خانه / دین شناسی / احکام سفر
سفر

احکام سفر

سفررفتن از شهری به شهر دیگر، مسافرت کردن، مسافرت رفتن، سفر رفتن، کوچیدن، مهاجرت کردن و هجرت کردن را سفر گویند. فرهنگ‌نامه‌ها از «سفر» تعریف‌های مشابهى ارائه داده‌اند. در فرهنگ معین آمده است: سفر، در لغت به معناى بیرون آمدن از شهر خود و به محل دیگر رفتن است، نیز به معناى قطع مسافت و راهى كه از مكانى به مكان دور طى می‌کند، آمده است. (۱) فرهنگ‌های عربى، سفر را، كشف حجاب و كنار زدن پرده، معنا کرده‌اند، حجاب‌هایی كه معمولاً از جنس اعیان و اشیاى خارجى است. راغب اصفهانى می‌نویسد: «سفر العمامة عن الرأس و الخمار عن الوجه»، یعنى عمامه را از سر و نقاب را از صورت، كنار زد. البته سفر (به كسر سین) به معناى كتاب آمده است كه جمع آن اسفار است. از تعریف‌های لغوى و فرهنگنامه‌ای كه بگذریم، آنچه ما را به مقصود نزدیك‏تر می‌کند، ماهیت سفر در منظر عالمان اخلاق و تربیت است. مرحوم فیض كاشانى كه از بزرگ‌ترین دانشمندان شیعى و آگاهان‏ علم اخلاق است در اثر مهم خود المحجة البیضاء، سفر را این‌گونه می‌ستاید: از رهگذر سفر، آدمى ازآنچه را می‌هراسد، رهایى می‌یابد و به آنچه میل دارد، نائل می‌شود. (۲) این ویژگى مسافرت، نكته مهمى است كه مرحوم فیض كاشانى بدان اشاره می‌کند. بر این اساس، سفر بازگیرنده و بازدهنده است: هراس و اضطراب را از مسافر باز می‌ستاید و جاى آن، محبوب و مطلوب‌های وى را می‌نشاند. سفر، به انسان می‌آموزد كه چگونه از امور ناهنجار و ناخوشایند بپرهیزد و آنچه را كه مایه كمال و خرسندى است، جایگزین كند.

احکام سفر شرعیاحکام سفر شرعی: سفر عبارت است از خارج شدن از محل زندگى به‌قصد پیمودن مسافتى خاص که موجب قصر نماز و افطار روزه گردد. به ۸ فرسخ، مسافت شرعی گفته می‌شود. مقابل آن، حَضَر قرار دارد. از احکام سفر در باب‌های صلاة، صوم، حج، نکاح و مضاربه سخن گفته‌اند. مسافر زمانی می‌تواند روزه‌اش را افطار کند که مقدار معینی از مسیر را طی کرده باشد. این مقدار معین حد ترخص نامیده شده است. در سفر حَدِّ تَرَخُّص مسافتی است که مسافر باید ازآنجا به بعد نمازش را شکسته بخواند و می‌تواند روزه خود را افطار کند. بر اساس احادیث، این نقطه جایی است که اذان شهر شنیده نشود یا دیوارهای آن دیده نشود. همین معیار هنگام رسیدن به وطن یا رسیدن به جایی که اقامت در آن بیش از ده روز باشد نیز جاری است.

بركات سفر در قرآن: سفر و حضر دو بخش از زندگی انسان هاست که برای خود احکام و مسائلی جداگانه دارند.هیچ مسلمانی در هیچ مرحله ای از زندگی خود، رها شده و بی تکلیف نیست و از این قاعده، سفر را نیز نمی توان استثنا کرد.

  • قل سیروا فى الارض فانظروا كیف كان عاقبة المجرمین (۳) بگو: زمین را بپیمایید، پس  فرجام بزهكاران را بنگرید.
  • قل سیروا فى الارض ثم انظروا كیف كان عاقبة المكذبین (۴) بگو: در زمین سیر كنید، پس عاقبت دروغ‌گویان را بنگرید.
  • و أفلم یسیروا فى الارض فینظروا كیف كان عاقبة الذین من قبلهم (۵) آیا در زمین سیر نكردند تا پایان پیشینیان را بنگرند.

احکام روزه مسافراحکام روزه مسافر: مسافر در فقه اسلامی به کسی گفته می شود که حداقل هشت فرسخ از وطن خود دور شده باشد، و یا چهار فرسخ راه از دیار خود دور شود و چهار فرسخ برگردد. بدون اقامه ده روز در میان، چنین شخصی مسافر نامیده شده و احکام ویژه ای دارد. پاره ای از احکام مسافر بدین قرار است: افطار روزه، هر چند در ماه مبارک رمضان، تبدیل نمازهای چهار رکعتی به دو رکعتی، اسقاط نافله های ظهر و عصر هم چنین عشاء (بنابر قولی). کسی که برای کار حرام سفر کند باید نماز را تمام بخواند و روزه اش را (در ماه رمضان) بگیرد، و همچنین کسی که سفر او حرام است مثل اینکه سفر برایش ضرر داشته باشد یا زن بدون اجازه شوهر سفر رود (در غیر سفر واجب) و یا فرزند، سفرش سبب اذیت پدر و مادر باشد (در غیر سفر واجب) در چنین سفری نماز تمام است و روزه اش را در ماه رمضان باید بگیرد. کسی که شغل او سفر باشد ماننده راننده، خلبان و امثال اینها در غیر سفر اول باید نماز را تمام بخواند و روزه اش را (اگر ماه رمضان است) بگیرد و در سفر اول اگر چه طول هم بکشد نمازش شکسته است. از آنجا که معمولا برای هر حکمی، استثنایی است وجوب قصر نماز مسافر نیز از این قاعده مستثنا نیست، به طوری که دانشمندان و فقهاء شیعی همگی بر این عقیده هستند که هر مسافری در چهار مکان، مختار است که نماز خود را به قصر یا تمام بخواند: ۱٫مسجد الحرام، ۲٫مسجد النبی در مدینه، ۳٫مسجد کوفه، ۴٫نزد قبر مطهر حضرت سید الشهداء علیه السلام. می توان از سفر برای فرار از روزه نیز استفاده کرد، زیرا روزه یک واجب شرعی است و تنها از طریق شرعی می توان از آن معاف شد.این نوع افطار که جنبه شرعی دارد، برای کسانی که به دلایلی نمی توانند یا نمی خواهند همه ماه مبارک رمضان و یا بعضی از روزهای آن را روزه بگیرند، هیچ منع شرعی ندارد.

  1. کسی که عمداً روزه خود را باطل کرده اگر پس‌ازآن به سفر برود کفاره از او ساقط نمی‌شود.
  2. کسی که چند روز از ماه رمضان را به‌خاطر عذری روزه نگرفته و تعداد آن روزها را نمی‌داند مثلاً نمی‌داند که آيا در روز بيست و پنجم ماه رمضان به سفر رفته تا روزهايی که از او فوت‌شده مثلاً ۶ روز باشد يا در روز ۲۶ رفته که ۵ روز باشد، می‌تواند مقدار کمتر را قضا کند و اما درصورتی‌که هنگام شروع عذر (مثلاً سفر) را می‌داند، مثلاً می‌داند که روز پنجم ماه به سفر رفته ولی‌ نمی‌داند که در شب دهم برگشته تا ۵ روز فوت‌شده باشد يا شب يازدهم برگشته تا شصت روز فوت‌شده باشد، در اين صورت احتياط آن است که مقدار بيشتر را قضا کند.
  3. کسی که به‌خاطر سفر، روزه ماه رمضان را نگرفته، اگر تا ماه رمضان سال بعد در وضعيت سفر باشد قضای رمضان گذشته از او ساقط نمی‌شود و بايد بعداً آن را به‌جا آورد و احتياط مستحب آن است که کفاره نيز بدهد.
  4. اگر پدر و نيز بنا بر احتياط واجب، مادر روزه خود را به‌خاطر عذری ـ غير از سفر ـ به‌جای نياورده و بااینکه می‌توانسته آن را قضا کند، قضا نيز نکرده است بر پسر بزرگ‌تر آنان واجب است که پس از مرگ آنان خودش يا به‌وسيله اجير، قضای‌ آن روزه را به‌جا بياورد؛ و اما آن‌چه به‌خاطر سفر به‌جا نياورده‌اند واجب است حتی درصورتی‌که فرصت و امکان قضا را هم نيافته‌اند، آن را قضا کند.
  5. کسی که در ماه رمضان مسافرت می‌کند در هر موردی که نماز را بايد شکسته بخواند نبايد روزه بگيرد؛ و در هر مورد که بايد نماز را ۴ رکعتی (تمام) بخواند، مانند مسافری که ده روز در يک محل قصد ماندن می‌کند يا اينکه مسافرت شغل اوست، واجب است روزه را نيز به‌جا بياورد.
  6. مسافرت در ماه رمضان هرچند برای فرار از روزه باشد جايز است. البته بهتر است به سفر نرود مگر اينکه سفر برای کار نيکو يا لازمی باشد.
  7. اگر روزه‌دار قبل از رسیدن به حد ترخص روزه خود را افطار کند، باید علاوه بر قضای روزه آن روز،‌ کفاره نیز بدهد. چنانچه بخواهید از راهى که ۸ فرسخ (۸ فرسخ یعنى ۴۵ کیلومتر هرچند به‌صورت رفت‌وبرگشت باشد) است به آنجا بروید، باید نماز را شکسته بخوانید و اگر از راهى که ۸ فرسخ نیست بروید باید تمام بخوانید. ابتداى ۸ فرسخ را باید از خانه‌هاى آخر شهر حساب نمایید.
  8. س) اگر شخصی بخواهد قبل از زوال به محل اقامتش برسد، ولی در راه به خاطر پیشامد حادثه ‏ای نتواند در زمان معیّن به مقصد برسد، آیا روزه او اشکال دارد و آیا کفّاره بر او واجب است یا فقط قضای روزه آن روز را باید به جا آورد؟ ج) روزه ‏اش در سفر صحیح نیست و بر او فقط قضای روزه آن روزی که پیش از ظهر به محل اقامتش نرسیده، واجب است و کفّاره ‏ای هم ندارد.
  9. س) اگر هواپیما در ارتفاع بالا و مسیر طولانی در حال پرواز باشد و پرواز حدود دو ساعت و نیم تا سه ساعت طول بکشد، مهماندار و خلبان هواپیما برای حفظ تعادل خود هر بیست دقیقه احتیاج به نوشیدن آب دارند، در این صورت آیا در ماه مبارک رمضان، کفّاره و قضای روزه بر آنها واجب می‏ شود؟ ج) اگر روزه برای آنها ضرر داشته باشد، جایز است که با نوشیدن آب افطار نمایند و قضای آن را بجا آورند و در این حالت کفّاره بر آنها واجب نیست.

مسافرت عمدی در ماه رمضان

  • س) آیا مسافرت عمدی در ماه رمضان احکام سفربه‌قصد افطار و فرار از روزه‌گرفتن، جایز است؟
  • ج) مسافرت در ماه رمضان اشکال ندارد و در صورت مسافرت، ولو اینکه برای فرار از روزه باشد، افطار بر او واجب است.

روزه زن حائض

  • س) اگر زن در ماه مبارک رمضان دو ساعت یا کمتر مانده به اذان مغرب حیض شود آیا روزه‌اش باطل می‌شود؟
  • ج) روزه‌اش باطل است.

قضای نماز و روزه فوت‌شده

  • س) من زمان دقیق رسیدن به سن تکلیف خود را نمی‌دانم، از جنابعالی خواهشمندم بیان فرمایید که از چه زمانی قضای نماز و روزه بر من واجب است و آیا کفاره روزه بر من واجب است یا به علت جهل به مسئله قضای آن کفایت می‌کند؟
  • ج) فقط قضای آن مقدار از نمازها و روزه‌ها که یقین به فوت آن بعد از رسیدن به سن قطعی تکلیف شرعی دارید، بر شما واجب است و در مورد روزه، اگر بعد از رسیدن قطعی به سن تکلیف، در اثر کوتاهی در یادگیری مسئله و حکم شرعی، عمداً افطار کرده باشید، علاوه بر قضا، کفاره هم واجب است.

نیت روزه مستحبی باوجود قضای روزه واجب

  • س) شخصی که روزه واجب بر عهده‌اش است و قصد دارد که آن را بگیرد، ولی براثر پیشامدی نتواند روزه بگیرد، مثلاً بعد از طلوع خورشید آماده مسافرت شد و به سفر رفت و بعدازظهر برگشت و در بین‌راه هم مرتکب هیچ‌یک از مفطرات نشد، ولی وقت نیّت روزه واجب از وی فوت شد و آن روز هم از روزهایی است که روزه در آن مستحب است، آیا می‌تواند نیت روزه مستحبی کند یا خیر؟
  • ج) اگر قضای روزه ماه رمضان بر ذمه‌اش باشد، نیت روزه مستحبی حتی بعد از فوت وقت نیت روزه واجب از وی صحیح نیست.

ترک روزه و قضای آن به خاطر ضعف جسمانی

  • س) دختری که به سن تکلیف رسیده، ولی به علت ضعف جسمانی توانائی روزه گرفتن ندارد و بعد از ماه مبارک رمضان هم نمی‌تواند قضای آن را به‌جا آورد تا اینکه ماه رمضان سال بعد فرامی‌رسد، چه حکمی دارد؟
  • ج) ناتوانی از گرفتن روزه و قضای آن به‌مجرد ضعف و عدم‌قدرت، موجب سقوط قضای روزه نمی‌شود بلکه قضای روزه‌های ماه رمضان که از او فوت‌شده، بر وی واجب است.

قضای نماز و روزه والدین توسط دختر به‌جای فرزند بزرگ‌تر

  • س) اگر پسر بزرگ به هر دلیلی نماز و روزه قضای پدر یا مادر را انجام ندهد و دختر با رضایت خودش بجا بیاورد یا از مال خودش اجیر بگیرد، آیا از گردن پسر ساقط می‌شود و دیگر گناهی برگردن او نیست؟
  • ج) در فرض مسئله نماز و روزه از گردن پسر ساقط می‌شود و چیزی بر عهده او نیست.

فروبردن اخلاط سر و سینه در حال روزه

  • س) فروبردن خلط که از راه بینی وارد حلق می‌شود روزه را باطل می‌کند؟
  • ج) فروبردن اخلاط سر و سینه تا به فضای دهان نرسیده، اشکال ندارد، ولی اگر داخل فضای دهان شود و عمداً فروبرد، به احتیاط واجب روزه باطل می‌شود.

احکام سفرسفر می‌تواند به موارد زیر هم اشاره کند:

  1. سفر (تلفظ می‌شود/sæfær/) یا مسافرت
  2. سفر (تلفظ می‌شود/sæfær/) کتابی از تونی بلر
  3. سفر (تلفظ می‌شود/sefr/) به معنای کتاب یا نوشته (تورات)

کلیک کنید:احکام سفر

  1. سفر
  2. پرستو
  3. همسفر
  4. بال پرواز
  5. آثار سفر
  6. احکام سفر
  7. آخرین سفر
  8. آرامش سفر
  9. ایمنی سفر
  10. پرواز انقلاب
  11. سفر خارجی
  12. پدافند هوایی
  13. بهداشت سفر
  14. سفر به عتبات
  15. ۳ پرنده غول پيكر
  16. تور لحظه آخری …
  17. اگر عزم سفر داريد …
  18. بهترین فرودگاه‌های جهان
  19. چگونه به سفرهای زیارتی و … برویم؟

آیین سفرپی‌نوشت‌ها:

  • ۱. دكتر محمد معین، فرهنگ معین، ج۲
  • ۲. مرحوم ملا محسن فیض كاشانى، المحجة البیضاء، ج ۴، ص۳۹
  • ۳. سوره نمل (۲۷)، آیه۶۹
  • ۴. سوره انعام (۶)، آیه۱۱
  • ۵. سوره یوسف (۱۲) آیه۱۰۹

منابع:

  1. آیین سفر، سید اصغر ناظم ‏زاده قمى، ص ۱۵
  2. گجینه معارف احکام روزه ‏(استفتائات روزه بر اساس فتوای مقام معظم رهبری)
  3. پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی) – مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، استفتاء از رهبر معظم انقلاب اسلامی

باکس شناور "همچنین ببنید"

ماه مهربان

ماه مهربان

باز آمد بوی ماه مدرسه بوی بازی‌های راه مدرسه بوی ماهِ مهر، ماه مهربان بوی …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *