواهد كه چنین بگوییم و بر همین عقیده باشیم: خدا را و همچنین شمارا گواه می‌گیرم كه من به شما ایمان‌دارم و به آنچه شما به آن ایمان‌دارید؛ و كافرم نسبت به دشمن شما، بینایم به مقام شما، دوستدار شما و دوستدار دوستان شما هستم. بغض دشمنانتان را در دل دارم و دشمن آن‌هایم. در صلح هستم با هر كه در صلح با شما است و در حال جنگ هستم با هر كس كه با شما در جنگ است.

امامان در بیان امیرالمؤمنین(ع): راه هدایت را باراهنمایی ما می‌پویند، و روشنی دل‌های کور را از ما می‌جویند. همانا امامان از قریش‌اند که درخت آن را در خاندان هاشم کاشته‌اند، دیگران درخور آن نیستند، و طغرای [۸] امامت را جز به نام – هاشمیان – ننوشته‌اند. [۹]

امام علي النقي(ع),شهادت امام علي النقي(ع),شهادت امام هادی(ع)

سوم رجب غروب خورشید سامراء، شهادت امام علی النقی الهادی علیه السّلام تسلیت [۱۰]

ر ک به:

  1. سند امامت
  2. امام شناسی
  3. امام هادی (ع)
  4. وارثان پیامبران
  5. هدايتگر انسان ها
  6. سیری در سیره‌امام(ره)

پی‌نوشت‌ها:

  1. روایت: من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیه؛ به تعبیرهای مختلفی آمده، ر ک به: مسند طیالسی، ص ۱۲۵۹ و تاریخ بخاری، ج ۶، ص ۴۴۵، مسند احمد، ج ۳، ص ۴۶۶ و كافی ج، ۱ ص ۳۷۶ و…
  2. ابن فارس، معجم المقاییس فی اللغة، ۱۴۰۴ق، ص ۴۸؛ فیومی، المصباح المنیر، ۱۴۱۴ق، ج ۱، ص ۳۱-۳۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج ۱، ص ۱۵۷؛ راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ۱۴۱۲ق، ص ۲۴؛ شرتونی، اقرب الموارد، ۱۳۶۱ش، ج ۱، ص ۱۹.
  3. میر سید شریف، التعریفات، ۱۴۱۲ق، ص ۲۸؛ بحرانی، قواعد المرام، ۱۴۰۶ق، ص ۱۷۴؛ فاضل مقداد،‌ ارشاد الطالبین، ۱۴۰۵ق، ص ۳۲۵؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج ۵، ص ۲۳۴؛ میر سید شریف، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج ۸، ص ۳۴۵.
  4. حلی، الباب الحادی عشر، ۱۳۶۵ش، ص ۶۶؛ فاضل مقداد،‌ ارشاد الطالبین، ۱۴۰۵ق، ص ۳۲۵-۳۲۶؛ فاضل مقداد، اللوامع الإلهیة، ۱۴۲۲ق، ص ۳۱۹-۳۲۰؛ میر سید شریف، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج ۸، ص ۳۴۵؛ آمدی، أبکار الأفکار، ۱۴۲۳ق، ج ۳، ص ۴۱۶؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج ۵، ص ۲۳۴.
  5. فیاض لاهیجی، گوهر مراد، ۱۳۸۳ش، ص ۴۶۱-۴۶۲؛ فیاض لاهیجی، سرمایه‌ایمان، ۱۳۷۲ش، ص ۱۰۷.
  6. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۸ش، ص ۱۹۷-۱۹۹.
  7. تحف العقول و عیون الاخبارالرضا، ج ۱، ص ۱۶۷.
  8. نیکورویی. (حامص مرکب) خوش‌رویی. زیبایی. خوب‌صورتی: سلطانی و طغرای تو نیکورویی//رویت زده پنج نوبهٔ نیکویی. خاقانی.
  9. نهج‌البلاغه، ترجمه شهیدی، خطبه ۱۴۴، ص ۱۴۰.
  10. امام ابوالحسن، علی النقی الهادی علیه السلام، امام دهم در ۱۵ ذی الحجه سال ۲۱۲ق. در مدینه به دنیا آمد. در سال ۲۲۰ق. و پس از شهادت پدرش امام جواد علیه السلام، در سن ۸ سالگی، به امامت رسید و پس از ۳۳ سال امامت، در سوم رجب، سال ۲۵۴ق. در شهر سامرا به شهادت رسید. شیخ مفید، الارشاد، ص ۳۲۷٫ امام ابوالحسن، علی النقی الهادی علیه‌السلام، امام دهم در ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ ق. در مدینه به دنیا آمد. در سال ۲۲۰ ق. و پس از شهادت پدرش امام جواد علیه‌السلام، در سن ۸ سالگی، به امامت رسید و پس از ۳۳ سال امامت، در سال ۲۵۴ ق. در شهر سامرا به شهادت رسید. شیخ مفید، الارشاد، ص ۳۲۷. امام هادی با ۳۳ سال امامت و فراز و نشیب‌های سیاسی، اجتماعی، عقیدتی و فکری و پس از تحمل حبس‌ها، شکنجه‌ها، و رنج‌ها و مشقت‌های فراوان، سرانجام در زمان «معتز»، خلیفه عباسی، مسموم شد و در سال ۲۵۴ق. به شهادت رسید و در خانه خویش در سامرا به خاک سپرده شد. درباره امام هادی علیه‌السلام کتاب تا و آثار کمتری نسبت به سایر ائمه علیهم‌السلام وجود دارد. عبدالجبار الرفاعی در معجم خویش، تعداد آثار مربوط به امام هادی علیه‌السلام را ۷۹ اثر می‌داند و این نشان‌گر غربت و مظلومیت امام هادی علیه‌السلام است. شیخ مفید، الارشاد، ص ۳۳۴.

منابع:

  1. دائرة المعارف بزرگ اسلامی
  2. نهج البلاغه، ترجمه شهیدی.
  3. الطبری، تفسیر الطبری، ۱۹/۷۵.
  4. جعفر السبحانی، مفاهیم القرآن، ج ۲، ص ۱۷۰ ـ ۱۶۹.
  5. مسلم،‌صحیح مسلم،‌۶/۳، کتاب الاماره،‌باب الناس تبع لقریش.
  6. شیخ صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین،‌ کمال‌الدین و اتمام النعمه، ‌۲۶۹/۱۲.
  7. كیهان، ۳‌شنبه، ۱۸ مرداد ۱۳۸۴، سال ۶۴، شماره ۱۸۳۰۱ (محمدجواد مروجی طبسی)

باکس شناور "همچنین ببنید"

راه انس

راه انس

واژه اُنْسْ، یعنی خو گرفتن و آرام یافتن به چیزی و اُنْسْ گرفتن، یعنی همدم …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *