خانه / آیین زندگی / شکیبایی
صبر

شکیبایی

صبر

«صبر» یا شکیبایی، صفتی نفسانی و بازدارنده در مواجهه با مشکلات و مصائب زندگی است. «صبر» در لغت به حبس، امساک و در محدودیت قراردادن اطلاق می‌شود. «صبر» در اصطلاح علم اخلاق به حفظ نفس از اضطراب، اعتراض و شکایت و همچنین به آرامش و طمأنینه گفته می‌شود. واژه «صبر» به معنی به تعویق انداختن عکس‌العمل به امری ناخوشایند یا آزاردهنده جهت کسب رضایت خداست و در شکل‌های مختلف بیش از صدبار در قرآن به‌کاررفته است که خودبه‌خود بیانگر اهمیت این موضوع است. (زیبدی، تاج العروس، ج ۱۲، ص ۲۷۱. راغب اصفهانی، مفردات، ص ۲۷۳.  ابن منظور، لسان العرب، ج ۴، ص ۴۳۸. جوهری، صحاح اللغة، ج ۲، ص ۷۰۶.  طریحی، مجمع البحرین، ج ۲، ص ۱۰۰۴)

شکیبایی

«صبر» انواع مختلفی دارد، ازجمله: «صبر» بر دشواری‌های جنگ که «شجاعت» نام دارد و در مقابل آن «جبن» و ترس قرار دارد. گاهی «صبر» در مقابل سرکشی و طغیان غضب و خشم است که «حلم» و «کظم غیظ» نام دارد. گاهی «صبر»، در انجام عبادت است که در مقابل آن «فسق» قرارداد و به مفهوم عدم پایبندی به عبادات شرعی است. «صبر» در خودداری از سخن گفتن را کتمان و «صبر» در اجتناب از خوردن و آشامیدن را صوم (روزه) گویند. عام‌ترین و مهم‌ترین صفت انسانی بازدارنده «صبر» است که دارای دو جهت عمده است: از یک‌سو گرایش‌ها و تمایلات غریزی و نفسانی انسان را حبس و در قلمرو عقل و شرع محدود می‌کند. از سوی دیگر نفس را از مسئولیت‌گریزی در برابر عقل و شرع بازداشته و آن را وادار می‌کند که زحمت و دشواری پایبندی به وظایف الهی را بر خود هموار سازد. البته این حالت اگر به سهولت و آسانی در انسان تحقق یابد، به آن «صبر» و هرگاه فرد خود را با زحمت و مشقت بدان وادار سازد، «تصبّر» می‌گویند. در مواجهه با مشکلات و مصائب زندگی، راهکارهایی هم برای تقویت آستانه تحمل و «صبر» و بردباری انسان وجود دارد که وجود ناملایمت‌ و ناراحتی‌های و ناکامی‌هایی که در زندگی افراد جامعه امری طبیعی است و این مشکلات و ناراحتی‌ها در زندگی همه افراد به وجود می‌آید و تنها مختص برخی انسان‌ها نیست، وظیفه ما هنگام مواجهه با مشکلات و ناکامی‌ها تلاش در حد وسع و توان، جهت رفع آن‌ها است. امری که زشت، مذموم و نکوهیده است، سستی، تلاش نکردن و تسلیم شدن در برابر این مشکلات است. قرآن در بیان علت رسیدن بعضی از بنی‌اسرائیل به مقام امامت و هدایت مردم می‌فرماید: و چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند، برخی از آن‌ها را پیشوایانی قراردادیم که به‌فرمان ما (مردم را) هدایت می‌کردند. (سجده، ۳۲، آیه ۲۴) و در باب چگونگی پاداش صابران در آخرت، درجایی به آن‌ها وعده پاداشی بهتر ازآنچه عمل کرده‌اند، می‌دهد: و قطعاْ کسانی را که شکیبایی کردند به بهتر ازآنچه عمل کردند، پاداش خواهیم داد. (نحل، ۱۶، آیه ۹۶) در تعیین مقدار پاداش صابران می‌فرماید: آن‌ها‌اند که به (پاس) آنکه «صبر» کردند و (برای آنکه) بدی را با نیکی دفع می‌نمایند و ازآنچه روزی‌شان داده‌ایم انفاق می‌کنند، دو بار پاداش خواهند یافت. (قصص، ۲۸، آیه ۵۴) اجر و پاداش صابران از حد و شمارش خارج است و آن‌ها بدون حساب، پاداش دریافت می‌دارند: بی‌تردید، شکیبایان پاداش خود را بی‌حساب (و) به تمام خواهند یافت. (زمر، ۳۹، آیه ۱۰) روانشناسان گفته‌اند: خشم بهتر از یاس و نومیدی است، ازآنجاکه یاس آدمی را خموده و افسرده و ناامید می‌سازد تا جایی که اقدام به هیچ کاری نمی‌کند و در برابر محیط اطرافش منفعل می‌شود و عکس‌العملی نشان نمی‌دهد و تبدیل به عنصری خنثی، بی‌فایده و بی‌اثر می‌گردد، درحالی‌که خشم (در معنای مثبت) حداقل فایده‌ای که در این‌گونه موارد دارد این است که آدمی را به فعالیت و تحرک وامی‌دارد؛ فعالیتی که اگر در جهت صحیح هدایت شود مفید خواهد بود. فراموش نکنید که زندگی دارای فراز و نشیب است و همیشه بر وفق مراد نیست. گاهی سختی‌ها و ناملایمات زندگی نیز چاشنی زندگی می‌شوند تا انسان، رشد کرده و آبدیده شود. برای تقویت روحیه «صبر» راه‌‌های متعددی وجود دارد که با بهره‌گیری از آن‌ها انسان می‌تواند فرد صبوری باشد و آستانه تحمل خود را بالا ببرد. برخی از راه‌های تقویت روحیه «صبر» که با به‌کارگیری آن‌ها می‌توانیم به هدف خود نائل گردیم.

صبر

شناخت طبیعت زندگی دنیا: از مسائلی که می‌تواند «صبر» انسان را تقویت نماید شناخت زندگی دنیا است و دانستن اینکه این دنیا فانی است و انسان آفریده‌شده تا با آزمایش‌های مختلف الهی وجودش را صیقل داده و مستعد زندگی جاودانه نماید؛ و خداوند انسان را در رنج و سختی آفریده و شادی و سلامت بدون غم و بیماری نیست. همان‌گونه که خودش فرموده: لقد خلقنا الانسان فی کبد (بلد/۴) که ما انسان را در رنج آفریدیم (و زندگی او پر از رنج‌هاست)! در رابطه با افزایش ظرفیت و «صبر» و بردباری محورها و مطالبی را باید مراعات کرد:

  • «صبر» از مقامات سالکین: «صبر» از مقامات سالکین و منازل دین و از مهم‌ترین زمینه‌های درک فیض و عنایت الهی است، تا جایی که ائمه‌اطهار (ع) به‌واسطه «صبر» عظیمشان و عزم استوارشان به مقام شامخ ولایت و امامت نائل شدند؛ و از آن‌ها امامان (و پیشوایانی) قراردادیم که به‌فرمان ما (مردم را) هدایت می‌کردند؛ چون شکیبایی نمودند… (سجده آیه ۲۴)، یعنی ریشه امامت و رهبری «صبر» است.
  • انواع «صبر» در برابر مشکلات: «صبر» هرگز به معنی تحمل بدبختی‌ها و تن دادن ذلت و تسلیم در برابر عوامل شکست نیست بلکه «صبر» و شکیبایی به معنی پایداری و استقامت در برابر هر مشکل و هر حادثه است لذا رسول خدا (ص) برای «صبر» سه‌شاخه ترسیم نموده و برای هر یک از آن‌ها پاداش مخصوصی ذکر نموده است. رسول خدا (ص) فرموده‌اند: ««صبر» سه گونه است: «صبر» نزد مصیبت است (پایداری در برابر حوادث ناگوار و عدم خود‌باختگی و شکست روحی و ترک جزع‌وفزع) و «صبر» بر طاعت است (مقاومت در برابر مشکلاتی که درراه طاعت الهی وجود دارد) و «صبر» از معصیت (ایستادگی در برابر انگیزه‌های گناه و شهوات سرکش و طغیانگر) (اصول کافی، ج ۲، ص ۹۱) امام باقر (ع) فرمود: کسی که «صبر» کند و کلمه استرجاع (انالله وانا الیه راجعون) را بر زبان جاری کند و هنگام مصیبت و گرفتاری خدا را ستایش کند، پس او راضی به رضای پروردگار است و اجرش باخدا است و کسی که این‌چنین نکند، سرنوشتش تغییر نخواهد کرد و او مذمت شده و پاداش او نیز از بین می‌رود. (بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۹۶) از اصحاب امام هادی (ع) پیرامون معنای حلم و بردباری سؤال نمود؟ حضرت (ع) در پاسخ فرمود: اینکه درهرحال مالک نفس خود باشی و خشم خود را فروبری و آن را خاموش نمایی و این تحمل و بردباری در حالی باشد که توان مقابله با شخصی را داشته باشی. (مستدرک الوسائل، ج ۲، ص ۳۰۴، ح ۱۷)
  • توجه به هدف غایی «صبر»: چیزی که در این زمینه بسیار مهم است این است که بدانیم با چه هدفی «صبر» می‌کنیم. اگر هدف الهی باشد یعنی برای وصول به خداوند و تقرب به او باشد، خوب بسیاری از سختی‌ها در این راه آسان می‌نماید، چون این راه ارزش این را دارد که به خاطر آن انسانی سختی‌های بسیاری را تحمل کند و بردبار باشد. رسیدن به اهداف دین و قرب الهی و راه عشق خدای متعال کار آسانی نیست، در این راه مشکلات و سختی‌ها و ریاضت‌های فراوانی وجود دارد که سالکان و طالبان حق با «صبر» و شکیبایی آن‌ها را به امید لقای الهی تحمل می‌کنند و در اثر این «صبر» زیبا محبوب خدای رحمان می‌شوند و موردتمجید و ستایش او قرار می‌گیرند. در این مسیر است که خداوند در قرآن صابرین را موردتمجید و ستایش قرار داده و وعده‌های بسیاری از سوی خداوند و معصومین (ع) برای صابران ذکرشده است. حتی رسیدن به خواسته‌ها و اهداف دنیوی خالی از سختی و دشواری‌های خاص خود نیست. هر هدفی و هر خواسته‌ای جز با «صبر» و تحمل دست‌یافتنی نمی‌شود.
  • آفات «صبر»: «صبر» دارای آفاتی است که بی‌توجهی به آن‌ها عدم موفقیت انسان را در کسب این ویژگی‌ اخلاقی نیکو به دنبال خواهد داشت که برخی از این آفات به شرح ذیل است:
  1. عصبانیت و خشم: انسان در زمان عصبانیت و خشم ارزش «صبر» را فراموش می‌کند.
  2. دل‌تنگی و بی‌تابی: انسان با این دو حالت، نیروی «صبر» و مقاومت خود را از دست می‌دهد.
  3. نا‌امیدی: بزرگترین آفت «صبر» ناامیدی است و برای هر فعالیتی انسان باید بذر امید در دل خود بکارد تا موفق شود.
  4. عجله و شتاب‌زدگی: وقتی برخلاف خواسته انسان چیزی پیش آید تحمل او تمام‌شده و قانون این جهان را فراموش می‌کند و باعجله و شتاب‌زدگی به دنبال فرار از آن است.

مراتب «صبر»: علما اخلاق و اهل معرفت برای «صبر» بر امور ناخوشایند («صبر» خاص) سه مرتبه قائلند:

  1. «صبر» توابین؛ عبارت است از ترک شکوه، بی‌تابی و بی‌قراری و رفتار غیرطبیعی و پریشان نداشتن؛
  2. «صبر» زاهدان؛ یعنی علاوه بر مرتبه اول، بر آنچه نسبت به انسان مقدر شده از سختی‌ها و … رضایت قلبی داشتن؛
  3. «صبر» صدیقان؛ یعنی علاوه بر دومرتبه قبل، نسبت به آنچه خداوند در حق انسان مقرر داشته، عشق ورزیدن و آن را دوست داشتن. (نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج ۳، ص ۲۸۴)

ارزش «صبر»: امام صادق (ع) می‌فرماید: «صبر» برای ایمان به‌منزله سر برای بدن است؛ همچنان که اگر سر برود بدن هم از بین می‌رود، اگر «صبر» از کف رود، ایمان نیز از کف می‌رود. (کلینی، کافی، ج ۲، ص ۸۹، ح ۵) امام باقر (ع) در باب اهمیت «صبر» می‌فرماید: بهشت درپوششی از ناملایمات (و بردباری) است؛ پس هر که در دنیا بر ناملایمات «صبر» کند به بهشت رود؛ و دوزخ در پوشش لذت‌ها و خواهش‌های نفس است؛ پس هر که لذت و خواهش نفس را برآورد، به دوزخ می‌رود. (کلینی، کافی، ج ۲، ص ۸۹، ح ۷)

آثار «صبر»: برای «صبر» آثار فراوان دنیوی و اخروی می‌توان برشمرد؛ ازجمله امام علی (ع) در بخشی از تحلیل خود نسبت به عزت و ذلت برخی امم گذشته می‌فرماید: چون خدا دید چگونه درراه دوستی او بر آزار شکیبایی‌اند و چسان از بیم او ناخوشایندی را تحمل می‌نمایند، از تنگناهای بلا، گشایشی برایشان پدید آورد و از پس خواری ارجمندشان فرمود و آرامش را جایگزین بیم کرد. پس پادشاهان حکمران شدند و پیشوایان با فر و شأن و کرامت خدا در حق آن‌ها تا بدان جا رسید که دیده آرزو نهایت آن را ندید.» (نهج‌البلاغه، ص ۴۶۷، خطبه ۱۹۲)

کارگاه صبر و تقواویژه‌نامه «صبر»:

  1. «صبر»
  2. شکیبایی
  3. ماه «صبر»
  4. «صبر»سرخ
  5. مظهر «صبر»
  6. اسوه «صبر»
  7. نمونه «صبر»
  8. شکوه «صبر»
  9. کارگاه «صبر»
  10. معجزه «صبر»
  11. «صبر» پیامبران
  12. «صبر» و شکیبایی
  13. سمبل «صبر» سرخ
  14. «صبر» و استقامت در قرآن
  15. پایه گذار مکتب «صبر» و استقامت
  16. امام موسی کاظم (ع) پایه گذار مکتب «صبر»

عناوین مرتبط:

  1. شکیبایی
  2. حکم «صبر» (قرآن)؛
  3. دعا برای «صبر» (قرآن)
  4. توفیق در «صبر» (قرآن)
  5. اسوه‌های «صبر» (قرآن)
  6. استعانت از «صبر» (قرآن)
  7. بهشتی شدن با «صبر» (قرآن)

ر ک به:

  1. شکیبایی
  2. فرصت ویژه
  3. کارگاه «صبر»
  4. بگذشت مه روزه
  5. اولین روزمیهمانی
  6. روزه داران راستین
  7. روزه در ادیان الهى
  8. نام‌های ماه‌ِرمضان
  9. کاریکلماتور رمضانیه
  10. چرا روزه واجب است؟
  11. مبارك باد آمد ماه روزه۱
  12. مبارک باد آمد ماه روزه۲
  13. رمضان، فرصت يكتاپرستي
  14. ماه‌ِرمضان، ماه خودسازی
  15. شیراز و ماه‌ِرمضان، درگذرتاریخ
  16. تهران و ماه‌ِرمضان، در گذرتاریخ
  17. مازندران و ماه‌ِرمضان، در گذرتاریخ

ویژه‌نامه ماه‌ِرمضان:

  1. قُرْآن
  2. شب قدر
  3. روز قدس
  4. شکیبایی
  5. شب ضربت
  6. عید پاکیزگی
  7. شب های قدر…
  8. ورود به ماه خدا
  9. «ماه‌ِرمضان» …
  10. عيد آمدوعيد آمد
  11. پیام «ماه‌ِرمضان»
  12. اعمال روز عید فطر
  13. آثار اجتماعي روزه
  14. ستاره امام علي(ع)
  15. عید شیرینی و لبخند
  16. فلسفه و حكمت روزه
  17. «ماه‌ِرمضان» مى آید
  18. نام‌های «ماه‌ِرمضان»
  19. «ماه‌ِرمضان» در اروپا
  20. تغذیه در«ماه‌ِرمضان»
  21. خودسازي برآيند روزه
  22. اعمال «ماه‌ِرمضان»۱
  23. اسامی «ماه‌ِرمضان»
  24. سر سفره كرامت خدا
  25. آیا «رمضان» نام خداست
  26. پیام های عید سعید فطر
  27. عید فطر در کشور مالزی
  28. ماه‌ِرمضان» و زنگ انشاء
  29. کاریکلماتور «ماه‌ِرمضانیه»
  30. شب قدر در اشعار شاعران
  31. پیام «ماه‌ِرمضان» و خانواده
  32. «ماه‌ِرمضان»، ماه خودسازی
  33. عید فطر در کشورهای اسلامی
  34. «رمضان»، نامى از نام هاى خدا
  35. روز قدس، روز مستضعفين جهان
  36. «ماه‌ِرمضان»، فرصت يكتاپرستي
  37. ماه‌ِرمضان» در فرهنگ مردم ایران
  38. ثواب قرائت قرآن در «ماه‌ِرمضان»
  39. روز عید، روز عبادت و گرفتن جایزه
  40. تهران و «ماه‌ِرمضان»، در گذر تاریخ
  41. شیراز و «ماه‌ِرمضان»، در گذر تاریخ
  42. پرتوى از سيره و سيماى امام على(ع)
  43. مازندران و «ماه‌ِرمضان»، در گذر تاریخ
  44. اهمیت «ماه‌ِرمضان» در کلام پیامبر(ص)
  45. صد شکر که این آمد و صد حیف که آن رفت
  46. پیامبر (ص) به استقبال «ماه‌ِرمضان» می رود
  47. «ماه‌ِرمضان» ایرانی و آیین‌های فراموش شده
  48. «ماه‌ِرمضان» در كلام معصومین علیهم السلام
  49. سحريِ سالم مهمّ ترين وعده غذايي «ماه‌ِرمضان»
  50. شعری از امام خمینی(ره) به مناسبت «ماه‌ِرمضان»
  51. شعری از آيت‌الله صافي گلپايگاني به مناسبت «ماه‌ِرمضان»

منابع:

  1. قُرْآن
  2. نهج‌البلاغه
  3. بیانات > فهرست موضوعی > «صبر»
  4. اندیشه قم، برگرفته از مقاله ««صبر» در قرآن»
  5. کیهان: روزه؛ کارگاه کسب «صبر» و تقوا (علی جواهر دهی)

باکس شناور "همچنین ببنید"

سعادت

سعادت

در دنیا تمام انسان‌ها با هر فرهنگ، دین و مذهبی، ناخودآگاه به دنبال «سعادت» هستند …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *