خانه / آیین زندگی / ارادت صادقانه
ارادت صادقانه

ارادت صادقانه

ارادت صادقانهاِخلاص، به معنای پاک کردن نیّت از غیر خدا و انجام دادن عمل تنها برای خداست. در دانش‌های گوناگون ازجمله: لغت، فقه، اخلاق، عرفان و… ، اخلاص با تعابیر متفاوتی بیان‌شده است، ازجمله:

  1. يكرنگی، پاكدلی.
  2. صدق و صفا و بي ريايی.
  3. خلوص، صميميت و ارادت.
  4. عبادت خداوند با خلوص نیت.
  5. خلوص نیت، پاک بودن، بی‌آلایشی.
  6. (تصوّف) توجه کامل سالک به خداوند.
  7. (اسم مصدر) [قدیمی] رها کردن؛ نجات دادن.
  8. (اسم) صدودوازدهمین سورۀ قرآن، سُوْرَةُ الْاِخْلاص، مکی، دارای ۴ آیه، توحید.
  9. بیعت کردن از روی اعتقاد و از ته دل به‌راستی نیت و اخلاص درونی. (تاریخ بیهقی)
  10. بی ریا و سمعه طاعت آوردن خدای  تعالی را، عبادت بی ریا کردن و دین بی ریا داشتن

در فقه هم در باب‌های مربوط به عبادات مانند نماز و روزه، اخلاص، رکن اصلی نیّت بیان‌شده است. در روایات اسلامی برای اخلاص ثمرات و مراتب متفاوت و برای شناختن افراد مخلص نشانه‌هایی ذکرشده است. واژه اخلاص، مصدر باب افعال از ریشه خلوص و خلاص به معنای پاک شدن و سالم گشتن از آمیختگی است. [۱] پاك و خالص ساختن قصد و نيت از غیر خدا. به‌عبارت‌دیگر «حقيقت اخلاص آن است كه نيت انسان از هرگونه شرك خفى و جلىّ پاك باشد». [۲] خالص، کالایی را گویند که با چیزی ممزوج و مخلوط نباشد و معنایی نزدیک به «صافی» دارد با این تفاوت که صافی به جنسی که از‌‌ همان ابتدا با چیزی آمیخته نبوده اطلاق می‌شود؛ ولی خالص، جنسی است که پس از امتزاج با چیز دیگر، خواه پست‌تر باشد یا نه پاک و ناخالصی آن زدوده شود. [۳] [۴] [۵] لغویان برای خلوص، معانی دیگری نیز برشمرده‌اند؛ مانند رسیدن، نجات یافتن، کناره‌گیری کردن از دیگران و ویژه خود گردانیدن که در هر یک از این معانی، به‌نوعی معنای اصلی این ریشه یا لوازم آن وجود دارد. [۶] [۷] «اخلاص» به معنای خالص کردن، پاک گردانیدن و برگزیدن است. [۸] [۹] مقصود از آن در فرهنگ اسلامی، پاک کردن نیّت از غیر خدا و انجام دادن عمل برای خدا است. [۱۰] [۱۱] واژه اخلاص در قرآن به ‌کار نرفته؛ ولی مشتقّات خلوص ۳۱ بار در قرآن آمده که بیشتر آن‌ها به موضوع اخلاص مربوط است. از این موارد، ۲۲ مورد از باب افعال و ۱۲ آیه مربوط به «مخلِصین» (کسانی‌که دین خود را برای خدا خالص کرده‌اند) بوده، [۱۲] و ۱۰ آیه مربوط به مخلَصین است. [۱۳] حقيقت اخلاص، انجام دادن عمل براى خدا و به انگيزه تقرّب به اوست. [۱۴] در قرآن به صورت‌های گوناگونى به حقيقت اخلاص پرداخته‌شده است. امام جواد (ع) فرمود: افضل العباده الاخلاص، بهترین عبادت، اخلاص است. [۱۵] آیت‌الله مشکینی می‌نویسد: عبادتی که در آن اخلاص باشد، بهترین عبادت محسوب می‌شود. یا اینکه خود اخلاص نیت (صرف‌نظر از عمل) عبادت قلبی قلمداد می‌شود که فضیلت و ثواب خاصی دارد.

ویژگی عبادت خالصانه: اخلاص صفتی است مربوط به نیت، نیت همان هدف و منظوری است که انسان قبل از عمل آن را در ذهن خود در نظر می‌گیرد و سپس او را بر انجام عمل وامی‌دارد. مثلاً اگر از نجار بپرسند این چوب‌ها را برای چه می‌خواهی؟ پاسخ می‌دهد: برای ساختن صندلی. نیت از ارکان اصلی عبادت است؛ یعنی شرط صحیح بودن هر عبادتی مثل نماز و روزه و… این است که فقط برای خدا انجام شود. در این صورت عبادت خالصانه و به تعبیر امام (ع) بهترین عبادت به شمار می‌رود؛ اما اگر عبادت، هم برای خدا و هم برای غیر خدا باشد، عبادت خالصانه نبوده بلکه آمیخته با شرک شده است. به‌طوری‌که اگر غیر خدا را در اثرگذاری مستقل فرض کنیم، عبادت کاملاً باطل است و اگر غیر خدا را در اثرگذاری مستقل ندانستیم، عبادت صحیح است اما از پایین‌ترین مراتب اخلاص برخوردار خواهد بود. امام عسکری (ع) فرمود: اگر همه دنیا را یک‌لقمه کنم و آن را در دهان کسی که خدا را خالصانه می‌پرسند، بگذارم، بازهم خود را در حق او مقصر می‌دانم؛ زیرا خدا به صورت‌ها و اعمال ظاهری نمی‌نگرد بلکه به دل‌ها نگاه می‌کند. [۱۶]

بالاترین مرتبه اخلاص: اخلاص ضد ریا است؛ یعنی همه کارها اعم از واجبات و مستحبات و… باید برای خدا و به خاطر خدا و به تعبیر قرآن «لوجه الله» باشد. [۱۷] و بالاترین مرتبه اخلاص آن است که در عمل، قصد عوضی و پاداشی اصلاً نداشته باشد، نه در دنیا و نه در آخرت. همچنین پایین‌ترین مرتبه اخلاص آن است که در عمل، قصد رسیدن به پاداش و نجات یافتن از عذاب جهنم داشته باشد. [۱۸] برای روشن شدن انگیزه‌های غیر الهی فرض کنید: بنده فلان چیز را انفاق کردم. چرا؟ برای اینکه: دلم سوخت، برای سلامتی، از بخشیدن لذت می‌برم، عذاب وجدان نگیرم، برای طول عمر، برای اینکه از من تشکر و قدردانی کنند، برای اینکه از من تعریف و تمجید نمایند، برای حفظ آبرو، برای روز مبادا که به من نیز کمک کنند، برای ترس از جهنم، برای اینکه بهشت بروم، در عوض برایم دعا کرده و یا قرآن بخوانند! برای رسیدن به مقامات معنوی مثل کرامت، برای عوض گرفتن از خدا در امور شخصی دنیایی و آخرتی مانند خانه، شغل، نعمت‌های بهشتی. اگر دقت بکنیم همه موارد یادشده خوب است اما هیچ‌کدام خالص برای خدا نیست. علی (ع) و اهل‌بیت او سه روز پیاپی وعده افطاری خود را باآنکه نیاز داشتند به مستمند و یتیم و اسیر می‌بخشند و در دل خود می‌گویند: ما فقط برای رضای خدا شمارا اطعام می‌کنیم و هیچ پاداش و سپاسی نمی‌خواهیم. [۱۹] نقل می‌کنند: عالمی از نجف می‌آمد. سر راه به قهوه‌خانه‌ای رسید. دید که عده‌ای مشغول نوشیدن شراب‌اند. او عصبانی شد و با عصایش شیشه‌های شراب را شکست. یکی از آنان شعری چنین گفت: شیخ نجفی شکست پیمانه می//گردید بساط عیش ما یکسره طی. گر بهر خدا شکست پس وای به ما//گر بهر ریا شکست پس وای به وی. [۲۰] شیخ رجبعلی خیاط می‌گفت: من همیشه بعد از نماز امام زمان، یا نماز جعفر طیار و… حاجتی از خدا می‌خواستم. یک‌بار گفتم هیچ حاجتی نمی‌خواهم و برای خود خدا نماز می‌خوانم. همان شب در خواب به او گفتند: چرا دیر آمدی؟ باید سی سال پیش به این فکر می‌افتادی. حالا بعد از یک‌عمر نمازخواندن تازه نماز بدون مزد و پاداش از ما می‌خوانی. [۲۱] اگر کسی پیش مرحوم رجبعلی خیاط می‌آمد و می‌گفت: از ریاضتم نتیجه نمی‌گیرم. پاسخ می‌داد: شما برای نتیجه، کارکرده‌اید. این مکتب نتیجه نیست، بلکه مکتب محبت و خداخواهی است. [۲۲] مرحوم حاج ملا هادی سبزواری به‌اتفاق عده‌ای از دوستان برای عیادت بیماری می‌رفت. نزدیک منزل بیمار که رسید، برگشت و نرفت. پرسیدند: آقا چرا برمی‌گردی؟ گفت: به قلبم خطوری کرد که بیمار وقتی مرا ببیند، از من خوشش خواهد آمد و در دل خواهد گفت: سبزواری چه انسان والا و بزرگی است که به عیادت من آمده است. حالا برمی‌گردم تا هنگامی‌که اخلاص اولیه را پیدا کنم و تنها برای خدا به عیادتش بیایم. [۲۳] تو بندگی چو گدایان به‌شرط مزد مکن//که خواجه خود روش بنده‌پروری داند [۲۴]

نشانه‌های اخلاص: اخلاص ضد ریا است و آن عبارت است از خالص ساختن قصد از غیر خدا و پرداختن نیت از ما سوی اللّه و هر عبادتی که قصد در آن به این حد نباشد، از اخلاص عاری است. پس کسی که طاعت می‌کند اگر به‌قصد ریا، یعنی وانمودن به مردم و حصول قدر و منزلت در نزد ایشان باشد، آن «مرایی» مطلق است و اگر به‌قصد قربت باشد، ولیکن با آن غرض دنیوی دیگری غیر از ریا نیز به آن ضمیمه باشد، مثل‌اینکه در روزه نیز قصد پرهیز بکند؛ یا در آزاد کردن بنده‌ای که خریدار نداشته باشد، قصد فرار از خراجات یا خلاصی از شرارت و بدخلقی او را نیز بکند یا در حج، نیت خلاصی از بعضی گرفتاری‌های وطن یا شر دشمنان کند، یا در تحصیل علم، قصد عزت وبرتری نماید یا در وضو و غسل، نیت خنک شدن یا پاکیزگی کند یا در تصدق به سائل، نیت خلاصی از «اِبرام» او کند و نحو این‌ها. اگرچه در این وقت، آن شخص مرایی نباشد، ولیکن عمل او از اخلاص خارج است. پس اخلاص آن است که عمل او از جمیع این شوائب و اغراض خالی باشد و از جهت محض تقرب به خدا بوده باشد. ازنظر اسلام اصل عبادت اخلاص است و سایر اعمال در سایه اخلاص عنوان عبادت پیدا مى‌كند و كامل مى‌شود. در روایات اسلامی برای اخلاص نشانه‌های بسیاری ذکر کرده‌اند. برای عمل مخلصانه آثار زیادی بیان‌شده است كه به چند مورداشاره می‌شود که این موارد زیر ازجمله آن‌هاست:

  1. زهد.
  2. كمال عبادت.
  3. سعادت و كامیابى.
  4. بصیرت و نورانیت دل.
  5. کمال اخلاص دوری از گناهان است.
  6. كفایت امر و درمانده نشدن در كارها.
  7. یکسان بودن ظاهر و باطن و کردار و گفتار.
  8. خضوع تمام ما سوى اللّه در برابر انسان مخلص.
  9. از غیر خدا در مورد اعمالش انتظار تعریف نداشتن.
  10. ناامیدی از غیر خدا و از چیزی غیر از گناهش نترسیدن. [۲۵]
  11. کسی که دلش پاک، اعضاء و جوارحش سالم، خیرش زیاد و شرش مأمون است یعنى مردم از خیرش بهره‏ مند و از شرش در امان‌اند. [۲۶]

آفات اخلاص: آفاتى كه اخلاص را تيره و آشفته مى‌سازد در آشكار و پنهان بودن درجاتى دارد كه واضح‌تر از همه رياى ظاهر است. سپس نيكو بجا آوردن عبادت و سعى در خشوع در عبادت در ميان مردم و آشكارا نه در خلوت، به‌قصد اينكه تو مرجع مردمى و آنچه از تو مشاهده مى‌كنند فرامى‌گيرند. و پس‌ازآن، عمل را در خلوت خوب انجام دادن به‌قصد آنكه خلوت و آشكاراى او يكسان باشد و اين نوعى رياى پيچيده و پوشيده است. زيرا چنين شخصى عبادت خود را در خلوت نيكو مى‌كند تا در ملأ و آشكارا نيز همین‌گونه عمل نمايد، پس فرقى بين دو نوع عبادت او (در خلوت و در جلوت) در این‌که به مردم توجه و التفات دارد نيست. رياى پنهان‌تر اين است كه وقتى انسان در حضور مردم در عبادت است شيطان كه از به کار بردن حیله‌های قبلي نااميد است به وى گويد: «تو در پيشگاه خداى سبحان ايستاده‌اى، در جلال و عظمت او بينديش و شرم كن از این‌که او به دل تو مى‌نگرد و قلب تو از او غافل است» آنگاه حالت حضور قلب و خشوع جوارح به خود مى‌گيرد و اين پنهان‌ترين نيرنگ شيطان است و اگر اين انديشه ناشى از اخلاص بود در خلوت از او جدا نمى‌شد و تنها در حالت حضور غير، به ذهنش خطور نمى‌كرد. آن را روا بود كه زند لاف مهر دوست//كز دل به در كند همه مهرى و كينه‌اى. [۲۷]

ر ک به:

  1. اخلاص
  2. معلم اخلاص
  3. سوره اخلاص
  4. اخلاص در تلاوت
  5. راه دست یابی به اخلاص چیست؟

پانویس:

  1. لسان العرب، ج ۳، ص ۱۷۳، «خلص».
  2. ترتیب‌ العین، ج ۱، ص ۲۳۷، «خلص» و فيض كاشانى،‌ ملا محسن؛ المحجة البيضاء، تصحيح و تعليق، على اكبر غفارى، چاپ: دفتر انتشارات اسلامى‌، چاپ: چهارم‌، ۱۴۱۷ق،ج ۸، صفحه ۱۲۸ (باتلخيص).
  3. مفردات، ص ۲۹۲.
  4. مجمع‌ البحرین، ج ۴، ص ۱۶۹.
  5. مقاییس‌ اللغه، ج ۲، ص ۲۰۸، «خلص».
  6. تاج‌ العروس، ج ۷، ص ۵۶۲.
  7. لسان‌ العرب، ج ۳، ص ۱۷۳-۱۷۴، «خلص».
  8. لسان‌ العرب، ج ۳، ص ۱۷۳-۱۷۴، «خلص».
  9. مجمع‌البحرین، ج ۴، ص ۱۶۸-۱۶۹، «خلص».
  10. مصطلحات التصوف، ص ۲۶.
  11. لغت‌نامه، ج ۱، ص ۱۲۹۴، «اخلاص».
  12. بقره، آیه ۱۳۹. اعراف، آیه ۲۹. غافر، آیه ۱۴.
  13. مریم، آیه ۵۱. یوسف، آیه ۲۴. حجر، آیه ۴۰.
  14. التبیان، ج‌۹، ص‌۵. المیزان، ج‌۱۷، ص‌۲۳۳.
  15. میزان‌الحکمه، ج ۲، ص ۶۴۳.
  16. درس‌هایی از اخلاق، ص ۶۹-۷۲.
  17. نساء/ ۹.
  18. معراج السعاده، ص ۵۲۷-۵۲۸.
  19. نساء ۹-۸.
  20. شحنه‌ی مازندرانی
  21. طریق وصل، ص ۶۲.
  22. کیمیای محبت، ص ۱۶۱.
  23. پرتو سخن، تاریخ ۹۲/۶/۲۷.
  24. حافظ، ص ۳۱۳.
  25. تحف العقول، ص۲۱.
  26. مجتبوى‌، سيد جلال الدين، علم اخلاق اسلامى،‌ انتشارات حكمت، چاپ: چهارم‌، ۱۳۷۷ ش، ج۳ ص۵۳۷ و ۵۳۸؛ نراقى‌، ملا احمد، معراج السعادة، انتشارات هجرت، چاپ پنجم‌‌، ۱۳۷۷ ش، ص۶۳۱و۶۳۲٫
  27. پیامبر (ص) فرمود: «هیچ بنده‌اى چهل روز متوالى قدم در وادى اخلاص ننهاد جز آن‌که چشمه‌هاى حكمت و معرفت از قلبش بر زبان او جارى مى‌شود.» عیون اخبارالرّضا، جلد ۲، صفحه ۶۹؛ علامه مجلسى، بحارالأنوار، مؤسسة الوفاء بیروت – لبنان، ۱۴۰۴ ق‌، جلد ۶۷، صفحه ۲۴۲. امام صادق (ع): «بى‌تردید، هر چیز در برابر مؤمن خاشع و خاضع است و همه‌چیز از او پروا دارند. چنانچه بنده مخلص باشد خداوند ترس او را در دل همه‌چیز حتى حشرات زمین و پرندگان آسمان قرار مى‌دهد». علامه مجلسى؛ بحارالأنوار، مؤسسة الوفاء بیروت – لبنان، ۱۴۰۴ ق‌، ج۶۷، ص۲۴۸، باب۵۴، ح۲۱. پیامبر (ص) فرمود: «خداوند عزّوجلّ فرمود: اگر بنده خود را دوستدار اخلاص و خداجوى بیابم اداره امور او را شخصاً به عهده مى‌گیرم (و كار او را به دیگران واگذار نمى‌كنم‌).» محدث نورى؛ مستدرك الوسائل، مؤسسه آل البیت (ع) قم، ۱۴۰۸ ق، ج۴، ص۴۸۲، باب۲۳؛ علامه مجلسى، بحارالأنوار، مؤسسة الوفاء بیروت – لبنان، ۱۴۰۴ق‌، ج۸۲، ص۱۳۶، باب۲۷. امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «اعمال خود را خالص كنید تا سعادتمند شوید» عبدالواحد بن محمد تمیمى آمدى؛ غررالحكم و درر الکلم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى قم، ۱۳۶۶ ش، ص۱۵۵، ح۲۸۹۵. امام جواد (ع) فرمود: «بهترین عبادت‌ها اخلاص است» ورام بن ابى فراس؛ مجموعة ورام، ۲ جلد در یك مجلد، انتشارات مكتبة الفقیه قم، ج۲، ص۱۰۹ و «وآن را روا بود که زند لاف مهر دوست//کز دل به در کند همه مهری و کینه‌ای. سعدی به پاکبازی و رندی مثل نشد//تنها در این مدینه که در هر مدینه‌ای» سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل ۴۹۶.

منابع:

  • ابن فارس، معجم مقاییس اللغة (۶ج)، مکتب الاعلام الاسلامی، قم.
  • حرانی، ابن شعبه، تحف العقول، انتشارات جامعه مدرسین قم، ۱۴۰۴ ق.
  • حرانی، ابن شعبه، تحف العقول (ترجمۀ حسن‌زاده)، آل علی علیه‌السلام، قم، ۱۳۸۲.
  • زیری، عبدالرحمن، الفقه علی المذاهب الاربعه و مذهب اهل البیت(ع)، ۵ج،‌ دار الثقلین، بیروت.
  • آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و درر الکلم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم، ۱۳۶۶ش.
  • بن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب (۱۵ج)،‌ دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع-دار صادر، بیروت.
  • بن قیم جوزیه، محمد بن ابی بکر، مدارج السالکین بین منازل ایاک نعبد و ایاک نستعین،‌ دار الکتب العلمیه، بیروت.
  • ابن عاشور، محمد طاهر، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور (۳۰ج)، موسسة التاریخ العربی، بیروت.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسایل الشیعه الی تحصیل مسایل الشریعه، ۳۰ج، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم.
  • بحرانی، یوسف بن احمد، الحدایق الناضره فی احکام العتره الطاهره (۲۵ج)، موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم، قم، ۱۳۶۳.

باکس شناور "همچنین ببنید"

سعادت

سعادت

در دنیا تمام انسان‌ها با هر فرهنگ، دین و مذهبی، ناخودآگاه به دنبال «سعادت» هستند …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *