خانه / آیین زندگی / چشم به راه
انتظار

چشم به راه

انتظار«چشم‌به‌راه بودن همراه با امید و نگرانی» معنای انتظار است. انتظار مانند گرسنگی، تشنگی، خشم، بغض و … امری وجدانی است که هرگز با توصیفات ذهنی، حقیقت آن درک نمی‌شود. انتظار در اصطلاح به معنای انتظار کشیدن برای ظهور امام مهدی (عج) است که به نحوی خارق عادت و معجزه‌آسا روی می‌دهد و دنیا را از عدل و داد پر می‌کند که‌ مستلزم نوعی آمادگی معنوی و اخلاقی است. انتظار فرج یعنی چشم‌به‌راه بودن، همراه با امید و بسترسازی برای پیروزی نهایی حق بر باطل، گسترش جهانی صلح، عدالت و ایمان اسلامی و استقرار دولت حق در سراسر گیتی به دست امام مهدی (عج) هست. انتظار فرج یعنی اعتقاد به این که فرجام تاریخ با عدالت و سعادت جهانی رقم خواهد خورد. انتظار ازنظر روان‌شناسی، کیفیتی روحی است که سبب پیدایش حالت آمادگی است برای آنچه انتظار می‌رود و نقطه مقابل آن یأس و ناامیدی است. آن‌کسی كه منتظر راستین حجت خداست، هماره در تلاش و تكاپوست تا فرهنگ ناب مهدوی از «علم» به «عین» آید و از گوش به آغوش؛ ازاین‌روست كه هر متخصص فن‌آوری كه در مكتب انتظار آموخته گردیده است، در ارائه صحیح تخصّص متعهدانه، هیچ قصوری روا نمی‌دارد.

چیستی و آثار انتظار: امام مهدی (عج) زمانی شناخته می‌شود كه معنای خلافت الهی دانسته شود؛ زیرا خلیفة اللّهی برجسته‌ترین لقب انسان كامل است. (۱) اِنْسان‌ِ کامِل‌ اصطلاحی است عرفانی و بر کسی که مظهر أتم اسمای الهی خداست اطلاق می‌شود. این اصطلاح‌ عرفانی‌ که‌ ازلحاظ انسان‌شناسی‌ و جهان‌شناسی‌ِ عرفانی‌، و نیز به‌ اعتبار نظریه امامت‌ و ولایت‌ اهمیت‌ خاصی‌ دارد و از او با القابی چون کون جامع، قطب عالَم، جام جهان‌نما، خلیفه، امام، صاحب‌زمان، اکسیر اعظم،خضر، مهدی، کامل، مکمّل، دانا، بالغ و … نیز تعبیر می‌شود. انسان‌ کامل‌ انسانی‌ است‌ متخلق‌ به‌ اخلاق‌ الهی‌، علت‌ غایی‌ خلقت‌، سبب‌ ایجاد و بقای‌ عالم‌، متحقق‌ به‌ اسم‌ جامع‌ الله‌، واسطه میان‌ حق‌ و خلق‌، خلیفه بلامنازع‌ خدا که‌ علم‌ او به‌ شریعت‌، طریقت‌ و حقیقت‌ قطعیت‌ یافته‌، و به‌ تعبیری‌ اقوال‌ نیک‌، افعال‌ نیک‌ و اخلاق‌ نیک‌ در او به‌ کمال‌ رسیده‌ است‌. او به‌ظاهر و باطن‌ راهنمای‌ خلایق‌ و آدمیان‌ است‌ و به‌ امراض‌ و آفات‌ نفسانی‌ و روحی‌ آنان‌ آشنا، و هم‌ شفادهنده آن‌هاست. مخلوق‌ خدا، اما خدا گونه‌ است‌. آنچه‌ از صفات‌ و اخلاق‌ِ الهی‌ در او فراهم‌ آمده‌، به‌ نیابت‌ ذات‌ ربوبی‌ است‌ که‌ چون‌ دوگانگی‌ از او برخاسته‌، و با هویت‌ متعالی‌ الهی‌ وحدت‌ ذاتی‌ پیداکرده، به‌ چنین‌ مرتبه‌ای‌ نائل‌ شده‌ است‌. این اصطلاح در قرآن صریحاً به کار نرفته است؛ ولی معنا و مفهوم آن را از آیاتی که به خلیفة اللّه، امام، مطهّر، مخلَص، مهتدی، صدّیق، صالح، مقرّب، سابق، مصطفی، مجتبی، ولیّ‌اللّه، رسول، نبیّ، صاحبان نفس مطمئنه و عبودیت تامّة مربوط است می‌توان برداشت کرد، افزون بر این چون انسان کامل در همه اوصاف کمال سرآمد همه است می‌توان همه آیاتی را که به فضایل و کمالات انسانی اشاره دارد به انسان کامل مرتبط دانست، بلکه ازآن‌رو که انسان کامل خود قرآن ناطق و قرآن خُلق وی است، می‌توان همه قرآن را وجود کتبی انسان کامل و سوره‌ها و آیات آن را مدارج و معارج وی معرفی کرد. ویژگی‌های انسان کامل:

  1. تنها این انسان كامل است كه در همه‌جا مظهر خداست.
  2. خلافت الهی، لباسی فاخر است كه زیبندۀ اندام ملكوتی انسان كامل است؛ حتی فرشتگان مقرّب از آن بی‌بهره‌اند.
  3. ذات اقدس الهی برای نمایاندن چنین مقام والایی به دیگران، درود و سلام خویش را به عبارت‌های گوناگون متوجه تمامی شئون انسان كامل می‌کند.
  4. حقیقت انسان کامل را جز آفریدگار او و سایر انسان‌های كامل نمی‌شناسند. مقام شامخ انسان كامل، همان خلافت خداست كه همه‌جا و در همه شئون به‌عنوان آیت كبرای خدا ظهور و حضور دارد و در همه مراحل از لطف و فیض خاص خدا برخوردار است. چنین موجودی گاه پیامبر و گاه امام است.
  5. فرج وجود مبارك امام مهدی (عج) از بزرگ‌ترین آرزوهای پیروان مكتب اهل‌بیت (ع) است كه سبب امید به آینده و حركت و پویایی در جامعه اسلامی است. مهم، باور حتمی بودن ظهور و انتظار راستین برای تحقق آن است. پیامبر (عج) بهترین عمل امّت را انتظار فرج از جانب خدای سبحان می‌داند: «أفضل أعمال اُمّتی انتظار فرج من الله عزّ وجلّ». (۲) و اهل‌بیت (ع)، برجسته‌ترین مصداق این عنوان كلّی را انتظار فرج وجود مبارك امام مهدی (عج) دانسته‌اند، چراکه برای انسان‌های مؤمن ظهور آن حضرت گشایش حقیقی است. (۳)
  6. حضرت عبدالعظیم حسنی (ره) فرمود: بر مولایم امام جواد (ع) وارد شدم؛ تصمیم داشتم از او بپرسم كه آیا «قائم» شما همان مهدی است یا غیر او؛ پیش از آنكه سخن بگویم، فرمود: «ای ابا القاسم! قائم ما همان مهدی است كه باید در زمان غیبتش منتظر او بود و در زمان ظهورش وی را اطاعت كرد و او سومین فرزند من است. قسم به خدایی كه پیامبر (ص) را به پیامبری برگزید و امامت را به ما اختصاص داد، اگر تنها از عمر دنیا یك روز باقی باشد، خدای تعالی آن روز را به‌قدری طولانی می‌کند تا قائم ما ظهور و خروج كند و آن‌گونه كه زمین از ظلم و جور پرشده است، آن را از عدل و قسط پر گرداند! خدای سبحان كار او را در یک‌شب اصلاح می‌کند و اوضاع را به نفع او می‌گرداند، چنان‌که كار موسی (ع) را در یک‌شب اصلاح كرد: موسی برای گرفتن شعله‌ای از آتش برای استفاده خانواده‌اش رفت؛ اما هنگام بازگشت به شرافت رسالت و افتخار نبوت رسیده بود؛ سپس امام جواد (ع) فرمود: بهترین اعمال شیعیان ما انتظار گشایش امور به دست آن حضرت است». (۴)

انتظار

برخی از آثار انتظار: انتظار ظهور امام مهدی (عج) آثار و نتایج فراوان فردی و اجتماعی دارد ازجمله:

  • ۱. امید به آینده: امید به آینده‌ای روشن كه سهم بزرگی درحرکت‌ها، کوشش‌ها و تلاش‌های فردی و اجتماعی مردم دارد، یكی از آثار آن شمرده می‌شود و چه‌بسا یكی از جهات تأكید و توصیه انتظار در لسان عترت طاهرین (ع) لحاظ همین فایده بوده است؛ آن‌گونه كه امیر مؤمنان علی (ع) انتظار فرج را محبوب خدای سبحان دانسته و امید به رحمت خدا را از آثار آن معرفی می‌کند: آن حضرت فرمود: اِنتظروُا الفرج و لاتیأسوا من روح الله، فانّ أحبّ الأعمال إلی الله (عزوجل) انتظار الفرج (۵) و حضرت سید الساجدین (ع)، انتظار فرج را از بزرگ‌ترین گشایش‌ها می‌شمارد: انتظار الفرج من أعظم العمل. (۶)
  • ۲. اصلاح‌گرایی در عرصه‌های فردی و اجتماعی: آن‌کسی كه منتظر راستین مصلح جهانی است، هم صالح است و هم مصلح. چنین كسی با اقتدا به دعای مولای خویش از خدای سبحان چنین می‌خواهد: اللّهمّ! إنّا نرغب إلیك فی دولة كریمة، تعزّ بها الإسلام و أهله و تذلّ به النفاق و أهله و تجعلنا فیها من الدعاة إلی طاعتك و القادة إلی سبیلك. (۷) این (کلام فوق) همان معنای بلندی است كه امام معصوم (ع) بدان اشاره و در بیان وظیفه شیعیان در عصر غیبت می‌فرماید: علیكم بالدعاء و انتظار الفرج! (۸) چراکه اگر دعا ناظر به جنبه فردی و خود سازی تنها باشد، انتظار فرج قطعاً ناظر به هر دو جنبه فردی و اجتماعی یا به سخن دیگر، خودسازی و دیگرسازی است.
  • ۳. طلوع تلاش، پویایی و پیشرفت در تمام عرصه ها: آن‌کسی كه منتظر راستین حجت خداست، هماره در تلاش و تكاپوست تا فرهنگ ناب مهدوی از «علم» به «عین» آید و از گوش به آغوش؛ ازاین‌روست كه هر متخصص فن‌آوری كه در مكتب انتظار آموخته گردیده است، در ارائه صحیح تخصّص متعهدانه، هیچ قصوری روا نمی‌دارد. اگر امام صادق (ع) فرمود: لیعدنّ أحدكم لخروج القائم و لو سهماً… . (۹) یعنی منتظر ظهور آن حضرت حتی یك تیر هم كه شد، آماده باید كند… (این سخن) صبغه تمثیل دارد نه تعیین؛ زیرا متخصص نظامی، آمادگی رزمی وظیفه اوست و كارشناس اقتصادی، رسالتش تلاش برای حل تورم، رفع بیكاری، تعدیل تقاضا و عرضه، تقلیل فاصله رنج‌آور طبقاتی و تعطیل اسراف و اتراف و ترفّه است و مجتهد فقهی یا حقوقی یا سیاسی، عهده‌دار جهل زدایی و ایستادگی در برابر هجوم فرهنگی و درنهایت، تبیین و تعلیل و حمایت عالمانه از مبانی اعتقادی است.
  • ۴. تخلّق به فضائل نفسانی: آن‌کسی كه به‌راستی امام خویش را موجود (حیّ و حاضر) می‌داند و او را مظهر «هُوَ بِكُلِّ شی ءٍ عَلیم» (۱۰)، «هُوَ السَّمیعُ البَصیر» (۱۱) و «هُوَ عَلی كُلِّ شی ءٍ شَهید» (۱۲) می‌شناسد، هماره خویش را در محضر خلیفه الهی و امام معصوم خود می‌داند، همان‌گونه كه حضور خدای والا را در مرتبه‌ای بالاتر ادراك می‌کند و آنگاه بر اساس آموزه‌های اساسی قرآن در محضر خدای سبحان و خلیفه او حیا پیشه می‌کند و از درون و برون، خود را در مشهد حق و امام خویش دیده و از زشتی‌ها و معاصی دوری می‌کند و چنین انتظاری موجب تنزیه روح او شده، قلبش را نورانی می‌سازد.
  • ۵. آمادگی برای ظهور: مجموعه آثار تحرّك آفرین، امیدبخش و اصلاح‌گر انتظار راستین، منتظر صادق را بدان سوی رهنمون می‌شود كه چون وقت ظهور ناپیداست، می‌باید همواره واجد شرایط و لوازم ظهور مهدی موجود موعود (عج) باشد و همین آمادگی و پرهیز از تسویف و تأخیر، در اصلاح فرد یا جامعه، در بارور شدن فكر فردی و عقل جمعی سهم بسزایی خواهد داشت. (۱۳)
  • ۶. استحقاق نگاه تشریفی اهل‌بیت (ع): آن‌کسی كه منتظر راستین امام مهدی (عج) است براثر تخلّق به اخلاق الهی گَردِ حرام نمی‌گردد و جانش به گَردِ معصیت، غبار نمی‌گیرد و می‌کوشد در انجام دادن واجب و دوری از معصیت كه در رأس آموزش‌های فرعی اسلام است، قصور و تقصیر روا ندارد. واجبات را عمل و از حرام‌ها دوری كند و فراخور توان خویش به انجام دادن مستحب و ترك مكروه نیز اهتمام ورزد؛ و چون چنین كند، مطلوب مولای خویش را به انجام رسانیده و مستحق عنایت خاص و نگاه تشریفی امام خویش و سایر عترت طاهره (ع) خواهد شد.
  • ۷. شکوفاسازی اندیشه‌ها: اِثاره (جلوه‌گر ساختن) دفائن عقول و شكوفایی گنجه‌ای اندیشه انسان‌ها از برترین برنامه‌های وجود مبارك امام مهدی (عج) است؛ همان‌گونه كه در بسیاری از روایاتِ ظهور حضرتش به اوج گرفتن سطح آگاهی در عصر ظهور تصریح‌شده است. سیر طبیعی علوم از سویی و كوشش بی‌وقفه عُلَماء و صاحبان عقل و دانش و فرهنگ از سویی دیگر، سبب گسترش مباحث و معارف علمی و زمینه رشد فكر و شكوفایی اندیشه را فراهم می‌آورد. این حركت و جنبش علمی كه با تألیف كتاب یا سایر دستاوردهای علمی و فكری و به دست علما كه سربازان واقعی و منتظران حقیقی امام مهدی (عج) هستند به وجود می‌آید، فتنه‌های برخاسته از خواسته‌های نفسانی برای خاموش كردن چراغ عقل را ناكام می‌گذارد و سبب تعالی اندیشه و دانش خواهد گشت. (۱۴)
  • ۸. باریابی به مقام اعتماد انسان: منتظر كه در پرتو یقین به حضور ذات اقدس الهی و ادراك محضر امام عصر خویش در میدان جهاد اوسط و اكبر به مبارزه با شیطان درون و بیرون قیام می‌کند، می‌تواند تا بدان پایه اوج گیرد كه امام معصوم به‌منظور تجلیل از او و تشویق سایر صحابه به پژوهشگری و پرهیزكاری سخن او را دراثنای قول خویش یادآور می‌شود و از او سخن نقل كند؛ (۱۵) چه‌بسا منتظران صالح و صادق حجت منتظر (عج) كه خویش را در عرصه جهاد اوسط و اكبر پرورده و به بارگاه قبول اهل‌بیت (ع) باریافته‌اند و مشمول نظرۀ رحیمیۀ آن‌ها گردند.

مناجات: در سیره درخشان پیامبر (ص) و امامان (ع)، گفتار و سخنان حكیمانه و دل‌نشین آن‌ها، بخش مهمى از فرهنگ زندگى آن‌ها است و در این بخش، فصل برجسته و بالنده‌ای از دعاها و مناجات‏هاى آن‌ها را تشكیل می‌دهد، كه به‌راستی می‌توان آن‌ها را كلاس بزرگى براى آموزش عرفان، اخلاق، شیوه‌های عالى زندگى و فرهنگ ناب پاک‌سازی و بهسازى نام برد؛ بنابراین لازم است این فصل بالنده را در متن زندگى قرارداد و از آن اكثر بهره‌برداری صحیح را در راستاى تعالى و تكامل و پیروزى همه‌جانبه در همه عرصه‌ها نمود؛ و دعاهایى همچون مناجات‏ هاى امام على (ع) و دعاى كمیل و مناجات شعبانیه او و مناجات‏ ها و دعاهاى امام حسن (ع) و امام حسین (ع) به‌ویژه دعاى عرفه امام حسین (ع) و دعاهاى صحیفه سجادیه و…كه امام خمینى ره در مورد بهره‌برداری از این دعاها بسیار سفارش می‌کرد و آن‌ها را قرآن صاعد می‌خواند، یعنى آن‌ها را برگرفته از قرآن و وحى الهى می‌دانست، كه از زبان معصومان (ع) و اولیاى ممتاز خدا، به‌سوی ملكوت صعود می‌کند و انسان را همراه این براق صعود، به‌سوی سرچشمه زلال ملكوت و كمالات اعلى به بالا و بالاها می‌برد. براى روشن شدن مطلب كافى است كه به فرازى از نوشتار امام ره پیرامون صحیفه سجادیه توجه كنیم: «صحیفه كامله سجادیه، نمونه كامل قرآن صاعد است و از بزرگ‌ترین مناجات عرفانى در خلوت گاه انس است… آن كتابى است الهى كه از سرچشمه نور اللّه نشأت گرفته و طریقه سلوك اولیاء بزرگ و اوصیاء عظیم‌الشأن الهى است كه در آن‌همه گونه نعمت موجود است و هر كس به مقدار اشتهاى معنوى خود از آن استفاده می‌کند.»(۱۶) نتیجه این‌که: از دعاهاى معصومان (ع) و دعاى امام عصر (عج) كه در حقیقت در سلك صحیفه سجادیه است، نباید غافل ماند و خود را از این قرآن صاعد محروم ساخت. بلكه لازم است براى رشد و تعالى با فراهم نمودن شرایط و حالات، اكثر بهره‌برداری را از آن‌ها نموده و از این فرهنگ نورانى، كسب نور نموده و بر صفاى باطن و پاك زیستى و صعود به‌سوی قلّه عرفان و كمالات استفاده بهینه كرد. با توجه به این‌که پیامبر (ص) فرمود: «الدّعاء مخّ العبادة؛ (۱۷) دعا جان عبادت است.» و از آیات و روایات استفاده می‌شود كه باید هنگام دعا به این امور توجه داشت تا بیشتر بهره‌مند شد:

  • ۱- توجه به محتواى دعا
  • ۲- پاک‌سازی در پرتو دعا
  • ۳- وصول به جان عبادت در پرتو دعا
  • ۴- رهایى از اندوه و حزن و نگرانی‌ها در پرتو دعا
  • ۵ – ذكر نام‏ هاى آرام‌بخش خدا هنگام دعا و دریافت توحید كامل و این‌که همه‌چیز از آن خدا و در دست خداست.
  • ۶- بهره‌مندی از آموزه‌های عرفانى و اخلاقى از فضاى روحانى دعا.

اکثر ادعیه، مناجات، زیارات و دستورات اخلاقی برای توده مردم است که از راه علم عامل بشوند یعنی یک سلسله مطالبی را بفهمند بعد عمل کنند اما راه جذبه برای خواص است. تقریباً در تمام ادعیه‌ای که در طول سال مطرح است دعایی مانند مناجات شعبانیه کم دیده می‌شود تا در آن به خداوند عرض کنیم خدایا توفیق بده که من به‌طرف تو سیر کنم، اول منادات داشته باشم چون از دور با تو سخن می‌گویم ندا داشته باشم بعد وقتی نزدیک شدم چون جای ندا نیست با تو مناجات کنم و از منادات به مناجات منتقل شوم و وقتی خیلی نزدیک شدم باید ساکت باشم تا شما از آن‌طرف حرف بزنید. شما از آن‌طرف منادات ندارید چون نزدیکید، لذا با من مناجات می‌کنید بعد عرض کنم خدایا شما مناجات کنید من آرام‌آرام گوش می‌کنم بعد شما یک‌جوری به من نگاه کنید که من صعقه بزنم و بی‌هوش شوم. این‌چنین مناجاتی در بین ادعیه و مناجات بسیار کم است چون افرادی که این راه را طی کنند بسیار کم‌اند. مردم یا بیراهه می‌روند یا اگر به راه بروند همان راه زهد و اخلاق و عبادات و این‌ها است؛ اما راه حارثِ ابن مالک راه عملی و راه خاصی است او عبدی بود که خداوند قلب او را نورانی کرده بود و این برای همگان نیست.

آرمان اِنْسان‌ِ کامِل‌: انسان کامل یک آرمان است که رسیدن به آن به‌عنوان هدفی برای انسان در نظر گرفته‌شده‌است. انسان کامل مضمونی است که در دیدگاه‌های فلسفی، عرفانی و … از اهمیت برخوردار است، امّا از دیدگاه ادیان ابراهیمی که انسان کامل از جایگاه ویژه‌ای برخوددار است، قابلیت خدای گونه شدن در انسان وجود دارد.(۱۸) انسان کامل گرچه به اعتبار پایین‌ترین نشئه و نازل‌ترین مرتبه وجودیش خود را به‌فرمان خدا مانند سایر انسان‌ها بشر معرفی می‌کند: «قُل اِنَّما اَنا بَشَرٌ مِثلُکُم». (۱۹) و می‌گوید: من از غیب بی‌اطلاعم و ازاین‌رو از بسیاری از خیرات بی‌بهره‌ام و برایم پیشامدهای سوئی رخ می‌دهد: «لَو کُنتُ اَعلَمُ الغَیبَ لاَستَکثَرتُ مِنَ الخَیرِ و ما مَسَّنِیَ السّوءُ». (۲۰) و از فرجام خویش و دیگران بی‌خبرم: «و ما اَدری ما یُفعَلُ بی و لابِکُم». (۲۱) و به اقتضای زندگی عالم مادی از دیگر موجودات استفاده کرده و مانند دیگران در بازارها راه می‌رود و نیازمند خوردن و آشامیدن است: «قالوا مالِ هـذا الرَّسولِ یَأکُلُ الطَّعامَ و یَمشی فِی الاَسواق» (۲۲)؛ ولی وی را به لحاظ نشئات و اطوار وجودی دیگرش مقامات و فضایلی است (۲۳) که شناخت و برشمردن همه آن‌ها از عهده فهم انسان‌های معمولی خارج است.

ر ک به:

  1. انتظار
  2. شعبان
  3. افق انتظار
  4. چشم‌هايم
  5. اسرار انتظار
  6. چشم به راه
  7. زنان در انتظار
  8. چهارم شعبان
  9. مولاي مهربان
  10. حكومت جهانی
  11. مردي مي آيد…
  12. راز میلاد و انتظار
  13. مناجات شعبانیه
  14. تقویم ماه شعبان
  15. اعمال ماه شعبان
  16. هدايتگر انسان ها
  17. الصحيفة السجادية
  18. بازار و فرهنگ انتظار
  19. مهدى از ديدگاه علماى اهل سنّت
  20. پرتوى از سيره و سيماى امام مهدى(ع)

پاورقی:

  1. امام مهدی (عج) موجود موعود، ص ۱۱۵.
  2. کمال‌الدین، ج ۲، ص ۳۵۷؛ بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۱۲۸.
  3. امام مهدی (عج) موجود موعود صفحه ۱۶۴.
  4. عبدالعظیم بن عبدالله بن علی بن الحسن بن زید بن الحسن بن علی بن أبی‏طالب (ع) الحسنی قال: دخلت علی سیدی محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن أبی‏طالب (ع) و أنا اُرید أن اسئله عن القائم ما هو المهدی أو غیره؟ فابتدأنی فقال لی: یا أبا القاسم! إنّ القائم منّا هو المهدی الذی یجب أن ینتظر فی غیبته و یطاع فی ظهوره و هو الثالث من ولدی؛ و الذی بعث محمداً بالنبوة و خَصَّنا بالإمامة! انّه لو لم یبق من الدنیا إلاّ یوم واحد لَطوّلَ الله ذلك الیوم حتی یخرج فیه فیملأ الأرض قسطاً و عدلاً كما ملئت جوراً و ظلماً و إنّ الله تبارك و تعالی لَیصلح له أمرَه فی لیلةٍ كما أصلح أمر كلیمه موسی (ع) إذ ذهب لیقتبس لأهله ناراً فرجع و هو رسول نبی ثم قال (ع): أفضل أعمال شیعتنا انتظار الفرج.
  5. الخصال، ص ۶۱۶.
  6. کمال‌الدین، ج ۱، ص ۴۳۷. امام مهدی (عج) موجود موعود، ص ۱۸۴.
  7. الكافی، ج ۳، ص ۴۲۴.
  8. مهج الدعوات، ص ۳۳۲؛ امام مهدی (عج) موجود موعود، ص ۱۸۵.
  9. الغیبه، نعمانی، ص ۳۲۰.
  10. بقره، آیه ۲۹.
  11. سوره اسراء، آیه ۱.
  12. سبأ، آیه ۴۷.
  13. امام مهدی (عج) موجود موعود، ص ۱۸۵.
  14. عن أبی جعفر ع قال: إذا قام قائمنا وضع الله یده علی رؤوس العباد فجمع بها عقولهم و كملت به أحلامهم (الكافی، ج ۱، ص ۲۵)؛ قال أبو عبدالله ع: العلم سبعة و عشرون جزءاً فجمیع ما جاءت به الرسل جزءان لم یعرف الناس حتّی الیوم غیر الحرفین فإذا قام القائم أخرج الخمس و العشرین حرفاً فبثّها فی الناس و ضمّ إلیها الحرفین حتّی یبثّها سبعة و عشرین حرفاً (منتخب الانوار، ص ۲۰۱؛ ر.ك: بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۳۶). امام مهدی (عج) موجود موعود صفحه ۱۸۷.
  15. امام مهدی (عج) موجود موعود، ص ۱۸۸.
  16. نامه اخلاقى عرفانى امام خمینى (كه به نوه‌اش آقاى سید على خمینى اهداشده) مجموعه آثار، شماره یك، نشر كنگره اندیشه‌های اخلاقى – عرفانى امام خمینى، ص ۱۶۸.
  17. محدث نورى، مستدرك الوسائل، ج ۵، ص ۱۶۷؛ بحار، ج ۹۳، ص ۳۰۰.
  18. مایل هروی، نجیب (۱۳۸۰). «انسان کامل». در سید محمدکاظم موسوی بجنوردی. دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی. دهم. تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی. شابک ۹۶۴-۷۰۲۵-۰۵-X. (محمدکاظم شاکر، فاطمه سادات موسوی قرائتی بین ادیانی از انسان) و شرح فصوص‌الحکم، ص ۳۶۲.
  19. کهف، سوره ۱۸، آیه ۱۱۰.
  20. اعراف، سوره ۷، آیه ۱۸۸.
  21. احقاف، سوره ۴۶، آیه ۹.
  22. فرقان، سوره ۲۵، آیه ۷.
  23. مصباح الانس، ص ۳۳۸۳۳۹.

منابع:

  1. دانشنامه جهان اسلام
  2. دانشنامه موضوعی قرآن
  3. موسوعة توقیعات الامام المهدی، محمد تقی اکبرنژاد، قم، مسجد جمکران، ۱۴۲۷ق
  4. دانشنامه کلام اسلامی، مؤسسه امام صادق ع، برگرفته از مقاله «انتظار»، شماره ۸۸
  5. (آیت الله العظمی جوادی آملی: دعایی مانند مناجات شعبانیه در ادعیه ما كم دیده می شود. خبرگزاري مهر)
  6. دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «انسان کامل»، ج۱۰، ص۴۰۵۱.
  7. پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای(مد‌ظله‌العالی) مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی.

باکس شناور "همچنین ببنید"

انقلاب فرهنگی

تحول فرهنگی

پس از انقلاب، دانشگاه‏ ها عرصه تاخت‌وتاز گروهک‏ های مختلف شد و روند تحصیل و …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *