خانه / دین شناسی / احکام مسجد
آداب و احکام مسجد

احکام مسجد

آداب و احکام مسجدمزگت [م َ گ ِ] (اِ) مژگت: نمازخانه و مسجد. خانهٔ خدا. بیت‌الله. به معنی خانه‌ای که برای پرستش پروردگار بسازند و هرکس خواهد در آن بندگی و عبادت کند و آن خانه را حرمت‌گذارند و پاک نگهدارند و چون خانهٔ بندگی یزدان است به یزدان نسبت دهند و چون زاء و سین و تاء و دال تبدیل یافته‌اند معرب آن مسجد به فتح جیم است یعنی مکان سجده کردن. به کعبه، خانه خدا، بیت‌الله الحرام، بیت العتیق و بیت الحرم نیز می‌گویند. دلیل نامگذاری کعبه به بیت الحرام این است که خداوند ورود مشرکان را به این مکان مقدس حرام و ممنوع فرموده است. [۱] مَسْجد، سجده‌گاه، عبادتگاه، مسکت، مسگت، مصلا، نمازگاه، جای عبادت مسلمانان، نمازخانه، مکانی خاص برای عبادت خدا که ممکن است ساختمان یا زمین باشد. (لغت فرس، اسدی، چ اقبال، ص ۵۱) در قرآن، مسجد به معنای اعم نیایشگاه خداوند به‌کاررفته است. مسجدالاقصی که معبد یهودیان یا کنیسه بوده‌است و در زمان نزول قرآن کاربردی غیرازآن نداشته‌است، دو بار در قرآن از آن به‌عنوان مسجد نام‌برده شده‌است. [۲][۳] همچنین در داستان اصحاب کهف نیز قرآن می‌گوید بر مزار آنان مسجدی بنا کردند. این مسجد با توجه به دین مرسوم آن روز کلیسا یا کنیسه بوده است؛ ولی با توجه به قبل‌تر بودن از اسلام نمی‌تواند به معنی مسجد مخصوص مسلمانان بوده باشد. [۴] علاوه بر مسجدالحرام (بیت العتیق) و مسجدالاقصی در قرآن به مساجد دیگری نیز اشاره شده‌است. مسجد قبلتین (اسرا، ۱)، مسجد قبا (توبه، ۱۰۷)، مقام ابراهیم (مصلا) و مسجدضرار که دستور تخریب آن داده شد. (توبه، ۱۰۷) کعبه طبق آیات قرآن اولین مسجد روی زمین است. مسجدالنبی با ورود پیامبر (ص) به مدینه پایه‌گذاری شد. خدای تعالی به‌سوی زکریا وحی فرستاد که مادر مریم را بگوی که من این دختر را از تو به پسری قبول کردم و او را به مزگت آور و محرر کن و هرگز به مزگت اندر دختر نبوده زیرا که زن حائض شود و زن حائض را به مزگت نشاید آمدن. (ترجمهٔ طبری بلعمی) و اندر بیت‌المقدس مزگتی است که مسلمانان از هرجائی آنجا شوند به زیارت. (حدود العالم) کلمه مسجد از واژه‌ای غیر عربی «msgď» به معنای محل عبادت گرفته شده است که در متون زبان آرامی مربوط به قرن پنجم پیش از میلاد مسیح وجود دارد. مَزگَت واژه‌ای ایرانی به معنی مسجد است و منظور از مز در مزکد یا مزگت  همان خدا و کد به معنی خانه است. معادل این واژه در آرامی هخامنشی، سریانی و مندائی مَسْگداء است و از آرامی وارد زبان عربی شده است. در زبان کُردی به مسجد، مزگت یا مِزگوت گفته می‌شود و در تمامی کردستان ایران ، عراق ، ترکیه و سوریه این واژه  کاربرد دارد .در انگلیسی نیز Mosque و در ارمنی Maskit بازهم ریشه در مَزگِت دارد. هنوز برخی از مسجدهای کهن ایران بانام مزگت نامیده می‌شود مانند «ایسپیه مزگت» (مسجد سپید) در گیلان «دزگامزگت» مازندران و در تمامی مناطق کردنشین مانند مزگت طوبی خانم. این کلمه آرامی است و از این زبان وارد عربی و فارسی شده است. نمازگاه. هرجائی که برای پرستش خدا سازند. مسجد نیایشگاه و محل گردهمایی مسلمانان است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا)

آداب و احکام مسجدآداب و احکام مسجد: از همان زمان که مسجد در اسلام بنیان گذاشته شد، احکام و آدابی برای حضور در آن و رفت و آمد به آن در قرآن و حدیث ذکر گشت. به ظاهر، نخستین احکام و آدابی که برای مسجد برشمرده شد، مربوط به اموری مانند طهارت و نظافت بود. برای نمونه، توصیه‌هایی اکید از پیامبر (ص) درباره ثواب پاکیزه کردن مسجد و نکوهش آلوده کردن آن، در دست است که در موضوع «آداب» می‌گنجند.[۶] درباره شخص نمازگزار و اشیا و حالات مربوط به او نیز احکام فقهی خاصی وضع شده است؛ مثلا ورود به مسجد در حالت جنابت حرام شمرده شده یا پوشیدن لباس سفید و پاکیزه برای حضور در مسجد مستحب و لباس سیاه و چرک مکروه است. مسجد آداب و احکامی ویژه دارد. مقام معظم رهبری در پاسخ به استفتائات مختلفی که درباره احکام و کارکرد مسجد از ایشان انجام گرفته، نظرشان را اعلام کرده‌اند. از مشهور فقها نقل‌شده که فرموده‌اند:

  1. زمینی که می‌خواهند مسجد شود، باید برای آن صیغۀ وقف خوانده شود‌، مثل آنکه بگوید: « آن را به‌عنوان مسجد وقف کردم قربة الی اللّه » لیکن بنا بر اقوا همین‌که قربة الی اللّه به‌قصد مسجد آن را بسازد و یک نفر هم به اذن بانی در آن نماز بخواند کفایت می‌کند و مسجد می‌شود.
  2. تطهیر مسجد از نجاست واجب است. هر کس بفهمد که مسجد نجس شده، باید فوراً نجاست آن را برطرف کند. حرم امامان (ع) نیز همین حکم را دارد، منتهی چنانچه نجس ماندن آن بی‌احترامی باشد. تطهیر آن واجب است؛ بلکه احتیاط واجب آن است که اگر بی‌احترامی هم نباشد، آن را تطهیر کنند.
  3. کافی بودن معاطات (معامله‌ای است که در آن صیغه مخصوص نباشد.) در مسجد درجایی است که اصل ساختن به‌قصد مسجد باشد، به اینکه قصدش از ساختن و تعمیر آن، این است که مسجد باشد خصوصاً اگر زمین مباحی را برای مسجد حیازت (در اختیار گرفتن یکی از مباحات عامه (یکی از اسباب ملکیت اموالِ مباح) کند و به همین نیّت آن را بسازد، و اما اگر در آن ساختمان مملوکی باشد مانند خانه یا دکان سپس نیت کند که مسجد باشد و مردم را به نماز در آن وادار کند بدون آنکه صیغه را اجراء نماید، اکتفا به آن مشکل است.
  4. مسجد پس‌ازآن که به‌عنوان مسجد ساخته شد، اختصاص به قوم و گروه و قبیله و اشخاص خاصی ندارد و همه مسلمانان می‌توانند از آن استفاده نمایند.
  5. استفاده از آب مسجد در جهت غیر وضو گرفتن اگر آب وقف برای خصوص وضو گرفتن نمازگزاران معلوم نباشد و عرف رایج در محله مسجد، این باشد که همسایه‌ها و عبورکنندگان هم از آب آن استفاده می‌کنند، اشکال ندارد، هرچند احتیاط در این مورد، مطلوب است.
  6. از کارهایی که با شأن و منزلت مسجد منافات دارد (مانند ورزش و تمرین ورزشی) باید پرهیز شود.
  7. آموزش قرآن، احکام و اخلاق اسلامی و تمرین سرودهای مذهبی و انقلابی در مسجد اشکال ندارد، ولی درهرحال مراعات شأن، قداست و جایگاه مسجد واجب است و مزاحمت نمازگزاران جایز نیست.
  8. پخش اذان به نحو متعارف برای اعلام داخل شدن وقت نماز به‌وسیله بلندگو مانع ندارد، ولی پخش آیات قرآنی و دعا و غیر آن از بلندگوی مسجد اگر موجب اذیت همسایگان شود دارای اشکال است.
  9. نجس کردن زمین،سقف، دیوار و بام مسجد حرام است، و اگر نجس شد واجب است فوراً آن را تطهیر کنند.
  10. مسجدی که غصب، خراب و متروک‌شده و به‌جای آن بنای دیگری ساخته‌شده یا به خاطر متروک ماندن آثار مسجدی از آن محوشده و امیدی هم به دوباره‌سازی آن نیست، مثل‌اینکه آن آبادی تغییر جا یافته باشد، معلوم نیست نجس کردن آن حرام باشد. اگرچه احتیاط آن است که نجس نکنند.
  11. زینت کردن مسجد به طلا اگر اسراف محسوب شود حرام است، و در غیر آن صورت هم مکروه است.
  12. ورود کفار به مسجدالحرام شرعاً ممنوع است و در سایر مساجد هم اگر هتک و بی‌حرمتی مسجد شمرده شود، جایز نیست، بلکه در سایر مساجد هم مطلقاً وارد نشوند.
  13. ورود شخص حائض و نفسا (تازه زا (صفت) زنی که تازه زاییده باشد. جمع: نوافس) و جنب به مسجدالحرام و مسجدالنبی حرام است و توقف در سایر مساجد بلکه دخول در آن‌ها نیز به هر نحوی که باشد حرام است ، مگر آنکه به نحو عبور از مسجد باشد به اینکه از دری واردشده و از در دیگر خارج شود یا برای برداشتن چیزی از این مساجد داخل شود که در این صورت اشکالی ندارد. و بنا بر احتیاط واجب مشاهد مشرفه (حرم شریف امامان (ع) ملحق به مساجد است و احتیاط بیشتر آن است که مشاهد مشرفه ملحق به مسجدالحرام و مسجدالنبی (ص) باشد.
  14. ساختن مسجد و تعمیر مسجدی که نزدیک به خرابی است مستحب است. و اگر مسجد طوری خراب شود که تعمیر آن ممکن نباشد، می‌توانند آن را خراب کنند و دوباره بسازند. بلکه می‌توانند مسجدی را که خراب نشده برای احتیاج مردم خراب کنند و بزرگ‌تر بسازند.
  15. تمیز کردن و آباد کردن مسجد مستحب است و کسی که می‌خواهد به مسجد برود، مستحب است که خود را خوشبو کند و لباس پاکیزه و نیکو بپوشد و مراقبت کند که کفش یا پای او به نجاست یا کثافتی آلوده نباشد و از همه زودتر به مسجد وارد و پس از دیگران از آن خارج شود. در هنگام ورود به مسجد و خروج از آن، زبان ذاکر و قلب خاشع داشته باشد.
  16. وقتی انسان وارد مسجد می‌شود، مستحب است دو رکعت نماز به‌قصد تحیت و احترام مسجد بخواند، و اگر نماز واجب یا مستحب دیگری هم بخواند کافی است.
  17. فضیلت حضور در مسجد شامل زنان هم می‌شود.
  18. مستحب است چراغ در مسجد روشن کند و مسجد را جاروب کند و وقت داخل شدن آن پای راست را مقدّم بدارد و وقت بیرون آمدن از آن پای چپ را مقدّم بدارد و بعد از داخل شدن روبه‌قبله کند و خدای عز و جل را بخواند و حمد و ثنای او را به‌جا آورد و صلوات بفرستد و با وضو داخل شود.
  19. خواندن نماز در مساجد، مستحب است بلکه حاضر نشدن در مسجد بدون عذر مانند باران مخصوصاً برای همسایه مسجد مکروه است. حتی در حدیث آمده است «برای همسایۀ مسجد نماز نیست مگر در مسجد» و بافضیلت‌ترین مساجد مسجدالحرام سپس مسجدالنبی (ص) سپس مسجد کوفه و مسجدالاقصی، سپس مسجد جامع، سپس مسجد قبیله و پس‌ازآن مسجد بازار است.
  20. ساختن مسجد از مستحبات مؤکد است و اجر بزرگی و ثواب عظیمی دارد و در حدیث آمده که پیامبر (ص) فرمود: «هر که در دنیا مسجدی بسازد، خداوند متعال در برابر هر وجب آن- یا فرمود: در برابر هر ذراع آن- به مقداری که چهل هزار سال پیموده می‌شود، شهر از طلا و نقره و درّ و یاقوت و زمرّد و زبرجد و لؤلؤ به او عطا می‌فرماید.
  21. خوابیدن در مسجد اگر انسان ناچار نباشد و صحبت کردن راجع به کاره‌ای دنیا و مشغول صنعت شدن و خواندن شعری که نصیحت و مانند آن نباشد، مکروه است. و نیز مکروه است آب دهان و بینی و اخلاط سینه را در مسجد بیندازد، و گمشده‌ای را طلب کند و صدای خود را بلند کند، ولی بلند کردن صدا برای اذان مانعی ندارد.
  22. راه دادن دیوانه به مسجد مکروه است. و کسی که پیاز و سیر و مانند این‌ها خورده که بوی دهانش مردم را اذیت می‌کند، مکروه است به مسجد برود.
  23. تعطیل گذاشتن مسجد مکروه است و در حدیث آمده است که مسجد یکی از سه شاکی است که روز قیامت به خداوند عزّ و جل، شکایت می‌برند. و دوتای دیگر عالمی است بین نادان‌ها و قرآن کریمی است که گردوغبار روی آن گرفته و خوانده نمی‌شود و در حدیث آمده است: «کسی که به مسجدی از مساجد خدا برود برای او در برابر هر قدمی که برمی‌دارد تا به منزل برگردد ده حسنه است و از او ده سیئه محو می‌شود و ده درجه ترفیع می‌شود».
  24. خواندن نماز میت در مساجد غیر از مسجدالحرام مکروه است. [۷]

از مسجد غالباً برای عبادت جمعی و فعالیت‌های دینی گروهی استفاده می‌شود و مهم‌ترین عبادتی که در آن به جا می‌آورند، نماز جماعت است. مسجد جز این، کارکردهای اجتماعی، سیاسی، آموزشی و قضایی برای مسلمانان داشته که برخی از این کارکردها تاکنون باقی مانده است. مساجد در ایران، نقش مهمی در پیروزی انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ش ایفا کردند.

پانویس:

  1. مفهوم شناسی مسجد، نثر طوبی، علامه شعرانی، کتابفروشی اسلامیه، ص۱۰۰ و رضا شاطریان-تحلیل معماری مساجد ایران-ص ۳۸
  2. قرآن، ۱۷:۱
  3. قرآن، ۱۷:۷
  4. قرآن، ۱۸:۲۱
  5. نک: مجلسی، محمدباقر، عین الحیوة، تهران، انتشارات امیرکبیر، بی‌تا. ۲۷۷-۲۷۵ و ۵۷۴-۵۷۳.
  6. نک: امام خمینی، توضیح المسائل، انتشارات وزارت ارشاد، تهران، ۱۳۶۴ش. مسائل شماره ۷۹۸-۸۶۵
  7. پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

آداب و احکام مسجد

معرفی چند کتاب پیرامون مسجد

  1. ثواب نماز در مسجد؛ عباس عزیزی
  2. فرهنگ نماز؛ محمدبن‌شاه‌مرتضی فیض‌کاشانی
  3. جایگاه مسجدها در فرهنگ اسلامی؛ علی‌رضایی
  4. داستان‌ها و حکایت‌های مسجد ؛ غلامرضا نیشابوری
  5. سیمای مسجد در قرآن: دفتر مطالعات امور مسجدها
  6. خانواده، مسجد و نماز مجتبی فرهنگیان، علی‌اکبر گندم‌کار
  7. آیین مسجد کارکردهای مسجد؛ محمدعلی موظف رستمی
  8. رآمدی بر جایگاه مسجد در تمدن اسلامی ؛ عباس برومند اعلم
  9. عوامل جذب جوان‌ها و نوجوان‌ها به مسجد دفتر مطالعات و پژوهش‌ها ملیحه ترزفان

ر ک به:

  1. دعا
  2. خانه خدا
  3. التماس دعا
  4. دعای عرفه
  5. دعای صالحان
  6. ماه اجابت دعا
  7. مسجد الاقصی
  8. بهداشت مسجد
  9. ماه دعا و نیایش
  10. گاهی، تنها یک دعا…
  11. مسجد جامع اردستان
  12. راهیان مسجد الاقصی
 ویژه نامه نیایش:
  1. دعا
  2. نماز
  3. آرزو
  4. یاد خدا
  5. اعتکاف
  6. ستایش
  7. استغفار
  8. نیایش ۱
  9. نیایش ۲
  10. نیایش ۳
  11. ماه نجوا
  12. ماه نیایش
  13. عرش خُدا
  14. نیایشگران
  15. نیایش واره
  16. ماه استغفار
  17. شب نیایش
  18. آئین نیایش
  19. کتاب نیایش
  20. التماس دعا
  21. عرش الهی
  22. اسرار نیایش
  23. عروج بندگی
  24. ناامید نشوید
  25. احساس دعا
  26. ریزش رحمت
  27. ضیافت الهی
  28. محراب مؤمن
  29. فرصت طلایی
  30. دعای صالحان
  31. خدا هست …
  32. در خلوت حراء
  33. در بارگاه الهی
  34. تندیس عبادت
  35. طلب رستگاری
  36. راه انس با خدا
  37. ریشه واژه نماز
  38. ضیافتگاه وصل
  39. شب تکرار ناپذیر
  40. جمال نیایشگران
  41. راه استجابت دعا
  42. نیایش در عرفات
  43. جویباری از بهشت
  44. آرامش روح و جان
  45. الگوهای نیایش ۱
  46. الگوهای نیایش ۲
  47. فرصتی برای نجوا
  48. ورود به ماه نیایش
  49. دست های نیازمند
  50. یهترین شب نیایش
  51. معبد همیشه خیس
  52. فرصتی برای آشتی
  53. زمزمه های آسمانی
  54. گاهی، تنها یک دعا …
  55. پنجره ای به سوی خدا
  56. نیایش در ایران باستان ۱
  57. نیایش در ایران باستان ۲
  58. پشیمان به سویت آمده ام
  59. نیایش در سیره امام رضا(ع)
  60. نیایش در پر رمز و رازترین شب

باکس شناور "همچنین ببنید"

پندهایِ دل‌نشین

پندهایِ دل‌نشین

پندهایِ دل‌نشین سعدی، مایه گرفته از معارف قرآن و حدیث است و همواره نقش زرین …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *