خانه / اسوه ها / پاکان صیام
راه‌ احسان

پاکان صیام

راه‌ احسانسپاس و ثنای خدایی را که ماه خود، ماه‌ِرمضان را یکی از راه‌های احسان قرارداد. ماه‌ِرمضان، ماه روزه، ماه اسلام و پاکیزگی، ماه آزمایش و تصفیه دل و ماه قامت قیام و روح صیام است. با روزه در ماه‌ِرمضان، اطمینان و آسایش قلبی حاصل می‌شود؛ زیرا روزه ارتباط آفریننده و فاطر و خالق با انسان است. روزه جاری شدن چشمه رحمت الهی در وادی دل‌های انسان‌های حق‌طلب است. روزه به‌مثابه خانه‌تکانی دل از گناهان و سیئات و زیباکننده چهره شخصیت انسانی در پرتو عبادات است. روزه فراهم‌کننده مسیر جان‌ودل‌های انسان‌ها از گذرگاه رحمت الهی است. روزه شکوفاکننده نهال ایمان در بوستان جان‌های انسان‌ها و سرود وصل و اتصال به معبود و محبوب در قلوب مؤمنان و سالکان طریق الی الله است. روزه به‌سان نردبان ترقی و معراج انسان بر عالم والا و بالا است که در این فریضه هم‌چون اسب تیزرو و تیزپای و تندپویی است که به مدد و استعانت از آن می‌توان راه عشق و تعالی را پیمود و برای صعود در عالم مادون زیربنا قرارداد. در این میان از ویژگی‌های ممتاز ادبیات فارسی، ارتباط متقابل و تنگاتنگ با علوم مختلف است و طبیعتاً این ارتباط موجب در برگرفتن دامنه وسیعی از موضوعات در حوزه ادبیات شده است. از علوم مرتبط با ادبیات، علم اخلاق، فقه و … است که موضوع آن‌ها دعوت انسان‌ها به فضایل و نهی از رذایل و اجرای احکام و حدود و قوانین و فرمان‌ها الهی است. در ادبیات هر ملّت، سروده‌ها و نوشته‌هایی یافت می‌شود و در آن‌ها به موضوعاتی هم‌چون دعوت به پاکی‌ها و فرایض الهی و تهذیب روح و سجایا و برجستگی‌های اخلاقی و نهی از ناپاکی و محرمات اشاره و ابرام دارد. ادبیات ما که ملهم از تعالیم حیات‌بخش الهی و دینی است به‌عنوان آبش‌خوری زلال و چشمه‌ای جوشان در عرصه معنویت کوشیده است تا متون انسان‌ساز معنویت را در قالب ابیات و عبارات زیبا بابیانی هنرمندانه بیان نماید. از فضایل و فرایضی که در ادیان آسمانی پیشین و دین مبین اسلام به آن اشاره‌شده و مورد تائید و تأکید قرارگرفته، فریضه صیام در شهر رمضان است که بی‌شک زیباترین توصیفات و ابراز احساسات در خصوص این ماه را مولانای عارف و صوفی صاف سوخته‌دل دارد تا آن‌جا که غزلی به نام «پاکان صیام» از ذهن ژرف‌اندیش او تراوش گردیده است. در این غزل که با مطلع:

می بساز و جان‌ودل را بس عجایب کان صیام

گر تو خواهی تا عجب گردی عجایب دان صیام

شروع‌شده است، واژه ارزش‌مند «صیام» به‌عنوان ردیف در تمامی ابیات این غزل مطول و زیبا و عارفانه تکرار شده است که ناشی و راوی از عشق و ارادت و مودت مولانا به این عمل عظیم و عزیز و رفیع است. مولانا بابیت:

گر تو را سودای معراج است بر چرخ نیست

دان که اسب‌تازی تو هست در میدان صیام

مولانا جلال‌الدین محمد بلخی مشهور به مولوی شاعر بزرگ قرن هفتم ه.ق است. وی در ۶۰۴ ه.ق در بلخ زاده شد. پدر وی بهاءالدین که از علما بزرگ زمان خود بود به سبب رنجشی که بین او و سلطان محمد خوارزمشاه پدیدار شد از بلخ بیرون آمد و بعد از مدتی سیر و سیاحت به قونیه رفت. مولانا بعد از فوت پدر تحت تعلیمات برهان‌الدین محقق ترمذی قرار گرفت. ملاقات وی با شمس تبریزی (۶۴۲ ه.ق) انقلابی در وی پدید آورد که موجب ترک مسند تدریس وی شد و به مراقبت نفس و تذهیب باطن پرداخت. وی در ۶۷۲ ه.ق در قونیه وفات یافت. از آثار او می‌توان به: مثنوی، دیوان غزلیات (کلیات شمس)، رباعیات، مکتوبات، فیه‌مافیه و مجالس سبعه اشاره کرد. مولانا در بین شاعران شعر فارسی بیشترین شعر و مضمون‌پردازی پیرامون فرهنگ ماه‌ِرمضان را دارد و در اکثر قریب به‌اتفاق آن‌ها به ستایش چشمگیر و خارق‌العاده‌ای از ماه‌ِرمضان پرداخته است:

آمد رمضان و عید با ماست

قفل آمد و آن کلید با ماست

بربست دهان و دیده بگشاد

وان نور که دیده دید با ماست

آمد رمضان به خدمت دل

وان کش که دل آفرید با ماست

در روزه اگر پدید شد رنج

گنج دل ناپدید با ماست

کردیم ز روزه جان‌ودل پاک

هرچند تن پلید با ماست

روزه به زبان حال گوید

کم شو که همه مرید با ماست

مولانا از قفل عجیبی سخن می‌گوید که خود کلید است. او حتی قفلی را که روزه بردهان‌ها می‌زند تا نخورند و نیاشامند نیز نه‌تنها قفل که کلید گشایش به افق‌های تازه می‌داند و رنج حاصل از گرسنگی و تشنگی را عین گنج می‌بیند.

گرچه ایمان هست مبنی بر بنای پنج رکن
لیک والله هست از آن‌ها اعظم الارکان صیام
لیک در هر پنج پنهان کرده قدر صوم را
چون شب قدر مبارک هست خود پنهان صیام

مولانا در این ابیات ارزش وبرتری روزه را اعلام و متذکر می‌شود که همان‌گونه که ارج و قدر شب قدر در ماه‌ِرمضان قابل توصیف نیست، ارزش و مقام روزه هم این‌چنین است. در اثر روزه، اطمینان و آسایش قلبی برای انسان حاصل می‌شود؛ زیرا انسان با روزه گرفتن با آفریننده و فاطر و خالق خویش ارتباط پیدا می‌کند. روزه چشمه رحمت الهی را در وادی دل‌های انسان‌های حق‌طلب جاری و به‌مثابه خانه‌تکانی دل از گناهان و سیئات و زیباکننده چهره شخصیت انسانی در پرتو عبادات و فراهم‌کننده مسیر جان‌ودل‌های انسان‌ها از گذرگاه رحمت الهی است. روزه شکوفاکننده نهال ایمان در بوستان جان‌های انسان‌ها و سرود وصل و اتصال به معبود و محبوب در قلوب مؤمنان و سالکان طریق الی الله است. روزه به‌سان نردبان ترقی و معراج انسان بر عالم والا و بالا است که در این فریضه هم‌چون اسب تیزرو و تیزپای و تندپویی است که به مدد و استعانت از آن می‌توان راه عشق و تعالی را پیمود و برای صعود در عالم مادون زیربنا قرارداد. پیامبر (ص): ایمان بر چهار رکن است. اسلام بر چهار رکن بناشده که روزه از ارکان و ستون‌های اصلی آن است. مولانا با تلمیح به حدیث «بنی الاسلام علی خمسه اشیاء علی الصوم و الصلوه و الزکوه و الحج و الولایه» (اسلام بر پنج چیز بناشده است: نماز، روزه، حج و زکات و ولایت) ابیات زیر را سروده است. پیامبر (ص)، در آخرین جمعه ماه شعبان و به مناسبت حلول هلال ماه‌ِرمضان فرمودند: رمضان ماهی است که در نزد خداوند از هزار ماه برتر و روزهای آن بافضیلت‌ترین روزها و شب‌های آن برترین شب‌ها و ساعاتش ارزش‌مندترین ساعات و نفس کشیدن مؤمن صائم در این ماه عبادت است. مولانا نیز با اشاره به این حدیث پیامبر (ص) با بیت:

خنده صائم به است از حال مفطر در سجود
ز آن‌که می‌بنشاندت برخوان الرحمن صیام

این موضوع را تائید و تأکید نموده و اعلام می‌دارد که خنده روزه‌دار از عبادت غیرصائم و مفطر برتر است؛ زیرا که روزه باعث می‌شود که انسان بر مائده‌های ربانی و سماوی این ماه جلوس و از نعمات معنوی آن بهره وافی برگیرد. در ماه‌ِرمضان، مرغ باغ ملکوت که در قفس تن آدمیان اسیر است، چند صباحی در زندان شکسته و پرده‌های ظلمت و تاریکی جسم می‌درد و برای طواف در فضای عالم قدس، بال می‌گشاید و تا مدتی در کنار فرشتگان عالم معنا لباس ترک تعلق به تن می‌کند. انسان روزه‌دار با لب فروبستن از اطعام دنیوی، آماده نشستن برخوان کرم و مائده‌های آسمانی می‌شود و زمینه تکامل جسم و روح را فراهم ساخته و اخلاص خویش را در منصه ابتلا و آزمایش قرار می‌دهد. مولانا نیز با ابیات:

این دهان بستی دهانی باز شد
تا خورنده لقمه‌های راز شد
لب فروبند از طعام و از شراب
روی خوان آسمانی کن شتاب

راه اطعام از مائده‌های ربانی و جرعه‌نوشی از شراب طهور آسمانی را روزه و لب فروبستن از طعام دنیوی می‌داند؛ و نهایتاً رمضان در شعر مولانا به‌سان رایت و بیرقی است که پادشاه رحمت و عطوفت در پی آن در حال حرکت است و لشکر ایمان پس از شکست مرکز و قلب لشکر ضلالت، حاکم می‌شود. در این ماه باید با دست شستن از طعام و لذایذ دون درازای خرید رضای مادون با محبوب دل‌ها انس و الفت گرفته و جان خویش را در چشمه‌سار دعا و شب‌زنده‌داری شست. این موضوع را مولانا با ابیات زیر ابراز می‌دارد:

آمد شهر صیام، سنجق سلطان رسید
دست بدار از طعام، مائده جان رسید
جان از قطعیت برست، دست طبیعت ببست
قلب ضلالت شکست، لشکر ایمان رسید

در شعر مولانا، رمضان مهمانی است که سالی یک‌بار می‌آید و تا چشم بر هم بزنی، بار سفرش را می‌بندد و در هنگام رفتن با خنده دست گنه‌کاران پشیمان را می‌گیرد:

در این مه عذر ما بپذیر ای عشق
خطا کردیم ای ترک خطایی
به خنده گوید او دستت گرفتم
که می‌دانم که بس بی‌دسـت‌وپایی

مبادا که آفتاب عید آشکار شود و ما از نعمات رنگارنگ سفره‌های کرم مبسوط کردگار، دست‌مان تهی باشد.

مبارک باد آمد ماه روزه

رهت خوش باد ای همراه روزه

شدم بر بام تا مه را ببینم

که بودم من به جان دلخواه روزه

نظر کردم کلاه از سر بیفتاد

سرم را مست کرد آن شاه روزه

مسلمانان سرم مست است از آن روز

زهی اقبال و بخت و جاه روزه

به‌جز این ماه ماهی هست پنهان

نهان چون ترک در خرگاه روزه

بدان مه ره برد آن‌کس که آید

در این مه خوش به خرمنگاه روزه

رخ چون اطلسش گر زرد گردد

بپوشد خلعت از دیباه روزه

دعاها اندر این مه مستجاب است

فلک‌ها را بدرد آه روزه

چو یوسف ملک مصر عشق گیرد

کسی کو صبر کرد در چاه روزه

سحوری کم زن ای نطق و خمش کن

ز روزه خود شوند آگاه روزه

بیا ای شمس دین و فخر تبریز

تویی سرلشکر اسپاه روزه

مولوی » دیوان شمس » غزلیات » غزل شماره ۲۳۴۴

روزه در افق جهان‌بینی مولانا، بال پرواز روح به معراج است و در عوض دست شستن از روزی جسم، سفره‌های روزی جان گشوده می‌شود در مهمانی ملکوت. مولوی در کلیات شمس، برای نمایش اهمیت ماه‌ِرمضان کلمه روزه را به‌صورت ردیف می‌آورد تا با تکرار نام آن تأثیر بیشتری بر مخاطب خود بگذارد. مولانا به تأثیرات مثبت و برکات نهان این ماه اشارات ظریفی دارد که چون دیگر اشعارش در واژه‌ها مستتر است.

مبارک باد آمد ماه روزه

رهت‏ خوش باد،‌ ای همراه روزه

شدم بر بام تا مه را ببینم

که بودم من به جان دلخواه روزه

 نظر کردم کلاه از سر بیفتاد

سرم را مست کرد آن شاه روزه

مسلمانان، سرم مست است از آن روز

زهی اقبال و بخت و جاه روزه

دعاها اندرین مه مستجاب است

فلک‌ها را بدرد آه روزه

مولانا سرآمد ستایشگران ماه‌ِرمضان در تاریخ شعر فارسی: مولانا در تمامی رمضانیات به ذکر فضیلت‌ها و برکات زمینی و آسمانی روزه ماه‌ِرمضان می‌پردازد و دست‌افشان و پای‌کوبان به استقبال ماه‌ِرمضان می‌رود و عجیب این‌که اکثر غزل‌های رمضانیه مولانا در وزن‌های پرنشاط و شورآفرین شکل‌گرفته‌اند و سراسر شاد هستند و امیدبخش و روح‌پرور و چنین است که مولانا سرآمد ستایشگران ماه‌ِرمضان در تاریخ شعر فارسی است.

آمد شهر صیام سنجق سلطان رسید

دست بدار از طعام مائده جان رسید

جان ز قطعیت برست دست طبیعت ببست

قلب ضلالت شکست لشکر ایمان رسید

روزه چو قربان ماست زندگی جان ماست

تن همه قربان کنیم جان چو به مهمان رسید

صبر چو ابریست خوش، حکمت بارد از او

زانک چنین ماه صبر، بود که قرآن رسید

نفس چو محتاج شد روح به معراج شد

چون در زندان شکست جان بر جانان رسید

پرده ظلمت درید دل به فلک برپرید

چون ز ملک بود دل‌باز بدیشان رسید

دست و دهان را بشو نه بخور و نه بگو

آن سخن و لقمه‌جو کان به خموشان رسید

فرصت ویژهر ک به:

  1. فرصت ویژه
  2. بگذشت مه روزه
  3. روزه داران راستین
  4. روزه در ادیان الهى
  5. نام‌های ماه‌ِرمضان
  6. کاریکلماتور رمضانیه
  7. چرا روزه واجب است؟
  8. مبارك باد آمد ماه روزه۱
  9. مبارک باد آمد ماه روزه۲
  10. شیراز و ماه‌ِرمضان، در گذرتاریخ
  11. تهران و ماه‌ِرمضان، در گذرتاریخ
  12. مازندران و ماه‌ِرمضان، در گذرتاریخ

ماه‌ِرمضانویژه نامه ماه‌ِرمضان:

  1. قُرْآن
  2. شب قدر
  3. روز قدس
  4. شب ضربت
  5. عید پاکیزگی
  6. شب های قدر…
  7. ورود به ماه خدا
  8. «ماه‌ِرمضان» …
  9. عيد آمدوعيد آمد
  10. پیام «ماه‌ِرمضان»
  11. اعمال روز عید فطر
  12. آثار اجتماعي روزه
  13. ستاره امام علي(ع)
  14. عید شیرینی و لبخند
  15. فلسفه و حكمت روزه
  16. «ماه‌ِرمضان» مى آید
  17. نام‌های «ماه‌ِرمضان»
  18. «ماه‌ِرمضان» در اروپا
  19. تغذیه در«ماه‌ِرمضان»
  20. خودسازي برآيند روزه
  21. اعمال «ماه‌ِرمضان»۱
  22. اسامی «ماه‌ِرمضان»
  23. سر سفره كرامت خدا
  24. آیا «رمضان» نام خداست
  25. پیام های عید سعید فطر
  26. عید فطر در کشور مالزی
  27. ماه‌ِرمضان» و زنگ انشاء
  28. کاریکلماتور «ماه‌ِرمضانیه»
  29. شب قدر در اشعار شاعران
  30. پیام «ماه‌ِرمضان» و خانواده
  31. «ماه‌ِرمضان»، ماه خودسازی
  32. عید فطر در کشورهای اسلامی
  33. «رمضان»، نامى از نام هاى خدا
  34. روز قدس، روز مستضعفين جهان
  35. «ماه‌ِرمضان»، فرصت يكتاپرستي
  36. ماه‌ِرمضان» در فرهنگ مردم ایران
  37. ثواب قرائت قرآن در «ماه‌ِرمضان»
  38. روز عید، روز عبادت و گرفتن جایزه
  39. تهران و «ماه‌ِرمضان»، در گذر تاریخ
  40. شیراز و «ماه‌ِرمضان»، در گذر تاریخ
  41. پرتوى از سيره و سيماى امام على(ع)
  42. مازندران و «ماه‌ِرمضان»، در گذر تاریخ
  43. اهمیت «ماه‌ِرمضان» در کلام پیامبر(ص)
  44. صد شکر که این آمد و صد حیف که آن رفت
  45. پیامبر (ص) به استقبال «ماه‌ِرمضان» می رود
  46. «ماه‌ِرمضان» ایرانی و آیین‌های فراموش شده
  47. «ماه‌ِرمضان» در كلام معصومین علیهم السلام
  48. سحريِ سالم مهمّ ترين وعده غذايي «ماه‌ِرمضان»
  49. شعری از امام خمینی(ره) به مناسبت «ماه‌ِرمضان»
  50. شعری از آيت‌الله صافي گلپايگاني به مناسبت «ماه‌ِرمضان»

منابع:

  1. گنجور
  2. ماندگار

باکس شناور "همچنین ببنید"

بانوی شفاعت

شفاعت؛ به معنای خواهشگری و واسطه شدن برای کسی که مشمول غفران و رحمت الهی …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *