خانه / اسوه ها / سخت‌ترین فـراق
فراق

سخت‌ترین فـراق

امام علی‌ (ع) در فراق حضرت فاطمه‌ (س) با سخنانی جان‌سوز که نشان از ژرفای این غم جانکاه دارد و بیش ازآنچه به تصور آید، از تنهایی فاطمه‌ (س) می‌گوید. وقتی احساس کرد دیگر چهره‌های آشنایی که سال‌ها در پیرامونش با او همگام بودند، سخت با اندیشه‌هایش بیگانه شده‌اند و در هوای دیگری دم می‌زنند. وقتی احساس کرد مدینه دیگر «شهر پیامبر» نیست و از حاکمیت دینی، اخلاص، عمل و ایمان خالص، بی‌بهره شده‌، این تنهایی را بیشتر احساس کرد، تا آنجا که هنگام غسل همسرش فرمود: خدایا فاطمه، دختر برگزیده توست. درجه‌اش را عالی و با پدرش هم‌نشین گردان.[۱] مصیبت‌بارتر از همه، اینکه درخطبه‌ای دل‌شکن فرمود:

  • ای رسول خدا! سلام من و دخترت که اینک در جوار شماست، بر شما باد.
  • ای رسول خدا! اینک آن امانت مقدس را بازگرداندم و آن عزیز را باز پس گیر.
  • ای رسول خدا! از فراق برگزیده تو، شکیبایی من کاستی گرفته و در غم فقدانش تاب‌وتوانم نمانده‌است. آری! «همه‌ازآنِ خداییم و به‌سوی او بازمی‌گردیم.»
  • ای رسول خدا! ازاین‌پس اندوهم همیشگی و شبم بی‌تابی و بیداری است تا به هنگامی‌که خداوند مرا نیز سرایی برگزیند که تو را در آن، جایگاه باشد.
  • ای رسول خدا! زود باشد که دخترت، شما را در جریان اخبار هم‌داستانی امتت در جهت از پای درآوردنم قرار خواهد داد. بااین‌همه تو نیز با اصرار از او بپرس و چگونگی رفتارشان را با ما از او بجوی که آن‌همه درزمانی بود که چندان، یادت از خاطره‌ها نرفته بود.[۲]
  • ای رسول خدا! اینک من با شما دو عزیز وداع می‌کنم. بی‌آنکه از بودن با شما احساس خستگی و دل‌تنگی کنم؛ که اگر به خانه بازگردم نه از خستگی است و اگر بمانم نه از سر بدبینی به آن وعده‌هاست که خداوند صابران را بدان نویدداده‌است.[۳]
  • ای رسول خدا! سلام بر تو از طرف من و از طرف دخترت که اینک در کنارت آرمیده‌است. با توجه به‌ظاهر این عبارت حضرت (س) در کنار پیامبر (ص) ‌است.[۴]

البته اگر کلمه «جوارک» را به معنای نزدیکی جسمی ندانیم. در نظری دیگر هم، با توجه به  عبارت «عنی و عن ابنتک» می‌توان گفت امام (ع) همسرش را در نقطه‌ای نزدیک به پیامبر (ص) دفن می‌کند ولی شکایت خود را در مرقد پیامبر (ص) با او در میان می‌‌گذارد.

