خانه / دین شناسی / قرآن / آشنايي با مفاهيم قرآني

آشنايي با مفاهيم قرآني

تقوا

 

مراتب و آثار تقوا

آشنايي،با،مفاهيم،قرآني

گذشت كه تقوا، از واژه‌هاي كليدي قرآن و آيين الهي است و حقيقت آن ـ به اجمال ـ گونه‌اي نگهباني دروني و نگهداري از حريمِ وجودِ آدمي است و زمينه‌ساز پذيرش هدايت الهي و مواعظ بيروني، پيامبران و اولياي خداوند است. به واقع همه‌ي كمالات معنوي و فضائل خُلقي را دربر دارد.

همانندِ احسان و خلوص، يكي از مقاماتِ مؤمن نيست؛ بلكه هر مؤمني در هر مرتبه‌اي از مراتب ايمان از آن، برخوردار است. براي همين، از منظر آموزه‌هاي قرآني تقوا، همواره قرينِ ايمان است؛ مگر كه ايمان، ايمانِ حقيقي نباشد: «لَيْسَ عَلَى الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ جُناحٌ فيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ۱؛ آنان كه ايمان آورده‌اند و كارهاي شايسته كرده‌اند در آن‌چه خورده‌اند، تا هنگامي كه پرهيزگاري ورزند و ايمان آورند و كارهاي شايسته كنند، سپس پرهيزگاري ورزند و ايمان آورند سپس پرهيزگار باشند و نيكي ورزند؛ گناهي بر آنان نيست و خداوند نيكوكاران را دوست مي‌دارد.»

و چون ايمان، گوهري است داراي مراتب و آثار. مرتبه‌ي نازل تقوا، همان حدّ استطاعت و به قدرِ مقدور و توانِ آدمي است: «فَاتَّقُوا اللّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطيعُوا وَ أَنْفِقُوا خَيْرًا ِلأَنْفُسِكُمْ ۲؛ هرچه مي‌توانيد از خداوند پروا كنيد و سخن‌نيوش باشيد و فرمان بريد و در راهِ خداوند، هزينه كنيد كه براي خودتان بهتر است» و اين حدّ استطاعت، از عمل به احكام و تكاليف الهي آغاز مي‌شود تا فراترين مرتبه‌ي تقوي كه همان تقواي شايسته‌ي مقام ربوبي و مقامِ قربِ خداوند است: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ۳؛ اي مؤمنان، از خداوند چنان‌كه سزاوار پروا از اوست؛ پروا كنيد و جز در مسلماني نميريد. به تعبير ديگر، مراتب تقوا، از مرتبه‌ي «مَا اسْتَطَعْتُمْ» آغاز مي‌شود تا مرتبه‌ي «حَقَّ تُقاتِهِ». و اين مراتب، حسب حالِ مؤمنان و مراتبِ ايمان آن‌هاست. درباره‌ي مرتبه‌ي «حَقَّ تُقاتِهِ»؛ يعني تقواي شايسته‌ي مقام ربوبي» سخن بسيار مي‌توان گفت و شايد به عبارتي، درباره‌ي اين مرتبه، هيچ سخن نتوان گفت؛ چرا كه «عاكفان مرتبه‌ي جلالش به تقصير عبادت معترف كه: ما عَبَدْناكَ حَقَّ عِبادَتِكَ ۴؛ واصفانِ حِليه‌ي جمالش به تحيُّر منسوب كه: ما عَرَفْناكَ حَقَ مَعْرِفَتِكَ۵»

 

گر كسي وصف او ز من پرسد

بي‌دل از بي‌نشان چه گويد باز؟

عاشقان كشتگانِ معشوقند

بر نيايد ز كشتگان آواز۶

چه رسد ما خاك‌نشينان گرفتار آمده در تاريكستانِ طبيعت «اَيْنَ التُّراب وَ رَبُّ الارباب؛ چه نسبت خاك را با عالم پاك» : «جايي كه عقاب پر بريزد/از پشّه‌ي لاغري چه خيزد».

و امّا آثار تقوا

در اين‌جا به پاره‌اي آثار و بركات تقوا اشاره مي‌شود:

۱ . تقواپيشگي و خداترسي، از موجباتِ خروج انسان از مشكلات زندگي و تنگناهاي آن و زمينه‌ساز آسان شدن كارها و عامل ازدياد رزق و افزونيِ بهره‌مندي از مواهب غيرمنتظره‌ي الهي است: «وَ مَنْ يَتَّقِ اللّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ۷ ؛ و هر كس از خداوند پروا كند، خداوند براي او دري خواهد گشود * و به او از جايي كه گمان نمي‌برد، روزي مي‌دهد.»

«وَ مَنْ يَتَّقِ اللّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا۸؛ و هركه از خدا پروا كند، خداوند براي او در كارِ وي، آساني پديد مي‌آورد.»

۲ . تقوا، زمينه‌ساز بهره‌مندي از تعليمات ويژه‌ي الهي است: «وَ اتَّقُوا اللّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللّهُ؛ از خداوند پروا كنيد؛ و خداوند به شما آموزش مي‌دهد.»

۳ . تقوا، موجب بهره‌مند شدن از بيداردلي و بصيرتي ويژه از جانب خداوند براي شناختِ حق و باطل و عامل محو زشتي‌هاي اخلاقي و زدايش گناهان و آمرزش آن‌هاست: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقانًا وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظيمِ۱۰؛ اي مؤمنان، اگر از خداوند پروا كنيد، در شما نيروي بازشناختِ حق و باطل(درستي از نادرستي) مي‌نهد و از گناهانتان چشم مي‌پوشد و شما را مي‌آمرزد و خداوند داراي بخشش سترگ است.»

۴ . تقواپيشگي و خداترسي، عامل جريان نعمت‌هاي فراوان و گشايش درهاي آسمان و زمين به روي آدميان است و سبب نزول بركات و موجب رهايي از عذاب‌هاي الهي است: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ اْلأَرْضِ وَ لكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ۱۱؛ و اگر مردم آن شهرها ايمان مي‌آوردند و پرهيزگاري مي‌ورزيدند، بر آنان از آسمان و زمين بركت‌هايي مي‌گشوديم؛ امّا پيام ما را دروغ شمردند؛ بنابراين براي آن‌چه مي‌كردند، آنان را فرو گرفتيم.»

بصيرت و بيداردلي، حق‌شناسي و حق‌پذيري و آن‌چه ياد شد و ده‌ها آثار و بركات ديگر، همه و همه‌ي ميوه‌هاي لذيذ و شيرينِ درخت‌ِ پاكيزه‌ي تقواست كه ريشه‌ي آن در زمين جان پرواپيشگان مؤمن استوار است و شاخه‌هايش به آسمان قرب الهي سر برآورده است.

محمّد احمدي

پي‌نوشت‌ها:

۱ . مائده، ۹۳ .

۲ . تغابن، ۱۶ .

۳ . آل‌عمران، ۱۰۲ .

۴ . صحيفه سجاديه، دعاي سوم: تو را چنان كه شايسته‌ي پرستش توست، عبادت نكرديم.

۵ . مرآه‌العقول، ج ۸ ص ۱۴۶: تو را چنان كه شايسته‌ي شناخت توست نشناختيم.

۶ . گلستان سعدي، مقدمه، ص ۵۰ .

۷ . طلاق، ۳-۲ .

۸ . همان، ۴ .

۹ . بقره، ۲۸۲ .

۱۰ . انفال، ۲۹ .

۱۱ . اعراف، ۹۶ .

باکس شناور "همچنین ببنید"

خلوت‌نشینی

خلوت‌نشینی

اِعْتِكاف یا خلوت‌نشینی، مصدر باب افتعال از ریشه «عَ کَ فَ» به معنای محبوس‌کردن و …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *