سه شنبه , ۱ آبان ۱۳۹۷
خانه / گردشگری / ایران شناسی / از ایران چه می‌دانم؟
از ایران چه می‌دانم؟

از ایران چه می‌دانم؟

 از ایران چه می‌دانم؟

مؤلف بلوکباشی، علی
مجموعه؛ از ایران چه می دانم؟ شماره ۷
چاپ اول ۱۳۸۰
چاپ آخر ۱۳۹۰
ویراست ۸
ناشر دفتر پژوهش های فرهنگی
شابک ۹۶۴۵۷۹۹۲۴۷
ابعاد ۲۰ × ۱۴/۵ سانتی متر
تعداد صفحه ۱۲۰

وابستگی انسان به طبیعت به سبب نقش و تأثیر طبیعت در زندگی اجتماعی و اقتصادی اوست. هر یك از فصل‌های سال نقش و اثری خاص در شكل دادن فعالیت‌های مردم در جامعه دارد. در سرزمین‌هایی كه تنوع آب و هوایی دارند و خاكشان مستعد كشت انواع گیاهان است، گاه چند نوروز یا سال نو دارند و آنها را جشن می‌گیرند. این جشن‌ها سرآغاز تقسیم‌بندی زمان براساس آیین‌هایی است كه تداوم زندگی جامعه را تضمین می‌كنند. نوروز ایرانیان كه در آغاز فصل بهار جشن گرفته می‌شود، پیام‌آور نو شدگی سال و آمدن گرما و باززایی طبیعت و زمان خروج انسان از خمودگی و پیوستن به طبیعت و شروع دوبارۀ حیات اجتماعی است. در كتاب «نوروز» هفتمین نوشتار از مجموعه کتاب‌های از ایران چه می‌دانم؟ با عنوان “نوروز جشن نوزایی آفرینش” آیین‌ها و آداب و رسوم نوروزی، به ویژه آن هایی كه در فرهنگ مردم ایران جنبۀ مشترك و همگانی دارند در چهار فصل سامان یافته و بررسی شده‌اند:

  1. خاستگاه و پیشینۀ نوروز؛
  2. پیك‌های نوروزی و پیشواز رفتن؛
  3. آداب ایام نوروز و آیین‌های نوشدگی و
  4. جشن سیزدهمین روز  فروردین سال جدید

پرداخته و تشریح شده است.

نوروز جشن نوزایی آفرینش: در جامعه های کهن و ابتدایی و جامعه های سنتی کنونی، شماری از رفتارهای فرهنگی و آئینی مردم با گذر و انتقال برخی از پدیده های طبیعی از وضع و حالتی به وضع و حالتی دیگر، یا انتقال انسان از یک پایگاه اجتماعی به پایگاهی دیگر پیوند دارد. در ساخت و قالب بیشتر این رفتارها ۳دوره یا مرحله ی «جدا شدن» یا «گسستن»، «جدا گزینی» یا «گذار» و «انتقال» و «پیوستگی» یا «همبستگی» را می توان شناخت و از یکدیگر تمیز داد. این مراحل ۳گانه را که بازتابنده ی دگرگونی در روند زندگی اجتماعی، فردی یا گروهی در جامعه است اصطلاحا «مناسک گذر» نام نهاده اند. مناسک گذر در بسیاری از رسم ها و آداب از جمله آداب مربوط به نوشدگی سال در میان اقوام مختلف جهان به خوبی مشاهده می شود.نوروز زمان نو گشتن سال و زمان باز زایی و تجدید حیات طبیعت، و آغاز رستاخیز مردگان و زندگان در تکرار نوبتی آفرینش، و آغاز یک زندگی نوین دیگر است. با نوروز همه چیز تجدید و نو می شود. زندگی در طبیعت و پدیده های طبیعی، و زندگی در شکل اجتماعی جماعات مردم رنگ و جلایی نو می گیرد. سال با زمستان افسرده اش می میرد و دوباره در بهار سبزینه اش می روید و می شکوفد. گیاهان رویش دوباره آغاز می کنند. روان مردگان از جهان مردگان به جهان زندگان باز می گردند. زندگان نیز همراه با نوشدگی سال خروج می کنند و به ساحت دیگر از حیات طبیعی و اجتماعی گام می نهند. آمدن نوروز و نوشدگی سال، و تجدید حیات رستنی ها و رویش دوباره ی گیاهان و نباتات را مردم با راه انداختن پیک های نوروزی و کاشتن و رویاندن دانه های گیاهی و آتش زدن بوته و خار و شاخه های خشک و مرده ی درختان در شب سوری اعلام می کنند.در آئین های نوروزی که از چند روز پیش از گردش سال تا روز سیزده فروردین ادامه می یابد، مردم همراه طبیعت، گذاری رمزگونه از یک مرحله ی حیات به مرحله ای دیگر دارند.در آغاز این گذار مردم با خانه تکانی و پلشت زدایی در روزهای پایانی سال کهنه، از آنچه رنگ فرسودگی و کهنگی و سیاهی دارد، جدا می شوند و دوری می گزینند. آداب پیشواز نوروز رفتن مانند غبار روبی و پاکسازی خانه و محیط زیست( خانه تکانی)، شکستن و دور افکندن کوزه های سفالین کهنه ی آبخوری، نوکردن اسباب و اشیای کهنه و فرسوده و نا کارآمد، سفید کردن ظروف مسین دود گرفته، سفید و نقاشی کردن دیوارهای خانه، تطهیر و پاکیزه کردن سر و تن و جامه و کنار گذاشتن جامه های کهنه و ژنده و پوشیدن جامه های نو و پاکیزه، گند زدایی خانه با سوزاندن و دود کردن اسفند و کندر و افشاندن بوی خوش، آتش زدن و سوزاندن خار و خاشاک و شاخه های خشک درختان در شب آخر سال یا شب چهارشنبه سوری، و تعطیل و متوقف کردن کار و فعالیت های اجتماعی و اقتصادی معمول روزانه در آخرین روزهای عمر سال کهنه، همه نشانه و مظهر خیزش جمعی مردم در پلشت زدایی و نابودی ارواح زیانکاری است که در سیاهی کهنگی و مرگ آشیانه گزیده اند. اینها همه نشانه ی مرحله ی «جدا شدن» انسان از تباهی و سیاهکاری و زندگی گذشته در سال کهنه و دور ساختن ارواح خبیث و زیانکار از فضای زیست در سال نو است.مرحله ی دیگر این گذر، مرحله ی «جدا گزینی» از سال کهنه و دوره ی انتقال از زندگی قدیم به زندگی تازه در سال نو است. دوره ی انتقال، دوازده روز، از زمان تحویل سال تا آخر روز دوازدهم فروردین، به درازا می کشد. در این دوره، مردم اوقات خود را در خانه ها و در میان اعضای خانواده و دودمان و خویشاوندان و با دید و بازدید یکدیگر می گذرانند.این دوره را مردم با یاد مردگان خود در شب سال نو آغاز می کنند و رستاخیز مردگان و بازگشت روان آنها را از جهان مردگان به جهان خاکی و پیوستن به زندگان، و با هم زیستن را جشن می گیرند. روشن کردن فانوس و چراغ و افروختن آتش بر سر بام ها و بر گور مردگان، افروختن چراغ های خانه به هنگام آفتاب پر، و روشن نگه داشتن آن ها تا پگاه روز اول سال نو، نشانه هایی از رستاخیز مردگان و جشن استقبال از درگذشتگان است.گستردن «خوان نوروزی» در نوروز و در آغاز دوره ی «جدا گزینی»، نماد و مظهر این دوره از مناسک گذر است. خوان نوروزی تمام اعضای خانواده را از دور و نزدیک به خانه فرا می خواند و بر سر خوان می نشاند. به عقیده ی ایرانیان زردشتی، امشاسپندان ( هفت فرشته ی مقرب اهورامزدا) نیز که در فروردگان از جهان مینوی به زمین فرود می آیند، بر سر خوان نوروزی و در کنار دیگران حضور خواهند یافت. از این رو، خوان نوروزی نقش و کارکردی بس مهم در گرد آوردن افراد خانواده و روان درگذشتگان آن ها به دور هم، و زدودن گرد دوری و نفاق و کدورت میان اعضای خانواده و ایجاد صلح و دوستی و همبستگی میان آن ها دارد. گفتنی است که تمام مردم جامعه هایی که به رستاخیز و معاد جسمانی اعتقاد دارند، اصل رستاخیز و بازگشت مردگان به عالم خاکی را در آغاز دوره ی نوینی از زمان یا نوشدگی سال و نوروز پذیرفته، و به آن باور دارند.آرایه های خوان نوروزی و هفت گونه خوراکی ویژه ی آن، هر یک در فرهنگ ایران رمز و نشانه و بیان کننده ی بینش ها و برداشت های مردم از جهان و کائنات است. مثلا:

  1. نان نماد برکت و فزونی؛
  2. انار مظهر باروری و فراوانی؛
  3. سبزه نشانه ی رویش و حیات؛
  4. تخم مرغ نماد آفرینش و زایندگی؛
  5. اسپند و سیر رماننده ی هوام و ارواح زیانکار؛
  6. ماهی و شمشاد مظهر ناهید، فرشته ی آب و زندگی؛
  7. شمع نشانه ی فروزش و روشنایی و زداینده ی تاریکی و سیاهی و
  8. آینه مظهر پاکی و یک رنگی و بازتابنده ی هستی ازلی و بخت و سرنوشت.

در این دوره ی دوازده روزه، مردم بازی ها و نمایش های ویژه ای بر پا می کنند که تا روز سیزده فروردین ادامه می یابد و به دوره ی انتقال در مناسک آئینی نوروز ارتباط دارند. این بازی ها و نمایش ها دوره ی فروپاشی زمان و از میان رفتن سستی و فرسودگی طبیعت، دوره ی بازآفرینی و پیدایی قدرت و نوشدگی نیروی طبیعت را نشان می دهند. بازی های نمایشی، مانند کشتی پهلوانی، جنگ ورزاو و اسب دوانی و نمایش ها و مسابقه های دیگر از جمله نمایش هایی هستند که اسطوره ی ستیز میان مرگ و حیات، ناتوانی و توانایی، ایستایی و پویایی را نشان می دهند و نمادی از مرگ سال کهنه و آمدن سال نو هستند که با حیات تازه ی طبیعت و نوزایی آفرینش و پیروزی نیروی اهورایی بر نیروی زمینی اهریمنی و فروپاشی تباهی و فرسودگی همراه می باشند. سرانجام مرحله ی پایانی مناسک گذر و انتقال، و مرحله ی آمادگی برای بازگشت و «پیوستن» دوباره ی مردم به جامعه و حیات اجتماعی و اقتصادی، روزانه فرامی رسد. سیزده نوروز، مرز جدایی و فاصل میان دوره یا مرحله ی گذار و دوره و مرحله ی پیوستگی و همبستگی است. آئین های مربوط به روز سیزده فروردین یا «سیزده به در»، از جمله بیرون رفتن دسته جمعی از خانه ها و پیوستن به جمع مردم دیگر، پناه گرفتن در دامن طبیعت، در آب افکندن سبزه های رویانده و رهایی از هر قید و بند اجتماعی و پرداختن به نوشکامی و بازی و شادی، برتابنده ی آشوب اجتماعی و از هم گسستگی و نوید دهنده ی فرا آمدن دوره ی نظم و قانون و سرآغاز یک زندگی جمعی بسامان دوباره در سال نو است.

خلاصه ی سخن آن که انسان در نوروز که با مجموعه رفتارهای نمادین رمزگونه همراه است، در یک استحاله ی درونی و بیرونی، نخست همه ی تعلقات ناپاک و نا مقدس زندگی دنیوی را که از سیاهی و تباهی کهنگی برخاسته، از خود و فضای زیست- بومی خود می زداید و دور می سازد. سپس با نوشدگی زمان و سال و نوزایی آفرینش در طبیعت، در ساحتی معنوی و قدسی باز زاده می شود. آن گاه با نیرو و توانی تازه برای پذیرش وظایف و قیود اجتماعی زندگی در یک سال دیگر، آمادگی می یابد و آن را با سال نو آغاز می کند. با توجه به مطالب ذکر شده، در این کتاب بر آنیم تا آئین ها و آداب و رسم های نوروزی، به ویژه آن هایی که در فرهنگ مردم ایران جنبه ی مشترک و همگانی دارند را به صورتی کوتاه و فشرده برای آشنایی علاقه مندان به خاستگاه و پیشینه ی جشن نوروز و آگاهی آنان از چگونگی برگزاری آن در گذشته و امروز بیان کنیم.

نظرات، انتقادات و … را در بخش دیدگاه‌ها با ما مطرح و مطالبتان را به  ادمین : @yomnaadmin  ارسال فرمایید.

تلگرام

در تلگرام همراه با ماt.me/Yomna_ir

منابع:

  1. این ایرانیه
  2. دنیای اقتصاد

باکس شناور "همچنین ببنید"

هجرت

مقاومت

مقاومت(opposition) در لغت؛ ایستادگی،  استقامت، پایداری و پافشاری(۱) و در اصطلاح و ادبیّاتِ سیاسی؛ ایستادگی در …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دو × 2 =