امام علی‌ (ع) در کنار جایگاه مطهر آن‌ها می‌ایستاد و درد درونش را با دو رکن اساسی زندگی‌اش در میان می‌گذاشت. شاید تسکین قلبی بیابد و امیدش را بر الحاق به‌ آن‌ها بیشتر سازد. امام (ع) تا زمانی که همسرش بود پشتوانه عظیمی داشت و از حجت و دلیل محکمی بر حقانیتش در تمام عرصه‌های اجتماعی برخوداربود اما چون فاطمه (س) ‌رفت از این موهبت الهی و میراث گران‌قدر پیامبر (ص) محروم ماند. پیامبر (ص) فرمود: تو اولین از اهل‌بیت (ع) هستی که به من می‌پیوندی و با این سخن، گریه فاطمه (س) را به خنده تبدیل کرد. پس از پیامبر (ص) فاطمه (س) اولین کسی بود که به‌او پیوست. امام علی‌ (ع) هم با: «السریعةاللحاق بک» به آن اشاره‌کرد و گویای این مدّت ۹۵ روزه است. آن‌ها کسانی بودند که پیامبر (ص) پیوندشان را محکم کرده بود. تحت تعالیم، دانش‌آموخته و مرید پیامبر (ص) بودند و از چنان کمال روحی برخوردار شدند که‌ارتباط آن‌ها از سطح رابطه مرسوم فراتر رفت. امام علی‌ (ع) وقتی حضرت فاطمه‌ (س) را می‌دید نه‌تنها برایش خاطره‌ایام حضور در محضر پیامبر (ص) زنده می‌شد، بلکه گویی که پیامبر (ص) را می‌دید؛ زیرا فاطمه (س) شبیه‌ترین مردم به پیامبر (ص) بود.[۵] هر چند آن‌ها به خواسته خود رسیدند. هرکس کو دور ماند از اصل خویش // بازجوید روزگار وصل خویش.[۶] بنابراین؛ خون غم بر ما حلال و خون ما بر غم حرام // هر غمی کو گرد ما گردد شده در خون خویش. باده غمگینان خورند و ما ز می دل‌خوش‌تریم // ذوق مسکینان غم زد ساقیا افیون خویش.[۷] امام علی‌ (ع) اگر در فراق حضرت فاطمه‌ (س) اندوهگین است نه به‌خاطر آن است که دستش از دنیا کوتاه شده، بلکه ازآن‌روست که امام (ع) از هم‌نشینی با عارف صاحب دلی چون او محروم مانده‌است؛ زیرا حضرت (س) غیر نبود که امام (ع) خود را از او دور سازد. بلکه او یگانه‌ای بود که به تکامل روحی امام (ع) مدد می‌رساند. خلوت از اغیار باید نی ز یار // پوستین بهر دی آمد نی بهار.[۸] هم در سخنان پیامبر (ص) و هم در بیانات امام علی‌ (ع) بر ودیعه بودن حضرت (س) تأکیدشده‌است. پیامبر (ص) زمانی که عقد ازدواج آن‌ها را  خواند، چنین توصیه کرد: از امانتی که به‌ شما سپردم، مواظبت کن. در این خطبه امام علی‌ (ع) هم از همسرش (س) به‌عنوان امانت نام می‌برد و می‌فرماید: «امانت شما بازگشت شد.»[۹] درباره عبارت « امانت‌گرفته شد.» می‌توان فرض کرد؛ حضرت فاطمه‌ (س) را امام (ع) به‌جای پیامبر (ص) دریافت کرد، فاطمه (س) خاطره دیدارهای پیامبر (ص) با امام (ع) را زنده می‌کرد و چون شبیه‌ترین فرد به پیامبر (ص) بود لذا امام (ع) او را به‌عوض پیامبر (ص) دریافت کرده بود که درنهایت با وفات حضرت (س) این عوض به صاحب اصلی برگردید و امام (ع) جایگزینی برای او نیافت. امام (ع) در این خطبه می‌فرماید: «ای پیامبر (ص) از فاطمه (س)، اوضاع را بپرس.»[۱۰] «وضع را جستجو کن.»[۱۱] فاطمه (س) ‌اوضاع را به نیکی در خاطر داشت و شاهد بود که چگونه وصایای پدرش را نادیده گرفتند حتی برای مشورت هم دعوت نکردند. البته این شکوه و شکایت، درد و اظهار نه تنها به خاطر عدم مشورت با امام (ع) باشد، چراکه‌این‌گونه برخوردها دل‌ها را می‌رماند و باعث تفرقه می‌شد.[۱۲] عبارت «به‌زودی دخترت تو را خبر خواهد داد که چگونه امتت این‌گونه عمل کردند.»[۱۳] معلوم می‌شود که ظلم‌های زیادی برآن‌ها رفته که‌این چنین امام (ع) به شکوه و شکایت پرداخت و تقصیر این کار را از آن‌کسانی می‌داند که باب استبداد را باز کردند.[۱۴] به‌هرحال خطبه ۲۰۲ گویای رنجی است که پس از رحلت پیامبر (ص) بر اهل‌البیت (ع) رفت. در پایان خطبه امام (ع) که از یک‌سو امام (ع) می‌خواهد از آن دو بزرگوار وداع کند و از سوی دیگر دلش می‌خواهد برای همیشه در نزد آن دو بماند، می‌فرماید: «بر شما سلام کسی باد که شمارا وداع می‌کند نه درود و سلام از روی خشم، رنج و دل‌تنگی. اگر بروم نه از روی ملالت و بی‌علاقگی است و اگر بمانم نه از روی سوءظن به وعده خدا به شکیبایان است.»[۱۵] پس هم به یاد آن‌ها می‌ماند و هم بر وعده‌الهی یقین دارد و به آن امیدوار است؛ بنابراین امام (ع) با شکیبایی بر فقدان آن بزرگواران اندوهگین است. به‌هرحال امام (ع) یار دیرین خود را ترک می‌گوید؛ اما نشان غم بر چهره او برای همیشه هویدا می‌ماند. برای درک بزرگی این غم، اشعار حضرت (ع) شاهد گویایی است: دوری و جدایی تو نزد من بزرگ‌ترین واقعه‌است،‌ تو ای فاطمه! فراق تو سخت‌ترین نوع از دست دادن است.[۱۶] با حسرت گریه می‌کنم و با حزن نوحه‌سرایی می‌کنم بر دوست نزدیکی که بهترین راه‌ گام نهاد.[۱۷] ای دیدگان بخشش‌کنید و مرا یاری نمایید که اندوه و گریه‌ام بر دوست دائمی است.[۱۸] دوستی که هیچ دوستی جای او را نمی‌گیرد و در قلبم برای غیر او نصیبی نیست.[۱۹] دوستی از جلو چشم‌هایم پنهان شد ولی از قلبم هرگز غایب نمی‌شود.[۲۰] وقتی امام (ع) رنج فراقش را با حضرت (س) در میان گذاشت، جوابی از آن حضرت (س) نشنید و درنهایت، اندوه خود را در قالب واژ‌ه‌ها ریخت و این‌چنین سرود: مرا چه سود که بر کنار قبرها بایستم و به قبر دوستم سلام دهم ولی او مرا پاسخ ندهد.[۲۱] محبوب من! چرا جواب ما را نمی‌دهی، آیا چون از پیش ما رفتی، دوستان را فراموش کرده‌ای؟[۲۲]

ویژه نامه:

  1. سادات
  2. فاطمیّه
  3. فاطمیّه
  4. پگاه پاکی
  5. عطر یاس
  6. یاس کبود
  7. یاس سفید
  8. سلاح اشک
  9. بهشت ویژه
  10. بیت الاحزان
  11. همتاي قرآن
  12. بانوی آزادی
  13. بانوی بانوان
  14. بانوی کرامت
  15. بانوی سربلند
  16. فریاد بی‌صدا
  17. تدارک بهشت
  18. زنان در انتظار
  19. تندیس عبادت
  20. جمادی الثانی
  21. خواهر خورشید
  22. الگوهای نیایش
  23. وامدار دامان مادر
  24. آمنه مادر خورشید
  25. خاکسپاری شبانه
  26. برترین بانوی جهان
  27. بانوي تازه مسلمان
  28. بَهْجَةُ قَلْبِ المُصْطَفی(ص)
  29. فاطمه ای که معصومه بود
  30. از فاطمه ای که معصومه بود
  31. احادیثی از حضرت زهرا(س)
  32. کتاب شناسی حضرت فاطمه(س)
  33. بزرگ ترین فضیلت حضرت فاطمه(س)
  34. حکم اهانت به حضرت فاطمه زهرا(س)
  35. قرآن در کلام حضرت فاطمه عليها السّلام

پی‌نوشت:

  • [۱] امام علی‌ (ع): قل یا رسول‌الله عن صفیتک صبری و رق عنها تجلدی از فراق برگزیده تو یا رسول‌الله،‌ شکیبایی من کاستی گرفته و در غم فراقش تاب‌وتوانم نمانده است. واژه «صفیه» ازآن‌جهت ذکرشده که بنا بر روایات، حضرت فاطمه(س) برگزیده و سرور زنان عالم است. مسند احمد، ج ۵، ص۳۹۱، صحیح بخاری، ج۴، ص ۲۱۹، فضائل الصحابه نسائی، ص۵۸، امالی، شیخ مفید، ج۱، ص ۳۷، امالی شیخ طوسی، ۸۵
  • رنج‌ها و فریادها، ترجمه «بيْتُ الاَحْزان» عباس قمی، ۱۲۵۴-۱۳۱۹ و محمدمحمدی اشتهاردی، قم، ناصر، ۱۳۶۹، ص ۲۵۲.
  • [۲] خطبه وداع، خطبه ۲۰۲ نهج‌البلاغه‌است.
  • [۳] نهج‌البلاغه، ترجمه عبدالمجید معادی‌خواه، ص ۲۳۳.
  • [۴] به دلیل دورشدن از دسترس معاندین اقدام به پنهان نمودن کرد. شهیدی، سیدجعفر، زندگانی فاطمه زهرا (ع)، ص ۱۵۹.
  • [۵] چون وفات پیامبر (ص) نزدیک شد، آن‌قدر گریست که آب‌دیدگانش بر محاسن جارى شد. عرض کردند: یا رسول‌الله! سبب گریه چیست؟ پیامبر (ص) فرمود: براى آنچه افراد جفاکار امتم نسبت به فرزندانم روا می‌دارند، گریه می‌کنم. گویا می‌نگرم که بعد از من به دخترم فاطمه (س) ستم کنند و او ندا زند: یا ابتاه! و احدى از امتم او را کمک نکند. حضرت (س) وقتى این سخن را از پیامبر (ص) شنید، گریست. پیامبر (ص) فرمود: دخترم! گریه نکن، فاطمه گفت: اى پیامبر خدا! گریه نمی‌کنم براى آنچه بعد از تو با من خواهند کرد، بلکه گریه من از فراق شماست. حضرت (ص) فرمود: بشارت باد تو را اى فاطمه که زود به من ملحق خواهى شد و از اهل‌بیت من، تو اول فردى خواهى بود که به من ملحق می‌شوی!منتهى الآمال، عباس قمی، ص۱۶۴، به نقل از خصال، شیخ صدوق. شبیه‌ترین مردم به پیامبر (ص) در سخن گفتن حضرت فاطمه (س) بود. وقتى بر پیامبر (ص) وارد می‌شد، حضرت (ص) دستش را می‌گرفت، می‌بوسید و بر جاى خویش می‌نشانید و هر گاه پیامبر (ص) بر حضرت (س) وارد می‌شد، به احترام پیامبر (ص) از جاى بر می‌‌خاست و دست پدر (ص) را می‌بوسید و در جاى خود می‌نشانید. بانوى نمونه اسلام، ابراهیم امینی، ص ۱۰۹.
  • [۶] مثنوی، دفتر اول، بیت ۴.
  • [۷] مولوی، کلیات شمس، دیوان کبیر، تصحیح فروزانفر، ابیات ۱۳۲۱۷ و ۱۳۲۱۶.
  • [۸] مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۲۵.
  • [۹] فلقد استرجعت الودیعه و اخذت الرهینهً.
  • [۱۰] فاحفها السوال و استخبرها الحال.
  • [۱۱] این بیان در شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید ذیل «فاحفها‌السوال» است.
  • [۱۲] شرح نهج‌البلاغه ابن‌ ابی‌الحدید، ج ۱۰، ص ۲۷۰.
  • [۱۳] و ستنبئک بتضافر امتک علی هضمها.
  • [۱۴] همان، ج ۱۰، ص ۲۷۱.
  • [۱۵] خطبه ۲۰۲.
  • [۱۶] فراقک اعظم الاشیاء عندی // و فقدک فاطمه‌ادهی الثکول.
  • [۱۷] سابکی حسرهً و انوح شجوا // علی خل مضی اسنی سبیل.
  • [۱۸] الایا عین جودی و اسعدینی // فخرنی دائم ابکی خلیل.
  • [۱۹] حبیب لیس یعدله حبیب // و مالسواه فی قلبی نصیب.
  • [۲۰] حبیب غاب عن عینی // و عن قلبی حبیبی لایغیب.
  • [۲۱] مالی وقفت علی‌القبور مسلما // قبر الحبیب فلم یرد جوابی.
  • [۲۲] حبیب مالک لا ترد جوابنا // انسیت بعدی خله‌الاحباب. فاطمه‌الزهراء (ع) من المهد الی اللحد، ص ۶۴۴.

باکس شناور "همچنین ببنید"

گره گشا

گره گشا

خدا را صدا کن. تنها خداوند گشاینده گره‌های کور است. عقده‌های روحی انسان آن چنان …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *