خانه / آیین زندگی / مناعت‌طبع
قناعت

مناعت‌طبع

میانه‌روی، اعتدال،  رعایت حد وسط، رضامندی، صرفه‌جویی و کف‌نفس مناعت‌طبع است که آدمی در زندگی با قناعت، نه زیاده‌روی کند و نه سخت‌گیری نماید و قانع و خرسند باشد. البته قناعت غیر از سخاوت است. زیرا قناعت، خرج مال برای خود است که آدمی را از افتادن به ورطه حسرت باز می‌دارد. [۱] ولی سخاوت، بخشش مال برای دیگران است.[۲]  امام صادق (ع) با تلاوت آیه ۶۷ سوره فرقان [۳] مشتی ماسه برداشت و محکم در دست گرفت به طوری که هیچ از دستشان نمی‌ریخت و فرمود: این بخل است. مشت دیگری برداشت و چنان دست را گشود که همه ریخت. فرمود: این اسراف است. بار سوم، کمی دست خود را باز کرد به گونه‌ای که مقداری از ماسه‌ها ریخت و مقداری باقی ماند. فرمود: این همان قناعت است.[۴] پایه‌ریزی زندگی براساس قناعت دستاورد ارزشمندش عبارت است، از:

  1. خوشبختی
  2. دوری از اسراف: کارگران میوه ها را اسراف می‌کردند. امام رضا(ع) فرمود: سبحان‌الله افرادی هستند که محتاجند. آن را به نیازمندان بدهید.[۵]
  3. دوری از طمع کاری: خلیفه سوم مقداری پول برای ابوذر فرستاد و گفت: این پول را صرف نیازهایت کن و از حلال بودنش مطمئن باش. ابوذر گفت: من احتیاج ندارم، چون اکنون بی‌نیازترین مردم هستم. پرسید: در خانه تو که چیزی نمی‌بینم. جواب داد: زیر این پارچه دو قرص نان جو است که فعلا برایم کافی است و به این پول نیاز ندارم.[۶]
  4. غنیمبت شمردن عمر: پیامبر(ص) از اصحاب خود پرسید: کدام یک از شما مال وارث خود را بیش از مال خود دوست دارد؟ پاسخ دادند: یا رسول‌الله، هیچ‌کدام از ما چنین فکر نمی‌کنیم.حضرت فرمود: اتفاقا همه شما چنین هستید. آدمی همیشه می‌گوید: مال من، مال من، مال من، در حالی که مال تو، همان است که مصرف کنی. اگر انفاق کنی، آن را پس‌انداز جاودانه می‌کنی و اضافه بر آن هر چه باقی می‌ماند، مال وارث است که شما آن را بسیار دوست می‌دارید.[۷]
  5. رسیدن به آزادگی معنوی: هر کس صبح کند و فکرش دنیا باشد به ۴ خصلت دچار می‌شود: غم بی‌پایان، گرفتاری فراوان، احتیاجات جدید که هرگز رفع نمی‌شود، آرزوهای دراز که تمامی ندارد.[۸] سوی دنیا بنگر و احوال آن//و آن غم و اندوه مالامال آن. هر که را بینی گرفتار غمی است//روز در اندوه و شب در ماتمی است.[۹]
  6. حفظ آبرو در میان مردم: انسان‌قانع، عزت می‌یابد.[۱۰] ملامقصود علی، جد مجلسی (ره) تصمیم می‌گیرد مسافرت برود. دو پسر خود (محمدتقی و محمدصادق) را برای ادامه تحصیل به محضر ملاعبدالله شوشتری می‌آورد. روزی ملاعبدالله مبلغی به مناسبت عید به محمدتقی داد و گفت: آن را در زندگی خرج کنید. محمدتقی گفت: بدون اجازه مادرمان قبول نمی‌کنیم. بچه‌ها موضوع را با مادر در میان گذاشتند. مادر گفت: راه امرار معاش پدر شما از دکانی است که ملک اوست و درآمد آن اندک و ما زندگی خود را در اندازه قناعت با این مبلغ عادت داده‌ایم. اگر آن عیدی را بگیرید، زندگی‌مان وسعت پیدا می‌کند و بعد از آن که پول تمام شد، دچار زحمت می‌شویم. آن وقت باید منت این و آن بکشیم و به دنبال از دست دادن آن قناعت که قبلا داشتیم، از زندگی فعلی خود ناراضی خواهیم شد. استاد بعد از شنیدن پاسخ مادر،‌ از دوراندیشی او تمجید و دعا نمود. خدا دعای او را مستجاب و آنان را از صالحان قرار داد.[۱۱] قناعت کن ای نفس بر اندکی//که سلطان و درویش بینی یکی.[۱۲] حضرت موسی(ع) پرسید: چه کسی از همه ثروتمندتر است؟ خدا فرمود: هر بنده‌ای که قانع‌تر باشد. امام علی(ع) فرمود: ای فرزند آدم، اگر از دنیا آن قدر می‌خواهی که تو را کافی باشد، اندک چیزی از آن، به طور قطع تو را سیر خواهد کرد و اگر زیادتر از حد کفایت می‌خواهی، مسلم بدان که همه آنچه در دنیا هست، هرگز تو را سیر نکند و کفایت زندگی‌ات را نخواهد کرد. کاسه چشم حریصان پر نشد//تا صدف قانع نشد پر در نشد.[۱۳]
  7. گشایش در زندگی خانواده: اگر وضع مالی مناسب است، باید در مخارج توسعه داد. پیامبر (ص) فرمود: کسی که آثار نعمت‌های الهی در زندگی او دیده شود، دوست خدا است.[۱۴] وقتی خدا نعمتی به بنده‌اش می‌بخشد،‌ دوست دارد آثار نعمت را در او ببیند.[۱۵] امام رضا(ع) فرمود: سزاوار است آدمی در مخارج خانواده‌اش، توسعه دهد. امام علی(ع) فرمود: هر جمعه برای خانواده خود، میوه تهیه کنید تا به فرارسیدن جمعه خشنود گردند.[۱۶] امام صادق (ع) فرمود: کسی که قناعت کند، من ضامن می‌شوم که فقیر نشود. چهار گروه هستند که دعایشان اجابت نمی‌شود، یکی از آن‌ها، فردی است که مالش را بیهوده تلف می‌کند، سپس می‌گوید: خدایا روزی مرا برسان. خدا فرماید: مگر به تو فرمان ندادم که میانه‌روی کن؟[۱۷]

روش قناعت: خوشا به حال کسی که زندگی‌اش به اندازه کفاف باشد.[۱۸] پیامبر(ص) به همراه عده‌ای در مسیر راه به شترچرانی رسیدند. حضرت فردی را برای خرید مقداری شیر نزد او فرستاد. شتربان گفت: آن مقدار که در پستان شتران هست برای صرف صبحانه اهالی و آن مقدار که در ظرف‌هاست، برای صرف شام قبیله است. شیر اضافه‌ای نداریم که به شما بدهیم. حضرت (ص) در حق آنان دعا کرد: خدایا مال و فرزندانشان را زیاد کن. کاروان پیامبر(ص) بعد از طی مسافتی به گله گوسفندی رسیدند. حضرت (ص) فردی را برای گرفتن مقداری شیر نزد چوپان فرستاد. او شیرها را دوشید و همه را در ظرف‌های فرستاده پیامبر (ص) ریخت. گوسفندی هم برای حضرت (ص) فرستاد و گفت: همین اندازه می‌توانستیم تقدیم کنیم، اگر بیش از این بخواهید، برایتان تهیه می‌کنیم. حضرت در حق آنان دعای ویژه کرد: خدایا به او به اندازه کفاف روزی بده. پرسیدند: یا رسول‌الله، به آنان که درخواست شما را رد کردند، دعایی کردید که همه ما آن را دوست داریم و برای این که درخواست شما را بسیار عالی پذیرفت، دعایی کردید که ما آن را نمی‌پسندیم. رمز این دعا چیست؟ حضرت فرمود: آن مال کم که کفایت کند، بهتر است از مال زیادی که دل را سرگرم دنیا می‌سازد. بار خدایا، به محمد و آل محمد روزی را به اندازه کفاف عطا کن.[۱۹]

[۱] وَ لَاتَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَ لَاتَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا؛ و دستت را به گردنت زنجير مكن و بسيار [هم‌] گشاده‌دستى منما تا ملامت‌شده و حسرت‌زده بر جاى مانى. اسراء، ۲۹٫[۲] درس‌هایی از اخلاق، علی مشکینی، ص۱۵۳ و معراج السعاده، ملا احمد نراقی، ص۳۳۱٫[۳] وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَٰلِكَ قَوَامًا؛ و آنان كه چون هزينه مى‌كنند اسراف نمى‌كنند و خِسّت نمى‌ورزند بلكه ميان اين دو، راه اعتدال را مى‌گيرند.[۴] گفتارمعصومین،‌ناصر مکارم شیرازی، ج۳، ص۱۰۱ به نقل از تفسير احسن الحديث، سید علی اکبر قرشی، ج‏۷، ص۳۱۴-۳۱۵٫[۵] گفتارمعصومین،‌ناصر مکارم شیرازی، ج۳ ص۱۰۱٫[۶] هزار و یک حکایت اخلاقی،‌ محمدحسین محمدی، ص۲۳۹٫[۷] امالی شیخ‌ صدوق ج۲ ص۱۳۳٫[۸] در محضر مجتهدی، احمد مجتهدی، ج۲، ص۱۵۴٫[۹] مثنوی طاقدیس، احمد نراقی، ص۴۳٫[۱۰] معراج السعاده، ملا احمد نراقی، ص۳۳۱٫[۱۱] اسلام مجسم، آیت‌الله نوری همدانی، ص۵۱۵٫[۱۲] گنجور، سعدی، بوستان، باب ششم در قناعت، بخش ۲، حکایت.[۱۳] معراج السعاده، ملا احمد نراقی، ص۳۳۱٫[۱۴] تفسیر نور، محسن قرائتی، ج۱۲، ص۵۱۸٫[۱۵] تفسیر نسیم حیات، ابوالفضل بهرام‌پور ج ۸، ص۷۹۸٫[۱۶] همسرداری، ابراهیم امینی، ص۲۳۱٫[۱۷] همان، صص ۲۲۹- ۲۳۰٫[۱۸] اصول کافی، کلینی، ج۳، ص۲۱۰٫[۱۹] همان.

باکس شناور "همچنین ببنید"

خاطره‌ها

خاطره‌ها

آنقدر که من اطلاع دارم و تا حدی دقیق است، دخل و خرج منزل رهبری …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *