شُکر

شُکر

شُکر

حضرت داود (ع) از خدا درخواست کرد تا هم‌نشین او را در بهشت معرفی کند. از جانب خداوند به او ندا رسید فردا از شهر بیرون برود، اولین کسی را که در دروازه شهر می‌‎بیند، هم‌نشین او در بهشت خواهد بود. روز بعد حضرت داود (ع) به‌اتفاق فرزندش حضرت سلیمان (ع) از شهر خارج شدند و پیرمردی را دیدند با پشته‌ای هیزم بر دوش، کنار دروازه شهر نشست و هیزمش را به فردی فروخت.

  • حضرت داود (ع) پیش او رفت و سلام کرد و فرمود: آیا ممکن است امروز ما را مهمان کنید؟
  • پیرمرد پاسخ داد، مهمان حبیب خداست. بفرمایید!

پیرمرد مقدارى گندم خرید و آسیاب کرد و سپس آن را خمیر نمود و بر روى آتش گذاشت و سه عدد نان پخت. او نان‌ها را با مقدارى نمک و آب سر سفره گذاشت و خود دوزانو نشست و لقمه‌ها‏ را با «بسم‌الله» در دهان مى‏گذاشت و پس از خوردن آن‌یک «الحمدلله» مى‏گفت و همین کار را تا آخر ادامه داد.

  • بعد از صرف ناهار، پیرمرد دستانش را به‌طرف آسمان بلند کرد و گفت: خداوندا! هیزمی را که فروختم، درختش را تو رویاندی؛ شاخه‌های درخت را تو خشک کردی؛ نیروی کندن هیزم را تو به من دادی؛ مشتری را تو فرستادی که هیزم‌ها را بخرد و گندمی را که خوردیم؛ بذرش را تو رویاندی؛ وسایل آرد کردن و نان پختن را نیز تو به من عطا کردی. در برابر این‌همه نعمت من چه کرده‌ام؟ پس شکر و سپاس مخصوص توست. سپس پیرمرد بلندبلند گریه کرد.

حضرت داود (ع) به فرزندش سلیمان (ع) گفت: «فرزندم، باید چنین بنده‏اى در بهشت صاحب‌مقام باشد، زیرا بنده‏اى از ایشان شاکرتر ندیده ‏ام.» [۱]

معنای شُکر و الحمدلله: شُکر به معنای؛ ثنا گفتن بر احسان کسی، ثنای جمیل بر محسن، سپاسگزاری کردن، امتنان، تشکر، حق‌شناسی، حمد، سپاسگزاری و سپاس است. شكر كلمه‎ای است كه در قرآن، زیاد با آن برخورد داریم. معنی آن این است كه انسان، در مقابل فردی كه از او خیری دیده، قدردانی كند و بگوید: «الحمدللـه» متشكرم. [۲] معنای «الحمدللـه» شکر خدا را؛ سپاس خدا را است که در مقام شکرگزاری گفته می‌شود. «بحمداﻟﻠﻪ» کلمه‌ای ذکری است که در مقام شکرگزاری گویند، به معنای؛ به ستایش خدا، شکر خدا را و سپاس خدای را است. البته خودِ شکر، یک نعمت است، اما شکر، فقط گفتن «الهی شکر» و سجده شکر کردن نیست. شُکر نعمت این است که انسان نعمت را بشناسد. بداند که این نعمت را خدا به او داده و استفاده از آن نعمت و رفتار با آن نعمت را [به‌گونه‌ای] که خدا می‌پسندد، انجام دهد. این معنای شکر نعمت است. اگر چنانچه «شُکرالِله» بگویید امّا دلتان با مفاهیمی که گفتم آشنا نباشد، این شکر نیست… . شکرگزاری یعنی؛ سپاس و سپاسگزاری و ادای شکر، نعمت شمردن موهبت‌هایی که در زندگی‌تان دارید و حس کردن آن‌ها با تمام وجود و قدردانی بابت آن‌ها از تهِ دل. هر یک از ما باوجود تمام پستی بلندی‌های زندگی‌مان، حتماً چیزهایی برای قدردانی و شکرگزاری داریم؛ محال است کسی باشد که بتواند بگوید هیچ‌چیزی برای شکر کردن ندارد! اگر هم کسی بر این باور باشد که در زندگی‌اش چیزی برای شکرگزاری ندارد، به این خاطر است که آن‌قدر ذهنش بر مشکلات و چیزهای منفی متمرکزشده که دیگر به دیدن سختی‌ها و مشکلات و اتفاقات منفی عادت کرده و درواقع این ذهنش است که به او اجازه دیدن خوبی‌ها و نعمت‌های زندگی‌اش را نمی‌دهد. درست است كه برای شکرگزاری خداوند مأمور شده‎ایم، اما تشكر از او به سه مقدمه نیاز دارد:شکر

  •  ۱. شناخت نعمت دهنده (خدا).
  •  ۲. شناخت آنچه خدا در اختیار ما گذاشته (نعمت).
  •  ۳. نعمت دانستن آنچه از خدای متعال به ما رسیده است.

اما بااین‌وجود، ما از به‌جا آوردن شكر واقعی او عاجز هستیم. در مُناجاتُ الشّاکِرین یا مناجات شکرگزاران، از مناجات‌های پانزده‌گانه امام سجاد (ع) آمده كه چگونه می‎توانیم حق شكر خدا را به‌جا آوریم. امام سجاد (ع)، نعمت‌های مادی و معنوی را در مُناجاتُ الشّاکِرین نام می‌برد. درحالی‌که همین شكر ما، نیاز به شكر دیگری دارد و هر زمان كه می‎گوییم «لك الحمد» بر ما لازم است، به خاطر همین توفیق شكرگزاری، شکری دیگر بکنیم و بگوییم لك الحمد، اما نباید ناامید شد؛ بلكه در حدّ توان خود، باید به تشكر زبانی و عملی پرداخته و از خداوند، رسیدن به مرحله شكر قلبی را درخواست كرد. بنده همان به كه زتقصیر خویش//عذر به درگاه خدا آورد. ورنه سزاوار خداوندیش//کس نتواند که به جای آورد.

چگونگی شکرگزاری: شکرگزاری به این است که انسان به لوازم هر نعمت عمل کند. قدردانی و شکرگزاری یکی از مقوله‌های مطرح در سطح علمی است که در بین آموزه‌های دینی جایگاه والایی دارد. شکر جلوه‌های متفاوتی دارد که می‌توان آن را به سه دسته کلی قلبی، زبانی و عملی تقسیم کرد. شکرگزاری با بسیاری از جنبه‌های زندگی ازجمله امید، رضایت و همکاری گروهی و اجتماعی رابطه دارد و بر آن‌ها تأثیر مثبت می‌گذارد. کاهش استرس و افزایش احساس شادکامی از فواید دیگر شکر است. هم‌چنین می‌توان از شکر جهت پیشگیری و درمان استفاده کرد. توجه به نعمت‌ها، درست مصرف کردن و عبادت بهترین راه‌های شکرگزاری است. بهترین آثار شکرگزاری عبارب است از:

  • اولاً، وقتی شکر کردید، این شکر موجب ذکر می‌شود؛ متوجه خدا می‌شوید؛ خود شکر انسان را ذاکر می‌کند.
  • ثانیاً، شکر به ما صبر می‌دهد؛ شکر نعمت یکی از خواصش، دادن صبر و پایداری است؛ در دعا می‌خوانیم: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ صَبْرَ الشَّاكِرِينَ لَكَ.»

وقتی شما شکر می‌کنید، نعمت را می‌شناسید و موقعیت را درک می‌کنید؛ امکانی را که خدا در اختیار شما گذاشته است، به یاد می‌آورید و امیدوار می‌شوید؛ این امید، پایداری شمارا زیاد می‌کند؛ لذا لازمه‌ی شکر، صبر است. از دستاوردهای شکر، قدرت پایداری و ایستادگی در میدان‌های دشوار است؛ یکی از خواص شکر، مغرور نشدن است. بعد هم خدای متعال «لَئِنْ شَکَرْتُمْ َلأَزیدَنَّکُمْ» افزایش نعمت را وعده کرده است؛ «لازیدنّکم»؛ وعده‌ی الهی صدق است و سازوکار روشنی هم دارد. یکی از دستاوردهای شکر، قدرت پایداری و ایستادگی در میدان‌های دشوار است؛ یکی از خواص شکر، مغرور نشدن است.شُکر

کفران نعمت: امام صادق (ع) فرمودند: خوشا به حال کسی که نعمت خداوند را به کفران [نعمت] تبدیل نکند و خوشا به حال آنان‌که براى خدا به یکدیگر علاقه دارند. [۳] این بسیار مطلب مهمّی است: مسئله‌ تبدیل نعمت خدا به کفران. گاهی خدای متعال نعمتی به انسان داده است؛ فرض بفرمایید نعمت «بیان»، نعمتی است؛ می‌توان این نعمت را درراه ترویج معارف الهی به کاربرد، می‌توان هم آن را در جهت عکس به‌کاربرد؛ این نعمت را اگر کسی در جهت عکس مقاصد الهی به کار ببرد، کفران این نعمت را کرده، نعمت را تبدیل کرده است به کفر. فرض بفرمایید داشتن مال دنیا یک نعمت است؛ مال دنیا، نعمتی است که خداوند به بعضی عنایت می‌کند؛ می‌توان با این نعمت، درجات عالیه را کسب کرد، صدقه داد، انفاق کرد، کسانی را از بدبختی و از هلاکت و گرسنگی نجات داد، می‌توان هم به‌عکس، این پول را درراه‌های فساد، درراه‌های حرام، درراه‌اشاعه‌ محرّمات، درراه افساد خود و دیگران به کاربرد؛ این کفران نعمت الهی است. قدرت و توانایی مدیریّت و احراز مناصب مدیریّتی یک نعمت است؛ یک روزی بود که ما و شما باید همین‌طور در جریان تصمیم مدیران جامعه که به دشمنان دین و دشمنان کشور وابسته بودند حرکت می‌کردیم، بدون اینکه اختیاری داشته باشیم؛ امروز، بسیاری از خود ما جزو مدیران کشور هستیم -در هر بخشی که هستیم، در هر حدّی که هستیم- و قدرت ایجاد مسیر، تغییر مسیر، تصحیح مسیر را خدای متعال به ما داده است؛ این‌یک نعمت است. این نعمت را چه‌جور مصرف می‌کنیم؟ اگر این مدیریّت در جهت خدمت به مردم و هدایت جامعه به آن سمتی که مطلوب دین خدا است به‌‌کار رفت، این شکر نعمت است؛ اگر چنانچه در این جهت به‌کار نرفت، معطّل ماند یا عکسش به‌کار رفت، این کفر نعمت است. گاهی این کفران نعمت‌ها، به‌حدّی است که قابل جبران هم نیست… اما آیا شكر خدای متعال به همین‌جا ختم می‎شود؟ شكر یك حقیقت دارد و یك ظاهر، حقیقت شكر، قدر و اندازه‎شناسی نعمت است؛ و ظاهر شكر، گفتن (الحمدلله) در حال سجده یا غیر آن است. در قرآن، همان‌طور كه شكر را به بندگان نسبت داده، خداوند را نیز شكور معرفی كرده است؛ از این می‎فهمیم كه شكر باید معنایی وسیع‎تر ازآنچه در ذهن ما است، داشته باشد تا شامل خداوند متعال هم بشود. تشكر خداوند از بندگان، فضل او و ضایع ننمودن اجر عمل بندگان است؛ اما شكر‎گذاری بندگان نسبت به خداوند سه قسم است:

  1. شكر قلبی (تصور نعمت و شناخت منعم)
  2. شكر زبانی و آن ثنای بر منعم و زبان به تشكر از صاحب نعمت‌ است.
  3. شكر به سائر اعضاء و آن مكافات نعمت به‌قدر استحقاق آن است. [۴]
  • شكر قلبی: ازآنجاکه راغب در مفردات شكر را تصور نعمت و اظهار آن می‎داند؛ شكر در مرحله قلب كه مربوط به ادراك است چیزی جز تصور كردن نعمت‎ها نخواهد بود. [۵]
  • شكر زبانی: وقتی انسان به خود و پیرامون خود با نگاه دقیق نظر كند، نعمت‎های زیادی را می‎بیند كه خداوند به او عنایت فرموده است، مثل: ۱. بدن سالم. ۲. عقل و هوش سالم. ۳. چیزهای لازم برای رفع احتیاجات زندگی. ۴. داشتن محبت و ولایت پیامبر و امامان (ع) فلذا ناخودآگاه زبان به تشكر از صاحب این نعمت‌ها باز می‎کند و می‎گوید: (الحمدلله). همان‎طور كه در نحوه شكر زبانی از خداوند، در حدیثی امام صادق (ع) ‎فرمود: شكر هر نعمت، اگرچه بزرگ باشد، حمد خداوند كردن بر آن نعمت است.
  • شكر عملی: در تعریف شكر عملی آمده: به كار بردن شیء، درراهی كه به خاطر آن آفریده‌شده است. هر نعمتی كه داریم، اگر از مسیر خودش منحرف نشود و در مسیر دیگری استفاده نگردد، شكر عملی آن به‌جا آورده شده است. مسیر انحرافی استفاده از آن‌ها، به‌کارگیری این نعمت‎ها درراه گناه و غیر رضایت خداوند است.

شکر نعمت

شکرگزاری ریشه تمام سعادت‌ها و سرچشمه عظیم برکات الهى برای انسان است. خیر دنیا و آخرت در شکرگزاری است و کسانی که شکر  نعمت نمی‌کنند و کفران کننده هستند، علاوه بر اینکه از این آثار محروم می‌شوند به گرفتاری‌های دیگری مبتلا می‌شوند. امام‌ صادق ‌(ع‌) می‌فرماید: «مردی‌ آب‌ می‌نوشد و خدا بهشت‌ را برای‌ او واجب‌ می‌کند، به‌ این ‌صورت‌ که‌ او ظرف‌ آب‌ را بر دهانش‌ می‌گذارد «بسم‌الله»‌ می‌گوید و آنگاه‌ می‌آشامد، سپس‌ باآنکه‌ اشتها دارد، دور می‌کند و خدا را حمد و سپاس می‌گوید. باز برمی‌گردد و می‌آشامد، باز دور می‌برد و حمد و سپاس می‌کند و … خدای‌ عزوجل‌ بهشت‌ را به‌ همین‌ سبب‌ برایش‌ واجب‌ می‌کند.»[۶] امام سجاد (ع) در فرازی از دعای ابوحمزه ثمالی به فضیلت اخلاقی شکر اشاره‌کرده است: «(الهی) َلَکَ الحمدالله عَلی بَسْطِ لِسانی اَفَبِلِسانی هذَا الْکالِّ اَشْکُرُکَ اَمْ بِغایه جَهْدی فی عَمَلی اُرْضیکَ وَما قَدْرُ لِسانی یا رَبِّ فی جَنْبِ شُکْرِکَ وَما قَدْرُ عَمَلی فی جَنْبِ نِعَمِکَ وَاِحْسانِکَ؛ (خدایا!) ستایش مخصوص توست به جهت اینکه زبانم را باز کردی، آیا با این زبان خسته‌ام، تو را سپاس گویم یا با نهایت کوششم در کردارم تو را خوشنود سازم؟ و پروردگارا! زبانم در برابر سپاس تو، چه ارزشی دارد؟ و کردارم در کنار نعمت‌هایت و احسانی که به من کرده‌ای، چه مقامی دارد.» [۷]

در پایان بیان دو نكته لازم است:
۱. نباید فراموش كرد كه فقط به دست آوردن آنچه مطلوب ما است، نعمت نیست؛ بلكه گاهی به دست نیاوردن بعضی چیزها نیز نعمت است.
۲. علاوه بر تشكر از خداوند، باید از كسانی كه وسیله آن موهبت بوده‎اند نیز تشكر نمود، در حدیثی آمده كه شکرگزارترین شما برای خدا، آن‌هایی هستند كه از همه بیشتر شكر مردم را بجا می‎آورند. [۸]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

  • ۱. مظاهری حسین؛ خانواده در اسلام، چاپ ۸، قم، انتشارات شفق، ۱۳۷۳ ص ۱۰۶.
  • ۲. مطهری مرتضی، آشنایی با قرآن، ج ۳، چاپ ۱۰، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۷۵، صص ۹ تا ۱۲.
  • ۳. مكارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، چاپ ۱۷، تهران، دارالكتب الاسلامیه، ۱۳۷۷، ج ۱۰، صص ۲۷۸ تا ۲۸۱.
  • ۴. امام خمینی (ره) شرح حدیث جنود عقل و جهل، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، صص ۱۸۱ تا ۱۹۲.
  • ۵. امام خمینی (ره)، چهل حدیث، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ ۱۲، ۱۳۷۶، صص ۳۴۳ تا ۳۵۲ و پرسمان.

پی‌نوشت‌ها:

  1. إرشادالقلوب، ج‏۱، ص ۱۱۹.
  2. مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، ج ۳، ص ۹.
  3. عَن أَبِی عَبدِاللهِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّد (عُ) قَالَ: طُوبى لِمَن لَم یُبَدِّل نِعمهًْ اللهِ کُفراً طُوبى لِلمُتَحابّین فِی الله. امالی طوسی، مجلس اوّل، ص ۲۱
  4. همان. شرح حدیث در ابتدای درس خارج فقه، ۱۳۹۶/۲/۱۰ پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.
  5. مكارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالكتب الاسلامیه، ۱۳۷۷، ج ۱۰، ص ۲۸۲.
  6. کافی، ج ۲، ص ۹۶.
  7. دعای ابوحمزه ثمالی دعایی است امام سجاد(ع) آن را در تمام سحرهای ماه رمضان می‌خواندند.
  8. موسوی خمینی، سید روح‌الله، چهل حدیث، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۳۷۶، ج ۱۲، صص ۳۴۳ و ۳۴۴.

باکس شناور "همچنین ببنید"

شکر

شکر

تشکر (تَ شَ کُّ: Thanks) در لغت به معناى تصور نعمت در ذهن و اظهار …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *