خانه / دین شناسی / امدادرسانی
تعاونوا على البر و التقوى

امدادرسانی

تعاونوا على البر و التقوى

بی‌گمان باتوجّه به نگرش انسانی اسلام به مسائل، اِمْدادرسانی و کمک به دیگران امری پسندیده است. در آموزه‌های قرآنی مؤمنان می‌بایست به یاری دیگران برخیزند و کسانی را که در مسئله‌ اِمْدادرسانی در ابعاد مختلف فعالیت می‌کنند تشویق می‌کند. گاه به‌عنوان اِمْداد غیبی و گاه به‌عنوان یاری مؤمنان آن را موردستایش قرار داده‌ و  بیان اِمْدادرسانی در کارهای نیک موردنظر هست زیرا پسندیده و هنجاری موردِستایش مردم است. پیامبر (ص) بر پایه آموزه‌های قرآن می‌فرماید: مؤمنان همانند تن واحدی هستند که هرگاه عضوی از آن به درد آید دیگر اعضای تن به درد و تب گرفتار شود. (نهج‌الفصاحه، ص ۲۷۱۲) سعدی این بیان پیامبر (ص) را به نظم چنین ترجمه می‌کند: بنی‌آدم اعضای یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند. چو عضوی به درد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار. تو کز محنت دیگران بی‌غمی نشاید که نامت نهند آدمی. پیامبر (ص) می‌فرماید: هر کس صبح کند و به‌امور مسلمانان اهتمام نداشته باشد، مسلمان نیست. (کافی، ج ۲، ص ۱۶۳)

گستره معنایی اِمْداد: اِمْداد از واژه ثلاثی مجرد (مدد) به معنای انبساط و امتداد به‌کاررفته‌است. (التحقیق ج ۱۱، ص ۵۲) مدت نیز که برای زمان مستمر به کار می‌رود از همین باب است. (مفردات راغب اصفهانی، ص ۷۶۳) این واژه بر زیادشدن هم دلالت دارد، چنانکه در زمان مد آب رودخانه و دریا، بر آب آن افزوده می‌شود. (لسان العرب ابن منظور، ج ۱۳، ص ۵۰) اِمْداد به معنای یاری‌کردن دیگری است و بیشتر در امور پسندیده و دوست‌داشتنی به کار می‌رود؛ برخلاف مد که در امور ناپسند استعمال و به‌کاررفته‌است. (مفردات، ص ۷۶۳) به نظر می‌رسد که‌اِمْداد تنها در امور مادی به کار نمی‌رود و کاربرد آن در امور معنوی نیز بسیار است. (التحقیق ج ۱۱، ص ۵۲ و مقاییس اللغه ج ۴، ص ۴۰۳) اِمْداد ( help ) ( اِ ) [ ع ] ( مص م ) یاری کردن، کمک رساندن. ( اِمص ) یاری. اِمْداد، ( اَمَدَّ ) كمك كردن، یاری‌نمودن، بخشيدن و عطا كردن، مهلت و فرصت دادن، ادامه دادن، زياد كردن. یاری‌دادن و به فریاد رسیدن کسی را در نیکی باشد یا در بدی. (منتهی الارب و ناظم الاطباء) و گویند: امددته در خیر و مددته در شر استعمال می‌شود. (از اقرب الموارد، منتهی الارب و ناظم الاطباء). مدد کردن. (تاج المصادر بیهقی، ترجمان علامه ترتیب عادل و فرهنگ فارسی معین) یاری‌کردن. یاری‌دادن. (فرهنگ فارسی معین) || یاری. کمک. اعانت. (از فرهنگ فارسی معین) (از ناظم الاطباء). نصرت. (ناظم الاطباء) ازجمله کاربردهای اِمْداد، مددهای غیبی است. مددهای غیبی یاری‌رساندن پنهانی است مانند مددهای خداوند در جنگ‌های صدر اسلام به پیامبر (ص) و مؤمنان که به توفیق و اِمْداد الهی بر دشمنان پیروز می‌شدند. قرآن در ۴۰ آیه، به‌اِمْداد غیبی اشاره‌کرده‌است. (جهاد در قرآن، سید حسین طاهری خرم‌آبادی، چ ۱، تهران، وزارت ارشاد، ص ۱۲۹) البته‌این غیر از مددهای خداوند است که به شکل هدایت بخشی، حکمت افکنی، توفیق یابی و حفظ و نگهداری از گناه و مانند آن صورت گرفته و درآیات دیگری مطرح‌شده‌است. ناگفته نماند که ترکیب اِمْداد غیبی در قرآن نیامده‌است و این واژه ترکیبی از آیات متعدد قرآن اتخاذشده‌است، این آیه ها (آل‌عمران، ۱۲۴ و ۱۲۵) به فرستاده شدن سپاه نامرئی فرشتگان و (توبه، ۲۶)‌ ایجاد آرامش در دل‌های مؤمنان اشاره دارد، ازجمله آیاتی است که به سبب آن این واژه و اصطلاح پدید آمده‌است.

اهمیت و ارزش اِمْداد‌رسانی: جامعه، ترکیبی از افراد انسانی است که برای رفع نیازهای یکدیگر در مجموعه‌های قبیله‌ای (خونی) و یا ملتی (نژادی) و یا امتی (عقیدتی) دورهم گردآمده‌اند تا ضمن یاری به یکدیگر در راستای دستیابی به کمال و نیز آرامش و آسایش، مشکلات و چالش‌های پیش روی فرد و جامعه را برداشته و به همدیگر مدد رسانند. ازآنجایی‌که هیچ فرد و یا جامعه‌ای به‌تنهایی نمی‌تواند به همه نیازهای جسمی و روحی خودپاسخ کامل و لازم دهد، نیازمند یاری دیگران است. انسان هرروزه با مشکلات و چالش‌هایی روبرو می‌شود که نمی‌تواند به‌تنهایی آن را از پیش رو بردارد ازاین‌رو نیازمند مدد دیگری است. اِمْدادرسانی به‌عنوان هنجار و ارزشی انسانی خودنمایی می‌کند و خود را به‌عنوان ارزش فراگیر و جامع بر مردم و ملت و امت تحمیل می‌کند. قرآن نیز به مسئله‌اِمْداد به‌عنوان امری ارزشی توجه می‌دهد و مؤمنان را به‌عنوان امت واحد به‌سوی یاری‌رسانی دیگران سوق می‌دهد. تأکید بیش‌ازاندازه بر تعاون و پشتیبانی از یکدیگر درآیات قرآن به معنای بها دادن و ارزش‌گذاری بر این مسئله‌اجتماعی است. پدیده تعاون در حوزه‌های مختلف اقتصادی، فرهنگی و روحی، خود را نشان می‌دهد. خداوند در قرآن از مؤمنان می‌خواهد تا در امور خیر و تقوا (اعمال پسندیده دنیوی و اخروی) به یکدیگر کمک کنند و پشتیبان هم باشند. (مائده، ۲) درآیات از قرآن به مسئله‌اِمْداد به یتیمان و بازماندگان انسان‌های صالح‌اشاره می‌کند و به زبان عالم ربانی «خضر (ع)» بر شایستگی این عمل توجه می‌دهد. (کهف، ۸۲) در داستان ذوالقرنین نیز به مسئله‌اِمْداد به کسانی که در معرض خطر تعرض دشمن قرارگرفته‌اند اشاره‌شده‌است. درآیات ۹۴ و ۹۵ سوره کهف می‌خوانیم: گفتند ‌ای ذاالقرنین به‌راستی‌که یأجوج‌ومأجوج در زمین فساد می‌کنند (و متعرض جان و مال و خانمان ما می‌شوند) آیا می‌خواهی خراجی بر خود مقرر کنیم تا تو میان ما و آن‌ها سدی برپا سازی؟ ذوالقرنین گفت: آنچه پروردگارم مرا بدان توانایی داده‌است بهتر است. مرا به نیروی خویش مدد کنید تا میان شما و آن‌ها سدی برآورم. در این آیات بیان می‌شود که آن حضرت به یاری قومی شتافت که در معرض دشمنانی خون‌خوار و خون‌ریز بوده‌اند و عنوان مفسد فی‌الارض بر آن‌ها اطلاق شده‌است. آن حضرت در پاسخ یاری خواستن و حتی کمک مالی دادن ایشان، تنها از آن‌ها خواست تا نیروی بدنی در اختیار او گذارند و کمک‌های مالی و هزینه‌های برپایی سد را نپذیرفت. در حقیقت ایجاد پناهگاهی برای مردمان به‌عنوان امری در حوزه‌اِمْدادرسانی موردتوجه‌این آیات قرارگرفته‌است که بیانگر ارزش و اهمیت اِمْدادرسانی حتی در حوزه دفاعی است.

زمینه‌های اِمْدادرسانی: درآیات قرآن محورها و زمینه‌های اِمْدادرسانی بیان‌شده‌است. این موارد گاه به‌صورت کلی و گاه به‌صورت مصداقی و موردی تبیین گردیده‌است. قرآن اِمْدادرسانی را به‌صورت کلی در محورهایی تجویز بلکه لازم شمرده‌است. ازجمله مهم‌ترین این محورها می‌توان به:

  • اِمْدادرسانی در حوزه‌ امورخیریه‌ اشاره کرد. مؤمنان موظّف هستند تا در کارهای خیر به یکدیگر مدد رسانند و در این امور کوتاهی نورزند. کارهای خیر به دو شکل امور دنیوی و اخروی نمود پیدا می‌کند. تعاون و همکاری و همیاری در امورخیرخواهانه و نیک از دستورهای کلی قرآن در این حوزه‌است که در، دوم سوره مائده بدان اشاره و تأکید شده‌است: « ای کسانی که‌ایمان آوردید بر نیکی و تقوا یکدیگر را یاری و مدد رسانید و پشتیبان هم باشید. »
  • در اهمیت و ارزش اِمْداد، بیان مسئله‌اِمْدادرسانی جنگی و دفاعی است که یکی از محورهای اِمْدادرسانی مسئله‌اِمْدادرسانی دفاعی به مردمان است. درآیات سوره کهف بیان‌نشده‌است که‌امتی که درخواست یاری از ذوالقرنین کرده‌اند، افراد مؤمن بوده‌اند، بلکه کسانی هستند که باقدرت و نیروی ذوالقرنین و رأفت و مهربانی او آشنا شده‌اند و به همین منظور از وی درخواست یاری و مدد می‌کنند و حتی حاضر می‌شوند که هزینه‌ایجاد سد را بپردازند، ولی ذوالقرنین به علت کمک‌رسانی و اِمْداد به‌انسان‌های مظلوم حاضر می‌شود خود هزینه و مخارج احداث سد را بپردازد. این بدان معناست که‌اِمْدادرسانی به کسانی که مورد ظلم و ستم و تجاوز قرارگرفته‌اند مسئله‌ای انسانی و اسلامی است که می‌بایست در حوزه‌اِمْدادرسانی موردتوجه و تأکید قرار گیرد. هرچند که آن حضرت مانند حضرت یوسف‌(ع) که در زندان، دوستان خویش را به توحید فراخوانده عمل می‌کند و بابیان اینکه خداوند در احداث سد به وی کمک می‌کند، می‌کوشد مردمان را به‌سوی توحید دعوت کند و با این روش، دعوت عملی را به کار گیرد.
  • از دیگر محورهای اِمْدادرسانی، یاری به یتیمان است. در داستان خضر و موسی‌(ع) به مسئله‌اِمْدادرسانی به یتیمان اشاره‌شده‌است.
  • از دیگر محورهای اِمْداد که در قرآن بدان اشاره‌شده‌است، مسئله‌اِمْدادرسانی به مؤمنان در برابر تجاوز متجاوزان است.، ۷۲ سوره‌انفال به‌این مهم اشاره می‌کند که مؤمنان دارای عزم و حضور مؤثر اجتماعی به یکدیگر در برابر متجاوزان یاری می‌رسانند: « آن‌ها که‌ایمان آورده‌اند و مهاجرت کرده‌اند و با مال و جان خویش درراه خدا جهاد کرده‌اند و آن‌ها که به مهاجران جای‌داده ویاری‌شان کرده‌اند، خویشان و اولیای یکدیگرند؛ و آن‌ها که‌ایمان آورده‌اند و مهاجرت نکرده‌اند خویشاوندان شما و اولیای شما نیستند تا آنگاه‌که مهاجرت کنند؛ ولی اگر شمارا به یاری خواندند باید به یاری ایشان برخیزید مگر آنکه بر ضد آن گروهی باشد که میان شما و ایشان پیمانی بسته‌شده باشد و خدا به کارهایی که می‌کنید بیناست. » در این آیات به‌صراحت به مسئله‌اِمْدادرسانی به تجاوزشدگان اشاره‌شده و پذیرش درخواست ایشان با شرایطی لازم و ضروری برشمرده‌شده‌است.
  • اِمْدادرسانی به دولت و دولتمردان نیز از محورهایی است که قرآن بدان اشاره می‌کند. در داستان ذوالقرنین که مردم از وی می‌خواهند سدی را بر پا کند تا از حملات دشمن در امان باشند. ایجاد پناهگاهی امن با ایجاد سدی در برابر دشمن امکان‌پذیر بوده‌است. این مسئله نیاز به هزینه کردن مقدار زیادی مال و ثروت و نیز به‌کارگیری نیروی انسانی داشت. ذوالقرنین می‌پذیرد که درزمینهٔ دفاعی به‌ایشان کمک کند تا از تعرض دشمن در امان باشند. وی حتی می‌پذیرد که منابع مالی طرح را خود تأمین کند ولی نیروی انسانی را می‌بایست مردم تأمین کرده و در اختیار وی گذارند. مردم می‌پذیرند تا وی را در این مسئله یاری رسانند؛ بنابراین می‌توان گفت که همیاری و تعاون مردم ساکن میان دو کوه به ذوالقرنین درپدید آوردن سدی برای جلوگیری از هجوم یأجوج‌ومأجوج به‌عنوان مصداقی از محورهای اِمْدادرسانی هست. ازاین‌رو می‌توان گفت که یکی از محورهای اِمْدادرسانی همیاری مردمی در امور دولتی برای رفاه و امنیت و آسایش اجتماع است.

بایدها و نبایدهای اِمْدادرسانی: ازآنجاکه‌اِمْدادرسانی می‌تواند در امور پسندیده و ناپسند صورت گیرد، قرآن برای هر یک از موارد خاص حکمی را بیان کرده‌است. در برخی موارد اِمْدادرسانی به‌عنوان امری واجب و لازم در قرآن مطرح‌شده‌است. اِمْدادرسانی به مؤمنانی که‌از سوی دشمن مورد تعرض واقع‌شده‌اند امری واجب و لازم است و بر همه مسلمانان است که به درخواست کمک مؤمنان در معرض خطر و حمله دشمن یاری رسانند. در اینجا احکام برخی از مصادیق اِمْدادرسانی اشاره می‌شود. ازجمله‌این موارد می‌توان به:

  1. وجوب اِمْداد مهاجران و انصار به مؤمنان غیر مهاجر در صورت کمک خواهی ایشان در حمایت از دین اشاره کرد. در، ۷۲ سوره‌انفال به‌صراحت به‌این مسئله‌اشاره‌شده‌است.
  2. هرگونه یاری‌رسانی به کافران، حرام است. خداوند می‌فرماید: ای پیامبر؛ پشتیبان کافران نباش. (قصص، ۸۶) چنانکه کمک‌رسانی به کسانی که می‌کوشند تا مردمانی را از سرزمین خویش آواره کنند به‌عنوان امری ناپسند و حرام شمرده‌شده‌است. (بقره، ۸۵)
  3. از دیگر مواردی که‌اِمْدادرسانی درآن حوزه حرام است، یاری و اِمْدادرسانی بر گناه و تجاوزگری است که در، ۸۵ بقره یهودیان به جهت عمل برخلاف این حکم مورد سرزنش قرارگرفته‌اند.

خداوند در یک دستور کلی و فراگیر همه مؤمنان را از اینکه بر گناه و تجاوز و تعدی دیگری را یاری و مدد رسانند بازمی‌دارد و می‌فرماید: بر گناه و تجاوز همکاری نکنید. (مائده، ۲) به‌هرحال اِمْدادرسانی بر آوارگی (بقره، ۸۳ و ۸۵) تجاوز (همان) و ظلم و ستم (ممتحنه، ۹) و گناه (بقره، ۸۵ و قصص، ۱۷) و مجرمان (قصص، ۱۷) امری حرام  و مردمان را از آن بر حذر داشته‌است.

مبانی قرآنی اِمْدادرسانی و کمک به دیگران: برای اِمْدادرسانی به مفهوم امروزین آن می‌توان مبانی قرآنی قوی و متقنی را یافت که به برخی از این مبانی اشاره می‌شود. ازجمله‌این مبانی مسئله عدالت اجتماعی است؛ قرآن یکی از اهداف اصلی دین در دنیا را عدالت دانسته و می‌فرماید: قطعاً پیامبران را با بینات و دلایل روشن فرستادیم و با ایشان کتاب و میزان را همراه کردیم تا مردمان به عدالت و قسط برخیزند. (حدید، ۲۵) از مصادیق اجرای عدالت آن است که نیازمندان با کمک‌های مالی و معنوی و پزشکی و غذایی اِمْداد و یاری شوند تا آن‌ها نیز امکان رشد و تعالی را بیابند. ازاین‌رو قرآن مردمان را مأمور به‌اجرای عدالت کرده و دستور به‌انفاق و خمس داده تا ثروت و مال در اختیار عده‌ای محدود نباشد و همگان بتوانند از آن بهره‌مند شوند. حکمت دستور به‌انفاق و وجوب خمس و زکات، چیزی جز یاری به مستمندان نیست. ازاین‌رو خداوند می‌فرماید: خداوند به عدل و نیکوکاری و پرداخت نفقات به بستگان، فرمان می‌دهد. (نحل، ۷۰) این سفارشی است برای اینکه مهر و محبت و عدل در کنار هم قرارگرفته و جامعه سالم انسانی را بسازد. جامعه‌ای که تعاون و همیاری در آن اصالت دارد و هرکسی دستگیر دیگری است و در سختی‌ها یار و مددکار دیگری است. از دیگر مبانی قرآنی اِمْدادرسانی مسئله‌ایجاد امنیت عمومی است. قرآن ارزش ایجاد این امنیت را در حد عبادت خدا دانسته می‌فرماید: باید قریش پروردگار این خانه را عبادت کنند که‌ایشان را از گرسنگی سیر کرد و از خوف امنیت بخشید. (قریش، ۴) در این، امنیت از ترس را به‌عنوان نعمت برمی‌شمارد که مردم به خاطر آن، باید شاکر خدا باشند و به همین علت وی را عبادت کنند. در این، امنیت به‌عنوان هدف اصلی در زندگی بشر دانسته‌است که فراهم‌آوری آن از سوی خدا موجب و علت حکم به عبادت خدا دانسته شده‌است. درحقیقت این، و، ۵۵، نور بیان می‌دارد که مردمان می‌بایست به شکرانه‌امنیت، خدا را عبادت کنند؛ بنابراین از مبانی انسان‌دوستی آن است که‌امنیت را برای مردمان فراهم آوریم. از دیگر مبانی اِمْدادرسانی، توجه به مسئله نوع‌دوستی است؛ زیرا انسان‌ها در نگرش قرآنی از نفس واحدی آفریده‌شده و هیچ‌گونه تفاوتی میان آن‌ها نیست؛ بنابراین می‌بایست اصل مهرورزی را در میان خود رعایت کنند. قرآن علت بعثت پیامبر را رحمت برای جهانیان چه مؤمن و غیر مؤمن برمی‌شمارد. (انبیاء، ۱۰۷) و از مؤمنان می‌خواهد تا پیامبر خویش را سرمشق قرار داده و از او پیروی کنند. در ستایش مؤمنان نیز می‌فرماید که‌ایشان در میان خویش مردمانی مهربان و مهروز هستند و تأکید می‌کند که مسئله مهرویی از ویژگی‌های مؤمنان ویاران پیامبر است. (رحماء بینهم) یکی از مصادیق نوع‌دوستی و مهرورزی، اِمْدادرسانی به نیازمند در هنگامه سختی‌ها است. چنانکه‌ایجاد همبستگی اجتماعی که یکی از اهداف قرآنی است با این امر تحقق می‌یابد که مردمان در هنگامه سختی‌ها دستگیر باشند و به یکدیگر یاری رسانند. محرومیت‌زدایی از دیگر مبانی قرآنی است که می‌توان برای مسئله‌اِمْدادرسانی بیان کرد؛ قرآن می‌فرماید: در اموال مؤمنان حقی برای درخواست‌کنندگان و محرومان است. (ذاریات، ۱۹) اِمْدادرسانی به‌افراد فقیر و ناتوان یکی از واجباتی است که در این، بر عهده مؤمنان نهاده شده‌است. این‌ها بخشی از مبانی قرآنی اِمْدادرسانی است که به‌طور اختصار در نوشتار حاضر آقای رسول سلطان شاهی تلاش می‌کند تا نگرش قرآن به مسئله‌اِمْدادرسانی مورد تحلیل و تبیین قرار گیرد.

برای اطلاع بیش تر رجوع کنید به:

  1. مردان خطر
  2. فرشتگان اِمْدادگر
  3. لبخند به یاد ماندنی
  4. پایان تلخ پلاسکو …
  5. هلال احمر و صلیب سرخ
  6. سازمان های انسان‌دوستانه

باکس شناور "همچنین ببنید"

رازونياز به درگاه الهی

ماه رازونياز

مُناجات به معنای رازگویی و عرض نیاز و حاجت به درگاه خدا همراه با شکر …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *