خانه / آیین زندگی / کمال عقل

کمال عقل

رشد و پختگی عقل مسلمان ده ویژگی و نشانه دارد:

  1. از او امید خیر باشد.
  2. از بدى او در امان باشند.
  3. خیر اندک دیگرى را بسیار شمارد.
  4. کار خیر بسیار خود را اندک شمارد.
  5. در عمر خود از دانش‌طلبی خسته نشود.
  6. فقـر درراه خـدایـش از تـوانگـرى محبوب‌تر بـاشــد.
  7. گمنـامـى را از شهرت و پر نامی بیشتر دوست بدارد.
  8. هـر چه از او یاری و کمک خـواهنـد دل‌تنگ و ناراحت نشـود.
  9. خـوارى و ذلت نفس درراه خـدایـش از عزّتمندی در پیشگاه دشمنـش محبوب‌تر بـاشــد.

دهمى چیست و چیست دهمى؟ از امام رضا (ع) پرسیده شـد: چیست؟ فـرمـود: احـدى را ننگـرد جز این‌که بگـویـد او از مـن بهتـر و پرهیزکارتر است؛ زیرا مردم دودسته‌اند: گروهی که از او بهتر و پرهیزکارترند و گروهی که از او بدتر و زبون‌تر هستند. هرگاه با گروه اول مواجه شود، برای آنان تواضع کند تا به مقام آن‌ها دست پیدا کند، وقتی چنین کرد نام او را در دنیا به نیکی می‌برند و درنتیجه آقا و سرور اهل زمان خود خواهد شد، اما قضاوت مسلمان عاقل درباره گروه دوم این باید باشد که شاید درون آن‌ها بهتر باشد و این خوبی درون برای آن‌ها بهتر است. درحالی‌که خوبی من ظاهر است و ممکن است خوبی ظاهر برای من بدتر و ناگوارتر باشد.[۱]

  • گر لطفش قرین حال گردد
  • همه ادبارها اقبال گردد
  • و گر توفیق او یک‌سو نهد پای
  • نه از تدبیر کار آید نه از رأی
  • در آن موقف که لطفش روی پیچ است
  • همه تدبیرها هیچ است، هیچ است
  • خرد را گر نبخشد روشنایی
  • بماند تا ابد در تیره رأیی
  • کمال عقل آن باشد در این راه
  • که گوید نیستم از هیچ آگاه[۲]
پانویس: [۱] اصل مادّه «عقل» به معنای «بازداشتن» است، زیرا از گفتار و رفتار ناپسند باز می‌دارد. (جرجانی، شریف، التعریفات، ص۱۵۱) نیرویى که به واسطه آن خیر و شر و حق و باطل را از یکدیگر تشخیص مى دهد. مقابل آن جنون، سَفَه و جهل است. در دیدگاه قرآن، عقل موهبتى الهى است، که آدمى را به سوى حق هدایت مى کند و از گمراهى نجات مى دهد. انسان ها به آن آراسته شدند تا آفریدگار خود را شناخته و خوب را از بد تمیز دهند. تاریکى در نادانى و روشنایى در آگاهى است. این چیزى است که عقل، آنان را به آن رهنمون شده است. (اصول کافى، ج اوّل، کتاب العقل و الجهل، روایت ۳۵) وَ قَالَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ  لايَتِمُّ عَقْلُ امْرِء مُسْلِم حَتّى تَكُونَ فيهِ عَشْرُ خِصال: أَلْخَيْرُ مِنْهُ مَأمُولٌ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ. يَسْتَكْثِرُ قَليلَ الْخَيْرِ مِنْ غَيْرِهِ وَ يَسْتَقِلُّ كَثيرَ الْخَيْرِ مِنْ نَفْسِهِ. لايَسْأَمُ مِنْ طَلَبِ الْحَوائِجِ إِلَيْهِ وَ لايَمَلُّ مِنْ طَلَبِ الْعِلْمِ طُولَ دَهْرِهِ. أَلْفَقْرُ فِى اللّهِ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنَ الْغِنى وَ الذُّلُّ فىِ اللّهِ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنَ الْعِزِّ فى عَدُوِّهِ وَ الْخُمُولُ أَشْهى إِلَيْهِ مِنَ الشُّهْرَةِ. ثُمَّ قَالَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ: أَلْعاشِرَةُ وَ مَا الْعاشِرَةُ؟ قيلَ لَهُ: ما هِىَ؟ قَالَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ: لايَرى أَحَدًا إِلاّ قالَ: هُوَ خَيْرٌ مِنّى وَ أَتْقى. (تحف العقول عن آل الرسول علیهم‌السلام، جلد ۱، صفحه ۴۴۳) خرد مرد مسلمان كامل نشود تا آنگاه‌که ده ويژگی در او باشد: به نيكی او اميد رود و از بدی او آسودگی باشد و نيكی اندك ديگری را بسيار شمارد و نيكی بسيار خويش را ناچيز داند، از نياز خواهی [ديگران] از او دلگير نمی‌شود و از علم‌جويی در طول عمرش دل‌خسته نمی‌شود و تهيدستی درراه خدا را بيشتر از توانگری دوست می‌دارد و خواری درراه خدا را از بزرگ مندی در نزد دشمن خدا خوش‌تر دارد؛ و گمنامی برای او رغبت انگيزتر از بلندآوازگی است. سپس امام فرمود، دهمی و چه دهمی‌؟ از امام عليه السّلام پرسيده شد: آن چيست‌؟ امام عليه السّلام فرمود: كسی را نبيند مگر آن‌که گويد: او از من بهتر و پارساتر است، به‌راستی جز اين نباشد كه مردم دو گونه‌اند: مردی بهتر و پارساتر از او و مردی بدتر و فرومايه‌تر از او. پس آن هنگام كه بدتر و فرومايه‌تر از خويش را ببيند بگويد: شايد نيكی و خوبی او در درون و باطن اوست و اين نيك باطنی برايش بهتر است و نيكی من آشكار است و نيك ظاهری برای من بدتر است و چون بهتر و پارساتر از خويش را ببيند در برابرش فروتنی كند تا همپای او گردد؛ پس چنانچه این‌گونه كند بی‌گمان بزرگمندی‌اش فراز گيرد و نيكی‌اش پاكيزه شود و ياد او نيك گردد و سرور مردم دوران خويش باشد. (تحف العقول، ترجمه حسن‌زاده؛ ج ۱، ص ۸۰۵) [۲] وحشی، (کمال‌الدین‌ بافقی‌ متخلص‌ به‌ وحشی‌ از شعرای‌ قرن دهم) فرهاد و شیرین، در ستایش پروردگار

باکس شناور "همچنین ببنید"

گره گشا

گره گشا

خدا را صدا کن. تنها خداوند گشاینده گره‌های کور است. عقده‌های روحی انسان آن چنان …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *